Anuvaka 1
मंत्रबलाने संरक्षण‑समृद्धी: आत्मरक्षण, शत्रुनिवारण, प्राणशक्तीवृद्धी आणि नियंत्रित आकर्षण. उपविषय: (1) आत्मगोपन—देवतांच्या बहिस्तरीय कवच‑रक्षा; (2) रक्षोघ्न/अपोत्रोपायिक रीतीने शत्रू व दुष्ट शक्तींचे हाकलणे; (3) पौष्टिक फल—वर्चस्, धन, संतती व नवचैतन्याची वाढ; (4) कामप्रतिमांद्वारे वशीकरण/संवनन—प्रेम‑आकर्षण साधना; (5) तीन लोकांत संप्रोक्षण‑शैलीतील अभिषेक‑शुद्धी‑प्रतिष्ठा. प्रायोगिक भर: दैनंदिन जप‑रक्षाकर्मांनी प्रगतीतील अडथळे दूर करून, भय व दुष्प्रभाव शांत करून, आरोग्य‑समृद्धी‑सुख स्थिर करणे.
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
हे संक्षिप्त पौष्टिक सूक्त रात्रि (दोषा) यांच्या पुनर्स्थापनकारी शक्तीला सवितृच्या दिव्य प्रेरणेशी जोडून, नवचैतन्य, “अमृत”-सदृश वरदानें आणि अडथळ्याविना प्रगती यांची प्राप्ती साधते. सवितराला सत्यवान, कृपाळू आणि “जलांत जन्मलेला” असे स्तुत करून, ऋताशी सुसंगत योग्य वाणी (सुष्टुती)मुळे समृद्धी व संरक्षण ही फळे मिळतात असे ते मांडते. सुबद्ध स्तुतीद्वारेच या सूक्ताची शक्ती कार्यान्वित होते—तेज “स्थापित” होते आणि सुरक्षित मार्गक्रमण (सुगातवः) आमंत्रित होते.
Sukta 2
हा संक्षिप्त रक्षोघ्न सूक्त ‘आत्मगोपन’ (स्व-रक्षण) मंत्ररूप असून, सोमपेषण व प्रभावी स्तुतिवाणी यांच्या साहाय्याने इंद्राला तातडीने आकृष्ट करून वैयक्तिक संरक्षण दृढ करतो. सोम इंद्रात प्रवेश करून त्याला सामर्थ्य देतो तेव्हा, वज्रधारी इंद्राने शत्रुत्वकारी शक्तींचे विभाजन करावे, राक्षसी-सदृश उपद्रवांचा नाश करावा आणि जप करणाऱ्यास विजययुक्त सुरक्षितता प्रस्थापित करावी, अशी या सूक्ताची प्रार्थना आहे.
Sukta 3
AV 6.3 ही एक संक्षिप्त “स्व-रक्षण” (आत्मगोपनम्) लिटनी आहे. ती सर्व दिशांना व्यापणारे कवच उभारण्यासाठी वैदिक रक्षकशक्तींच्या—विश्वात्मक, वायुमंडलीय, जलीय आणि यज्ञसंबंधी—समुच्चयाला आवाहन करते. तिची शक्ती संचयी आवाहनात आहे: प्रत्येक देवता/शक्तीला “रक्षा करो/करोत” (पातु/पान्तु) अशी विनंती करून, अंहस् (दुःख, पाप, दुर्दैव) तसेच दिसणाऱ्या/न दिसणाऱ्या अपायांवर सुरक्षिततेचे थर एकावर एक रचले जातात.
Sukta 4
AV 6.4 हे संक्षिप्त संरक्षणसूक्त आहे. ते प्रभावी “दैवी वचन” (daivyaṃ vacaḥ) घडवून पठण करणाऱ्याला त्वष्टृ, पर्जन्य, ब्रह्मणस्पती, आदित्य आणि मरुत यांच्या बहुपरतीय रक्षणाखाली ठेवते. याचा व्यावहारिक हेतू अपोत्रोपायिक आहे: भिरकावलेला द्वेष, अशुभ शकुन आणि अगदी जवळची शत्रुत्वपूर्ण उपस्थिती यांना परावृत्त करणे; तसेच संरक्षणक्षेत्राचा भाग म्हणून पुत्र, बंधू इत्यादी नातेसंबंधांतील व सामाजिक सुरक्षितता दृढ करणे.
