
Rishi: Gautama (as implied by the closing verse of the set; RV-family attribution carried into AV 20)
Devata: Indra (Vṛtrahan, releaser of waters)
Chandas: Triṣṭubh (RV-style)
हे त्रिष्टुभ् स्तोत्र युद्धप्रधान इंद्र-स्तुती आहे. वृत्रवधाच्या मिथकाला अपोत्प्रेरक/अपायनिवारक शक्ती म्हणून वापरून, इंद्राचा वज्र शत्रूच्या “प्राणस्थाना”चा शोध घेऊन अडथळा फोडून उघडावा अशी प्रेरणा दिली आहे. इंद्राची स्वयंसत्ताक महानता आणि जलमुक्ती यांचे स्तवन केल्याने विजयाचे रूपांतर समृद्धीत होते—जिथे अडथळा होता तिथे प्रवाह, पाऊस, धन आणि जीवनशक्ती पुन्हा प्रस्थापित होतात.
Mantra 1
अ॒स्मा इदु॒ प्र त॒वसे॑ तु॒राय॒ प्रयो॒ न ह॑र्मि॒ स्तोमं॒ माहि॑नाय ।
त्या बलवान, वेगवान (तुर) अशा त्याच्यासाठीच मी हा स्तोम पुढे अर्पितो; जणू प्राणांना ताजेतवाने करणारे ‘प्रयो’ (पोषक अर्पण) असावे—त्या महानासाठी हा महिमा-गान.
Mantra 2
अ॒स्मा इदु॒ प्रय॑ इव॒ प्र यं॑सि॒ भरा॑म्याङ्गू॒षं बाधे॑ सुवृ॒क्ति। इन्द्रा॑य हृ॒दा मन॑सा मनी॒षा प्र॒त्नाय॒ पत्ये॒ धियो॑ मर्जयन्त
त्याच्यासाठीच—तू देतोस त्या पोषण/प्रसादासारखे—मी हा अङ्गूष (स्तुती-गीत) आणतो; बाधा (अपाय) दूर करण्यासाठी ही सुवृक्ति, सुबद्ध वाणी। इंद्रासाठी—हृदयाने, मनाने, मनीषा (प्रेरित बुद्धी) ने—त्या प्राचीन स्वामी, अधिपतीसाठी आमच्या धिया (भक्तिभावना) सामर्थ्य/तेजासाठी स्वतःला शुद्ध करीत आहेत.
Mantra 3
अ॒स्मा इदु॒ त्यमु॑प॒मं स्व॒र्षां भरा॑म्याङ्गू॒षमा॒स्येऽन । मंहि॑ष्ठ॒मच्छो॑क्तिभिर्मती॒नां सु॑वृ॒क्तिभिः॑ सू॒रिं वा॑वृ॒धध्यै॑
त्याच्यासाठीच—त्या अनुपम, स्वर्ग-विजयीसाठी—मी हा अङ्गूष ओठांवर धारण करतो। आमच्या मतींच्या (विचारांच्या) स्वच्छ उक्तींनी, सुवृक्तींनी, त्या अतिदानी सूरी (दाता-पालक)ला मी वाढवू इच्छितो.
Mantra 4
अ॒स्मा इदु॒ स्तोमं॒ सं हि॑नोमि॒ रथं॒ न तष्टे॑व॒ तत्सि॑नाय । गिर॑श्च॒ गिर्वा॑हसे सुवृ॒क्तीन्द्रा॑य विश्वमि॒न्वं मेधि॑राय
त्याच्यासाठीच मी स्तोमाला क्रमाने प्रवाहित करतो—जसा कारागीर रथ घडवतो—हे विजय/साधनेसाठी। आणि इंद्रासाठी—गिर्वाहस् (गीत-वाहक), विश्वमिन्व (सर्वांना प्रेरित करणारा), मेधिर (बुद्धिमान) यासाठी—गीते व सुवृक्ती (सुबद्ध वचने) अर्पण होवोत.
Mantra 5
अ॒स्मा इदु॒ सप्ति॑मिव श्रव॒स्येन्द्रा॑या॒र्कं जु॒ह्वा॒३सम॑ञ्जे । वी॒रं दा॒नौक॑सं व॒न्दध्यै॑ पु॒रां गू॒र्तश्र॑वसं द॒र्माण॑म्
त्याच्यासाठीच—यशासाठी जणू वेगवान रथ-युगल—मी जुह्वा (हवनाचा चमचा) घेऊन इंद्रासाठी हे तेजस्वी स्तोत्र-ऋक विधिपूर्वक सजवून/अर्पण करतो; दान हेच ज्याचे घर असा वीर वंदावा म्हणून—पुरे (किल्ले) भेदणारा, निश्चित कीर्तीचा, दृढ धारक (स्थिर आधार) असा तो.
