Sukta 10
Rishi: Atharvanic tradition (not specified in the excerpt; ancillary note lists deities/sections but not ṛṣi)
Devata: Ṛtavaḥ (Seasons) / Dhātṛ-Vidhātṛ / Devas / Indra / Prajāpati (as per the prefixed anukramaṇī-like note); verse imagery centers on the Dhenu (cow) as prosperity-agent
Chandas: Anuṣṭubh (probable)
हे पौष्टिक सूक्त वर्षचक्राच्या फिरण्याला समृद्धी निर्माण करणारे यंत्र म्हणून पवित्र ठरवते. आद्य धेनू (दूध देणारी गाय) घरासाठी वर्षोन्वर्षे वाढत जाणारे पोषण व धन ‘दोहून’ देत असल्याचे ते चित्रित करते. ऋतूंची व्यवस्था (ऋतवः) आणि ती व्यवस्था घडविणारे धातृ–विधातृ यांना घरातील अर्पण—घृत, इळा, हविस—यांच्याशी जोडून, पंचांगाचे योग्य पालन केल्यास फलप्राप्ती म्हणून प्रजनन-समृद्धी, पशुवृद्धी आणि सुरक्षित गृहागमन हे नैसर्गिकरीत्या मिळते, असे सूक्त सांगते.
Mantras
Mantra 1
रायस्पोषप्राप्तिः। ९ ऋतवः, १० धाता विधातारौ, ऋतवः, ११ देवाः, १२ इन्द्रः, देवाः, १३ प्रजापतिः। प्र॒थ॒मा ह॒ व्युऽवास॒ सा धे॒नुर॑भवद् य॒मे। सा नः॒ पय॑स्वती दुहा॒मुत्त॑रामुत्तरां॒ समा॑म्
तीच खरोखर प्रथम प्रकट झाली; यमाच्या लोकात ती दुधाळ धेनू झाली. ती पयस्वती होऊन, प्रत्येक पुढील, पुढील वर्षी आमच्यासाठी दूध दुधो.
Mantra 2
यां दे॒वाः प्र॑ति॒नन्द॑न्ति॒ रात्रिं॑ धे॒नुमु॑पाय॒तीम्। सं॒व॒त्स॒रस्य॒ या पत्नी॒ सा नो॑ अस्तु सुमङ्ग॒ली
ज्या रात्रीला देव आनंदाने मान्यता देतात, जी दुहणाऱ्या धेनूसारखी फल-समृद्धी घेऊन जवळ येते,—जी संवत्सर (वर्षचक्र) याची पत्नी आहे,—ती आमच्यासाठी सर्वथा सुमंगलमयी असो.
Mantra 3
सं॒व॒त्स॒रस्य॑ प्रति॒मां यां त्वा॑ रात्र्यु॒पास्म॑हे । सा न॒ आयु॑ष्मतीं प्र॒जां रा॒यस्पोषे॑ण॒ सं सृ॑ज
संवत्सराची प्रतिमा, हे रात्री, आम्ही तुला श्रद्धेने उपासतो. धनवृद्धी व पोषण-समृद्धीसह आयुष्मती प्रजा आमच्यासाठी तू उत्पन्न कर.
Mantra 4
इ॒यमे॒व सा या प्र॑थ॒मा व्यौच्छ॑दा॒स्वित॑रासु चरति॒ प्रवि॑ष्टा । म॒हान्तो॑ अस्यां महि॒मानो॑ अ॒न्तर्व॒धूर्जि॑गाय नव॒गज्जनि॑त्री
हीच ती—जी सर्वप्रथम प्रकाशली; नंतरच्या रात्रींमध्ये ती प्रविष्ट होऊन, सर्वत्र व्यापून, संचार करते. तिच्यात महान महिमा अंतर्निहित आहेत: वधूरूपा, जननीरूपा, नवगमनकर्त्री (नवगज्जनित्री)—तिने विजय मिळविला आहे.
Mantra 5
वा॒न॒स्प॒त्या ग्रावा॑णो॒ घोष॑मक्रत ह॒विष्कृ॒ण्वन्तः॑ परिवत्स॒रीण॑म्। एका॑ष्टके सुप्र॒जसः॑ सु॒वीरा॑ व॒यं स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम्
वनस्पतीचे ग्रावाण (दळणाचे दगड) घोष करीत आहेत, परिवत्सरीण—वर्षचक्रासाठी हवि सिद्ध करीत. एकाष्टकेच्या वेळी आम्ही सुप्रज (सुंदर संतती) व सुवीर (वीर पुत्र) असू; आणि अनेक रयी/धनांचे स्वामी होऊ.
Mantra 6
इडा॑यास्प॒दं घृ॒तव॑त् सरीसृ॒पं जात॑वेदः॒ प्रति॑ ह॒व्या गृ॑भाय । ये ग्रा॒म्याः प॒शवो॑ वि॒श्वरू॑पा॒स्तेषां सप्ता॒नां मयि॒ रन्ति॑रस्तु
इडाचे आसन—घृतयुक्त, सरकणारा/रेंगाळणारा (सरीसृप) मार्ग—हे जातवेदस्, तू हव्ये स्वीकार. आणि ग्राम्य पशू, विश्वरूप असलेल्या त्या सातांचे—माझ्यासाठी सुरक्षित व स्थिर उपभोग/आनंद राहो.