Sukta 5
हे लघु पौष्टिक सूक्त घरगुती समृद्धी-मंत्र असून, व्यक्तीचे वर्चस् (तेज, सामाजिक प्रभा) वाढवते आणि धनवृद्धी, सहकाऱ्यांमध्ये प्रभुत्व, तसेच विपुल संतती यांची प्राप्ती व स्थैर्य साधते. तुपाने पोसलेला अग्नी ही उन्नती देणारी मुख्य शक्ती आहे; इंद्र प्रतिष्ठा व दीर्घायुष्य प्रदान करतो; सोम आणि ब्रह्मणस्पती दैवी अनुमोदन देऊन, हविर्दानाद्वारे गृहवृद्धीवर शिक्कामोर्तब करून ती दृढ करतात.
Sukta 6
AV 6.6 हे संक्षिप्त प्रतिशत्रुत्व-निवारक मंत्रसूक्त आहे. यजमानाविरुद्ध उठणारे शत्रू, निंदक आणि गुप्त आक्रमक यांच्यावर दैवी वाक्शक्ती उलटवून लावते. ब्रह्मणस्पती (बृहस्पती) यांच्या ब्रह्मन्-अधिपत्याचे आवाहन करून शत्रुत्वाचा हेतू ‘दाबून टाकावा’ असे म्हणते; तसेच सोमाची दंडशक्ती दुष्ट वाणी चिरडून टाकते व हल्लेखोराचे बळ शोषून घेते, ज्यामुळे विधीची सुरक्षितता आणि सामाजिक संरक्षण सुनिश्चित होते.
Sukta 7
हे लघु रक्षणसूक्त देवांच्या विजयांच्या पूर्वपरंपरेचे आवाहन करून शत्रुत्वपूर्ण (आसुरी) शक्तीचे कल्याणात रूपांतर घडवते. अदिती व मित्रांच्या देवमार्गाने गमन करणाऱ्या सोमाला सहाय्यासह येण्यास, विरोधकांना दाबून टाकण्यास, आणि पठण करणाऱ्यास व समुदायास शर्म (निश्चिंत, दृढ संरक्षण) प्रदान करण्यास विनवते.
Sukta 8
हे लघु आथर्वण प्रेम-मंत्रसूक्त कामाला (इच्छेला) बंधनशक्ती म्हणून वापरून आलिंगन, आसक्ती आणि निघून न जाणे घडवते. वेल झाडाला बिलगते, पक्षी जमिनीवर आदळतो, आणि सूर्य सर्वांना व्यापून परिभ्रमण करतो—या तीन जिवंत उपमांद्वारे लक्ष्याचे मन (मनस्) वक्त्याशी विधिपूर्वक ‘बांधले’ जाते आणि विभक्त होणे रोखले जाते.
Sukta 9
AV 6.9 हे संक्षिप्त सṁवनन/वशीकरण मंत्रसूक्त आहे. यात साधकाला इच्छित व्यक्तीचे मन व शरीर आपल्या दिशेने चुंबकासारखे ओढले जावे व बांधले जावे अशी कामना आहे. क्रम असा आहे: प्रथम काम (आकांक्षा) चेतवणे, नंतर बाहू-आणि-हृदयाला घट्ट बांधल्यासारखी आसक्ती ‘बंधन’ करून स्थिर करणे; आणि शेवटी गायी व तूप यांना मातृस्वरूप, न टाळता येणारे आकर्षक मानून त्या प्रतिमेद्वारे त्या व्यक्तीला आपल्या कडे ओढून आणणे.
Sukta 10
AV 6.10 हे संक्षिप्त सांप्रोक्षण (जलशिंपडणे) अभिषेक–संस्कारसूत्र आहे. तीनही विश्वस्तरांतील अधिपती-शक्तींना आवाहन करून ते विधीची शुद्धता व संरक्षण प्रस्थापित करते. पृथ्वीला श्रोत्र (श्रवणशक्ती)शी जोडून, वनस्पतींना अग्नीच्या अधिपत्याखाली स्थिर करते; अंतरिक्षाला वायूच्या अधीन असलेल्या प्राणाशी; आणि द्युलोकाला सूर्याच्या अधीन असलेल्या दृष्टी व नक्षत्रांशी समन्वित करते. यजुस्सदृश शैलीत ‘स्वाहा’ आहुतींनी हा विधी सील/समाप्त केला जातो.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.