Mantra 6
अ॒स्मा इदु॒ त्वष्टा॑ तक्ष॒द् वज्रं॒ स्वप॑स्तमं स्व॒र्यं॑१ रणा॑य । वृ॒त्रस्य॑ चिद् वि॒दद् येन॒ मर्म॑ तु॒जन्नीशा॑नस्तुज॒ता कि॑ये॒धाः
त्याच्यासाठीच—त्वष्ट्याने रणासाठी वज्र घडवला—कर्मात परम-उत्तम, स्वर्ग-विजयी; ज्यामुळे त्याने वृत्राचेही मर्म (प्राणस्थान) शोधले. भेदत पुढे जाणारा अधिपती, प्रहारासाठी प्रेरित—त्याचा झडप किती अजेय!
Mantra 7
अ॒स्येदु॑ मा॒तुः सव॑नेषु स॒द्यो म॒हः पि॒तुं प॑पि॒वां चार्वन्ना॑ । मु॒षा॒यद् विष्णुः॑ पच॒तं सही॑या॒न् विध्य॑द् वरा॒हं ति॒रो अद्रि॒मस्ता॑
याच्यासाठीच—मातेच्या सोमपिळण्यांच्या (सवनांच्या) वेळी—तत्क्षणी महान् पान पिण्यात आले; हे वेगवान, ते व्यर्थ नव्हते. अधिक सामर्थ्यवान विष्णूने तो पुरस्कार कपटाने हिसकावून घेतला; त्याने वराहाला भेदले आणि शिळा/पर्वत दूर फेकून दिला.
Mantra 8
अ॒स्मा इदु॒ ग्नाश्चि॑द् दे॒वप॑त्नी॒रिन्द्रा॑या॒र्कम॑हि॒हत्य॑ ऊवुः । परि॒ द्यावा॑पृथि॒वी ज॑भ्र उ॒र्वी नास्य॒ ते म॑हि॒मानं॒ परि॑ ष्टः
त्यालाच—होय, देवांच्या पत्नी असलेल्या देवपत्नी देवताही—अहि-वधात (सर्प-वधात) इंद्रासाठी स्तुतीऋचा म्हणाल्या. विशाल द्यावा-पृथिवीने त्याला सर्व बाजूंनी वेढले; तरी तुझ्या महिमेला कोणतीही सीमा ठरत नाही.
Mantra 9
अ॒स्ये दे॒व प्र रि॑रिचे महि॒त्वं दि॒वस्पृ॑थि॒व्याः पर्य॒न्तरि॑क्षात्। स्व॒रालिन्द्रो॒ दम॒ आ वि॒श्वगू॑र्तः स्व॒रिरम॑त्रो ववक्षे॒ रणा॑य
हे देव, येथे त्याचे महत्त्व ओसंडून वाहिले आहे—दिवापलीकडे, पृथ्वीपलीकडे, अंतरिक्षापलीकडेही. स्वराज इंद्र, गृहात प्रतिष्ठित, सर्वांनी स्तुत्य, तेजस्वी, अजेय—रणासाठी वाढला आहे.
Mantra 10
अ॒स्येदे॒व शव॑सा शु॒षन्तं॒ वि वृ॑श्च॒द् वज्रे॑ण वृ॒त्रमिन्द्रः॑ । गा न व्रा॒णा अ॒वनी॑रमुञ्चद॒भि श्रवो॑ दा॒वने॒ सचे॑ताः
खरोखरच, आपल्या स्वबळाने इंद्राने वज्राने शोषक वृत्राला फाडून टाकले. जखमी गायींसारखे त्याने खाली वाहणाऱ्या जलधारा मुक्त केल्या—दान देण्यासाठी, यश आणि उदार कीर्ती देण्यासाठी सजग होऊन.
Mantra 11
अ॒स्येदु॑ त्वे॒षसा॑ रन्त॒ सिन्ध॑वः॒ परि॒ यद् वज्रे॑ण सी॒मय॑च्छत्। ई॒शा॒न॒कृद् दा॒शुषे॑ दश॒स्यन् तु॒र्वीत॑ये गा॒धं तु॒र्वणिः॑ कः
खरोखरच, त्याच्या तीव्र बळाने नद्या नमल्या, जेव्हा त्याने वज्राने त्यांना रोखून वश केले. प्रभुत्व घडविणारा, दात्याचा सन्मान करणारा, वेगवान विजेता—विजयासाठी पार उतरायचा घाट (गाध) कोणी दिला?