Mantra 7
आ मा॑ पु॒ष्टे च॒ पोषे॑ च॒ रात्रि॑ दे॒वानां॑ सुम॒तौ स्या॑म । पू॒र्णा द॑र्वे॒ परा॑ पत॒ सुपू॑र्णा॒ पुन॒रा प॑त । सर्वान् य॒ज्ञान्त्सं॑भुञ्ज॒तीषमूर्जं॑ न॒ आ भ॑र
हे पुष्टि व पोषण, माझ्याकडे ये; हे रात्रि, देवांच्या सुमतीत आम्ही राहो. हे दर्वी (यज्ञ-करछुल), पूर्ण होऊन पुढे उडून जा; सुपूर्ण होऊन पुन्हा इथे परत ये. सर्व यज्ञांचा पूर्ण उपभोग घेत, आमच्यासाठी इष व ऊर्ज—पोषक रस आणि धारणाबळ—आणून दे.
Mantra 8
आयम॑गन्त्संवत्स॒रः पति॑रेकाष्टके॒ तव॑ । सा न॒ आयु॑ष्मतीं प्र॒जां रा॒यस्पोषे॑ण॒ सं सृ॑ज
इथे संवत्सर (वर्ष) आला आहे—हे एकाष्टका, तो तुझा अधिपती आहे. तू आम्हांस आयुष्मती प्रजा, धन-समृद्धीच्या पुष्ट वाढीसह, एकत्र निर्माण कर.
Mantra 9
ऋ॒तून् य॑ज ऋतु॒पती॑नार्त॒वानु॒त हा॑य॒नान्। समाः॑ संवत्स॒रान् मासा॑न् भू॒तस्य॒ पत॑ये यजे
ऋतूंचे यजन कर; ऋतुपतींचे, ऋतु-भागांचे आणि हायन (वार्षिक) परिक्रमांचेही यजन कर. समा, संवत्सर, मास—भूत (अस्तित्व) यांच्या पतीस मी यजन करतो.
Mantra 10
ऋ॒तुभ्य॑ष्ट्वार्त॒वेभ्यो॑ मा॒द्भ्यः सं॑वत्स॒रेभ्यः॑ । धा॒त्रे वि॑धा॒त्रे स॒मृधे॑ भू॒तस्य॒ पत॑ये यजे
ऋतूंमधून, ऋतु-भागांमधून, मासांमधून, संवत्सरांमधून—तुला मी अर्पण करतो. धातृला, विधातृला, समृद्धी (समृध्) ला—भूत (अस्तित्व) यांच्या पतीस मी यजन करतो.
Mantra 11
इड॑या॒ जुह्व॑तो व॒यं दे॒वान् घृ॒तव॑ता यजे । गृ॒हानलु॑भ्यतो व॒यं सं वि॑शे॒मोप॒ गोम॑तः
इडेसह, घृतयुक्त आहुती अर्पित करत आम्ही देवांचे यजन करतो. आम्ही अहिंसित राहून, एकत्र, गोसमृद्ध आमच्या घरांजवळ जाऊन त्यांत प्रवेश करू.
Mantra 12
ए॒का॒ष्ट॒का तप॑सा त॒प्यमा॑ना ज॒जान॒ गर्भं॑ महि॒मान॒मिन्द्र॑म्। तेन॑ दे॒वा व्यऽसहन्त॒ शत्रू॑न् ह॒न्ता दस्यू॑नामभव॒च्छची॒पतिः॑
एकाष्टका तपस्येच्या उष्णतेने तपत गर्भास जन्म दिला—महिमामय इंद्राला. त्याच बळावर देवांनी शत्रूंना पराभूत करून विखुरले; शचीपति दस्यूंचा हंता झाला.
Mantra 13
इन्द्र॑पुत्रे॒ सोम॑पुत्रे दुहि॒तासि॑ प्र॒जाप॑तेः । कामा॑न॒स्माकं॑ पूरय॒ प्रति॑ गृह्णाहि नो ह॒विः
हे इंद्रपुत्री, हे सोमपुत्री, तू प्रजापतीची कन्या आहेस. आमच्या कामना पूर्ण कर; प्रतिदान म्हणून आमची हवि (आहुती) स्वीकार.
Frequently Asked Questions
To make the turning year yield increasing prosperity—nourishment like milk, cattle-wealth, treasures, and strong offspring—while keeping the household safe and intact.
The dhenu is a prosperity-symbol: as a milch-cow continuously gives milk, so the rightly ordered year is asked to ‘milk out’ abundance for each succeeding year.
During annual or seasonal transition rites—particularly around Ekāṣṭakā—when households seek renewal of wealth, progeny, and protection through offerings such as ghee and havis.
Ask anything about Sukta 10 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.