Sukta 31
Rishi: Atharvanic/Aṅgirasa tradition (healing hymn)
Devata: Agni; also the functional power ‘Yakṣmanāśana’ (disease-destroyer)
Chandas: Anuṣṭubh (approx.)
AV 3.31 हे भैषज्य सूक्त आहे. यात रुग्णाला यक्ष्मा (क्षय/शोषक रोग) आणि पाप्मन् (दुष्ट अशुद्धता) यांपासून वारंवार “वेगळे” करून दूर केले जाते, आणि त्याला समायुस्‌ (पूर्ण, अविघ्न आयुष्य) याच्याशी पुन्हा जोडले जाते. प्राणशक्ती (प्राण) निर्णायक रीतीने शुद्ध करून तिचे पुनःएकीकरण करणारा अग्नी येथे आवाहिला आहे; तसेच शरीरातील व्यवस्था, भाग्य आणि सहनशक्ती पुनर्स्थापित करण्यासाठी चंद्र व पर्जन्य यांसारख्या विश्व-पुनर्नवीकरणकर्त्यांची मदतही मागितली आहे.
Mantras
Mantra 1
यक्ष्मनाशनम् वि दे॒वा ज॒रसा॑वृत॒न् वि त्वम॑ग्ने॒ अरा॑त्या । व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
हे यक्ष्म-नाशक (औषध/मंत्र) आहे. देवांनी जरेचे आवरण दूर केले आहे; आणि हे अग्ने, तूही अराति (दुर्दैव/आपत्ती) दूर हाकल. सर्व पाप्मन् (दोष-कलुष) पासून, आणि यक्ष्मापासून—पूर्ण आयुष्यासह—मी मुक्त होवो.
Mantra 2
व्यार्त्या॒ पव॑मानो॒ वि श॒क्रः पा॑पकृ॒त्यया॑ । व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
आर्तता/पीडा पासून पवमान (शुद्ध करणारा), आणि पापकृत्या (दुष्कर्म-टोणा) पासून शक्र (पराक्रमी) हे दूर हाकलो. सर्व पाप्मन् पासून, आणि यक्ष्मापासून—पूर्ण आयुष्यासह—मी मुक्त होवो.
Mantra 3
वि ग्रा॒म्याः प॒शव॑ आर॒ण्यैर्व्याऽप॒स्तृष्ण॑यासरन्। व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
गावातील पाळीव पशू वन्य प्राण्यांसह वेगळे होऊन धावून गेले; तहानेने प्रवृत्त होऊन पाणीही दूर वाहून गेले. तसेच मी सर्व पाप-कलुषापासून वेगळा होवो; यक्ष्मा (रोग) पासून वेगळा होवो; आणि पूर्ण आयुष्याशी संयुक्त होवो.
Mantra 4
वी॒३मे द्यावा॑पृथि॒वी इ॒तो वि पन्था॑नो॒ दिशं॑दिशम्। व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
इथून द्यावा-पृथिवी वेगवेगळी होवोत; मार्गही वेगळे होवोत, प्रत्येक दिशा आपल्या दिशेकडे जावो. तसेच मी सर्व पाप्मन् (दोष-कलुष) यापासून विलग होवो; यक्ष्मा यापासूनही विलग होवो; आणि पूर्ण आयुष्याशी संयुक्त होवो.
Mantra 5
त्वष्टा॑ दुहि॒त्रे व॑ह॒तुं यु॑न॒क्तीती॒दं विश्वं॒ भुव॑नं॒ वि या॑ति । व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
त्वष्टा आपल्या कन्येसाठी विवाह-यात्रा (वधू-वाहतु) योजित करतो; तसेच हे सर्व भुवन—संपूर्ण जग—वेगळे होत पुढे सरकते. तसेच मी सर्व पाप्मन् (दोष-कलुष) यापासून विलग होवो; यक्ष्मा यापासूनही विलग होवो; आणि पूर्ण आयुष्याशी संयुक्त होवो.
Mantra 6
अ॒ग्निः प्रा॒णान्त्सं द॑धाति च॒न्द्रः प्रा॒णेन॒ संहि॑तः । व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
अग्नी प्राणांना एकत्र जुळवतो; चंद्र प्राणाशी गुंफलेला आहे. तसेच मी सर्व पाप्मन् (दोष-कलुष) यापासून विलग होवो; यक्ष्मा यापासूनही विलग होवो; आणि पूर्ण आयुष्याशी संयुक्त होवो.
Mantra 7
प्रा॒णेन॑ वि॒श्वतो॑वीर्यं दे॒वाः सूर्यं॒ समै॑रयन्। व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
प्राणाने, सर्व दिशांनी वीर्य-बलासह, देवांनी सूर्याला गती दिली. तसेच मी सर्व पाप-कल्मषापासून विभक्त होवो; यक्ष्मापासूनही दूर होवो; आणि पूर्ण आयुष्याशी संयुक्त होवो.
Mantra 8
आयु॑ष्मतामायु॒ष्कृतां॑ प्रा॒णेन॑ जीव॒ मा मृ॑थाः । व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
प्राणासह जिवंत राह—मरू नकोस. सर्व पाप्मन् (अमंगळ/दुष्टता) सहित क्षयकारी यक्ष्मा मी दूर करतो, आणि तुला पूर्ण आयुष्याने—दीर्घायुषी जनांत, आयुष्य-स्थापक जनांत—स्थापित करतो.
Mantra 9
प्रा॒णेन॑ प्राण॒तां प्राणे॒हैव भ॑व॒ मा मृ॑थाः । व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
प्राणाने, प्राणधारकांमध्ये, मी तुला बळ देतो. हे प्राणा, इथेच निश्चयाने वास कर; मरण पावू नकोस. सर्व पाप्मन् (अमंगळ/दुष्टता) सहित यक्ष्मा (क्षयरोग) मी दूर हाकलतो, आणि तुला समायु (पूर्ण आयुष्य) देतो.
Mantra 10
उदायु॑षा॒ समायु॒षोदोष॑धीनां॒ रसे॑न । व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
तुझे आयुष्य उभे राहो—समायु (पूर्ण आयुष्य) सहित उभे राहो; औषधींच्या रसाने (साराने) उभे राहो. सर्व पाप्मन् सहित यक्ष्मा मी दूर करतो, आणि (तुला) समायुने युक्त करतो.
Mantra 11
आप॒र्जन्य॑स्य वृ॒ष्ट्योद॑स्थामा॒मृता॑ व॒यम्। व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
पर्जन्याच्या वृष्टीने आम्ही उभे राहिलो—जणू अमृत (अमरत्व) प्राप्त झाले. सर्व पाप्मन् सहित यक्ष्मा मी दूर हाकलतो, आणि (आम्हाला) समायुने युक्त करतो.
Frequently Asked Questions
Yakṣma is a wasting, lingering illness—often understood as a draining disease that disrupts strength and breath (prāṇa). The hymn treats it as an adversarial force to be driven away.
Agni represents purification and restored order: he burns away pathogenic impurity (pāpman) and ‘puts the breaths together,’ making him the fitting yakṣmanāśana (disease-destroyer).
It is recited beside a clean fire, often with simple offerings and water-sprinkling, while repeatedly affirming separation from yakṣma/pāpman and reconnection with full lifespan (samāyus).
Ask anything about Sukta 31 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