Mantra 12
अ॒स्मा इदु॒ प्र भ॑रा॒ तूतु॑जानो वृ॒त्राय॒ वज्र॒मीशा॑नः किये॒धाः । गोर्न पर्व॒ वि र॑दा तिर॒श्चेष्य॒न्नर्णां॑स्य॒पां च॒रध्यै॑
त्याच्यासाठी—हो, त्याच्यासाठीच—तू तूतुजान (वेगवान) होऊन आपला वज्र पुढे आण; वज्राचा ईशान, रोखणारा, वृत्राविरुद्ध। जसे गायीचा सांधा फोडतात तसे आडवे सरकणारे जलप्रवाह विदीर्ण कर; जेणेकरून ते पाणी पुढे धावू शकेल.
Mantra 13
अ॒स्येदु॒ प्र ब्रू॑हि पू॒र्व्याणि॑ तु॒रस्य॒ कर्मा॑णि॒ नव्य॑ उ॒क्थैः । यु॒धे यदि॑ष्णा॒न आयु॑धान्यृघा॒यमा॑णो निरि॒णाति॒ शत्रू॑न्
याच्याच—होय, याच्याच—प्राचीन कृत्यांचे, त्या वेगवान वीराच्या कर्मांचे, नवे स्तुती-उक्थांनी उच्चारण करा. जेव्हा तो युद्धास उत्सुक होऊन आयुधे धारण करतो आणि गर्जत धावून जातो, तेव्हा तो शत्रूंना हुसकावून लावून पूर्णपणे पराभूत करतो.
Mantra 14
अ॒स्येदु॑ भि॒या गि॒रय॑श्च दृ॒ल्हा द्यावा॑ च॒ भूमा॑ ज॒नुष॑स्तुजेते । उपो॑ वे॒नस्य॒ जोगु॑वान ओ॒णिं स॒द्यो भु॑वद् वी॒र्याय नो॒धाः
याच्या भयाने दृढ उभे असलेले पर्वतही, आणि स्वभावतःच द्यावा-भूमा (आकाश व पृथ्वी) थरथरतात. वेनाच्या जवळ दाब देत (उपो), नोधाः ने तत्क्षणी वीर्यासाठी त्याला कवचासारखे एक आवरण मिळवून दिले.
Mantra 15
अ॒स्मा इदु॒ त्यदनु॑ दाय्येषा॒मेको॒ यद् वव्ने भूरे॒रीशा॑नः । प्रैत॑शं॒ सूर्ये॑ पस्पृधा॒नं सौव॑श्व्ये॒ सुष्वि॑माव॒दिन्द्रः॑
त्यालाच—होय, त्यालाच—हे कृत्य इतर सर्वांपेक्षा अधिक शोभते: एकटाच स्वामी होऊन त्याने विपुल धनसंचय जिंकला. सु-प्रेसित सोमपानासह, सौवश्व्य (सुंदर-अश्व) स्पर्धेत, सूर्याशी स्पर्धा करणाऱ्या एतशाला इंद्राने साहाय्य केले.
Mantra 16
ए॒वा ते॑ हारियोजना सुवृ॒क्तीन्द्र॒ ब्रह्मा॑णि॒ गोत॑मासो अक्रन्। ऐषु॑ वि॒श्वपे॑शसं॒ धियं॑ धाः प्रा॒तर्म॒क्षू धि॒याव॑सु॒र्जगम्यात्
हे इंद्रा, हरित (तांबूस) अश्वांचे योजक! अशा प्रकारे गोतमांनी तुझ्यासाठी सुवक्त स्तुती आणि ब्रह्म-मंत्र रचले आहेत. यांतच तू आपली सर्वालंकारित (विश्वपेशस्) धिया स्थापन कर; आणि प्रातःकाळी त्वरेने धिया-समृद्ध ‘वसुर्जन’ (उदार दाता) आमच्याकडे येवो.
It is the Vṛtra-myth applied to life: anything that blocks flow—rain, wealth, health, opportunities, movement—is treated as Vṛtra-like. Indra’s act of splitting the obstruction becomes a ritual model for restoring circulation and prosperity.
Primarily it is abhicaric in tone (martial repulsion and victory), but its practical use is often protective: installing Indra’s sovereignty in the home and pushing back hostile pressure, rivalry, or stagnation.
The hymn is largely self-sufficient as praise-power; simple water-sprinkling and a small protective token (thread/stone/metal) can align the ritual with its imagery of vajra and released waters. Formal śrauta-style offerings are not required for the basic apotropaic use.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.