Sukta 9
Rishi: Atharvanic tradition (uncertain)
Devata: Āñjana (personified remedy) / Viśve Devāḥ (as guarantors)
Chandas: Anuṣṭubh-like (irregular)
हे सूक्त आंजना (डोळ्यांचे काजळ/नेत्रलेप) याला पर्वतजन्मा, सजीव औषध म्हणून अभिषिक्त करून प्रतिष्ठित करते—ते डोळे बरे करतेच, पण रुग्णाभोवती संरक्षणाची परिघरेषा/रक्षावलयही उभे करते. त्याच्या दैवी उगमाचे हमीदार म्हणून विश्वदेवांना विनवून, आंजनाचा लेप रोग, शत्रूंचे मंत्र-टोणे, दुःस्वप्ने आणि ‘डोळ्यांतून होणारा दुष्प्रभाव’ (दृष्टिदोष) यांविरुद्ध रक्षारूप ठरो अशी याचना करते. औषधाचे नामोच्चार व स्तुती करून हे सूक्त औषधालाच मंत्र बनवते—एकाच वेळी चिकित्सक आणि अपोत्प्रायिक (अपशकुननिवारक) असे.
Mantras
Mantra 1
आञ्जनम्। एहि॑ जी॒वं त्राय॑माणं॒ पर्व॑तस्या॒स्यक्ष्य॑म्। विश्वे॑भिर्दे॒वैर्द॒त्तं प॑रि॒धिर्जीव॑नाय॒ कम्
आञ्जन (अंजन/सुरमा)! ये—जीवन देणारे, रक्षण करणारे—पर्वतज हे नेत्र-औषध. सर्व देवांनी दिलेले; जीवन व कल्याणासाठी परिधीसारखे रक्षणकवच.
Mantra 2
प॒रि॒पाणं॒ पुरु॑षाणां परि॒पाणं॒ गवा॑मसि । अश्वा॑ना॒मर्व॑तां परि॒पाणा॑य तस्थिषे
तू पुरुषांसाठी रक्षण करणारा हात आहेस; तू गायींसाठीही रक्षण करणारा हात आहेस. अश्वांसाठी, वेगवान घोड्यांसाठी, संरक्षणासाठी तू स्थिरपणे उभा आहेस.
Mantra 3
उ॒तासि॑ परि॒पाणं॑ यातु॒जम्भ॑नमाञ्जन । उ॒तामृत॑स्य॒ त्वं वे॒त्थाथो॑ असि जीव॒भोज॑न॒मथो॑ हरितभेष॒जम्
हे अंजन! तू रक्षण करणारा हात आहेस, यातु-प्रेतांना दाबून टाकणारा आहेस. अमृतत्वाचे ज्ञानही तुला ठाऊक आहे; तू जीवनाचे पोषण आहेस, आणि पुढे तू हरित (हिरवे) भेषज-औषध आहेस.
Mantra 4
यस्या॑ञ्जन प्र॒सर्प॒स्यङ्ग॑मङ्गं॒ परु॑ष्परुः । ततो॒ यक्ष्मं॒ वि बा॑धस उ॒ग्रो मध्यम॒शीरि॑व
हे अंजन! प्रसर्प (रेंगाळत पसरणारा रोग) अंगोअंग, सांध्यासांध्यांत पसरला की, तेथून तू उग्र यक्ष्माला हाकलून देतोस—जणू कुऱ्हाडीने त्याचा मध्यभाग फाडून टाकतोस.
Mantra 5
नैनं॒ प्राप्नो॑ति श॒पथो॒ न कृ॒त्या नाभि॒शोच॑नम्। नैनं॒ विष्क॑न्धमश्नुते॒ यस्त्वा॒ बिभ॑र्त्याञ्जन
हे अंजन! जो तुला धारण करतो, त्याला ना शपथ/शाप गाठतो, ना कृत्या-टोणा, ना शत्रूचा दाह; आणि विष्कंधही त्याला धरत नाही.
Mantra 6
अ॒स॒न्म॒न्त्रा॑द् दु॒ष्वप्न्याद् दुष्कृ॒ताच्छम॑लादु॒त। दु॒र्हार्द॒श्चक्षु॑षो घो॒रात् तस्मा॑न्नः पाह्याञ्जन
दुष्ट मंत्रांपासून, दुष्ट स्वप्नांपासून, दुष्कृत्यापासून व कल्मषापासून; तसेच नजरेतून घाव घालणाऱ्या त्या घोर, दुष्ट-हृदय अभिचारापासूनही—या सर्वांपासून आमचे रक्षण कर, हे अञ्जन (काजळ/कोलिरियम)।
Mantra 7
इ॒दं वि॒द्वाना॑ञ्जन स॒त्यं व॑क्ष्यामि॒ नानृ॑तम्। स॒नेय॒मश्वं॒ गाम॒हमा॒त्मानं॒ तव॒ पूरुष
हे अञ्जन, मी जाणून हे उच्चारतो—हे सत्य आहे, असत्य नाही. मला अश्व लाभो, गौ लाभो; आणि मी माझेच आत्मस्वरूप प्राप्त करो—हे पुरुष, जो तुझा (अधिष्ठाता) आहे।
Mantra 8
त्रयो॑ दा॒सा आञ्ज॑नस्य त॒क्मा ब॒लास॒ आदहिः॑ । वर्षि॑ष्ठः॒ पर्व॑तानां त्रिक॒कुन्नाम॑ ते पि॒ता
अंजनाचे दास-शत्रू तीन—तक्ष्मा (ज्वर), बलास (कफ) आणि आदहि (दाह करणारा). पर्वतांमध्ये तोच सर्वाधिक पराक्रमी; ‘त्रिककुद’ या नावाने तोच तुझा पिता आहे.
Mantra 9
यदाञ्ज॑नं त्रैककु॒दं जा॒तं हि॒मव॑त॒स्परि॑ । या॒तूंश्च॒ सर्वा॑ञ्ज॒म्भय॒त् सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
हिमवताच्या आसपासून उत्पन्न होऊन त्रिककुद-जात अंजन जन्मास आले, तेव्हा त्याने सर्व यातू आणि सर्व यातुधानी राक्षसींना चिरडून टाकले.
Mantra 10
यदि॒ वासि॑ त्रैककु॒दं यदि॑ यामु॒नमु॒च्यसे॑ । उ॒भे ते॑ भ॒द्रे॑ नाम्नी॒ ताभ्यां॒ नः पाह्याञ्जन
तू ‘त्रिककुद’ म्हणून ओळखला जातोस किंवा तुला ‘यामुन’ असे म्हणतात—तुझी दोन्ही नावे मंगलदायक आहेत; त्या दोन्ही नावांनी, हे अंजन, आमचे रक्षण कर.
Frequently Asked Questions
Āñjana is collyrium/eye-salve, treated here as a personified protective remedy—both a medicine for the eyes and a spiritual guard against harmful influences.
No. Along with eye-healing, it is strongly apotropaic: it asks protection from hostile spells, nightmares, taint, and the feared harm that comes ‘through the eye’ (evil-eye type affliction).
It uses nāmabala (the power of names): even if the collyrium is known by different regional names or varieties, invoking its auspicious names ensures the protection remains effective.
Ask anything about Sukta 9 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.