Anuvaka 2
या अनुवाकात प्राणशक्ती व गृह-क्षेत्राचे संरक्षण साधण्यासाठी शत्रुत्व उलटविणारे आणि रक्ष (अपोत्प्रायिक) विधी प्रतिपादिले आहेत. यात द्वेष-प्रतिप्रसवाने शत्रू/प्रतिद्वंद्वीचा नाश (भ्रातृव्य-क्षयण), आयुष्यवर्धक कर्मांनी प्राण–अपान स्थिर करून मृत्यूचे निवारण, भूत–राक्षसादी व स्त्री-पीडकांपासून गृहसंरक्षण, द्यावा–पृथिवी–अंतरिक्ष यांना क्षेत्राभोवती रक्षणसीमा/कवच म्हणून स्थापणे, तसेच इंद्रिय-संस्थापन (शक्तींची स्थापना/पुनर्स्थापना) हे उपविषय येतात.
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
AV 2.11 हे स्पर्धा व शत्रुत्व (द्वेष) यांविरुद्धचे संक्षिप्त अथर्वणीय मंत्रकर्म आहे. ते शत्रूचा द्वेष परत द्वेष करणाऱ्याच्याच दिशेने वळवते; तसेच यजमान/आश्रयदात्यास ‘श्रेयस्’ (उत्तम भाग्य) प्राप्त होऊन प्रतिस्पर्ध्याच्या समकक्ष स्थितीपलीकडे जाण्याचे सामर्थ्य देते. पाच अनुष्टुभ्-सदृश ऋचांमध्ये हानीकारक शक्तींना (नाश, शस्त्र, क्रोध) नव्याने नामांकित करून त्यांचे निरसन केले जाते; आणि नंतर कर्ता/यजमानाला तेज व प्रकाशाने पुनःसंस्कारित केले जाते. मंत्रशक्ती आक्रमण परतवून लावते आणि श्रेष्ठ समृद्धी व उन्नत भाग्य सुनिश्चित करते, असा या सूक्ताचा आग्रह आहे.
Sukta 12
AVŚ 2.12 हे मिश्र उद्देशांचे अथर्वणिक सूक्त आहे. यात कर्त्याचा प्रत्यक्ष वसलेला प्रदेश (क्षेत्र) द्यावा–पृथिवी आणि अंतरिक्ष या महान विश्व-आवरणांत अंतर्भूत करून, शत्रुत्वजन्य पीडा/अभिचार पाठविणाऱ्यावरच परत आदळेल अशी मांडणी केली आहे. यात अपोत्प्रायिक प्रतिअभिचार आहे—तपस्द्वारे आक्रमकाला ‘परत दाहून’ प्रत्युत्तर देणे, इंद्राच्या साहाय्याने मनाला इजा करणाऱ्याला पाडणे—आणि शेवटी पुनर्स्थापनाचा वळण, ज्यात अग्नी जातवेदस् पीडिताची उभी राहण्याची स्थिरता, प्राण (असु) आणि वाणी (वाक्) पुन्हा प्रस्थापित करतो.
Sukta 13
AVŚ 2.13 हे दीर्घायुष्य व संरक्षण यांसाठीचे सूक्त आहे. यात अগ্নीला ‘आयुर्दाः’ (जीवन देणारा) म्हणून विनवून, पक्के वार्धक्य (जरस्) द्यावे आणि पिता जसा आपल्या मुलांना वेढून राखतो तसे ग्राहीतास रक्षण करावे अशी प्रार्थना केली आहे. अগ্নीच्या पोषणकारी ‘तूप–मध’ प्रतिमांसह, शाप व अपाय यांपासून वाचवणारे फिरते कवच म्हणून ‘वस्त्र’ (वासः) मांडले आहे; त्यामुळे घराणे व पशुधन यांसाठी कल्याण, संपत्ती आणि वाढ यांची दृढ स्थापना होते.
Sukta 14
AVŚ 2.14 हे रक्षोघ्न गृह-संरक्षण सूक्त आहे. ते घरातून आणि घराच्या असुरक्षित सांध्यांतून—पाया/पायाभरणी, गोठा, गाडी/अक्ष—भूत, राक्षस आणि नामनिर्दिष्ट स्त्री-पीडक यांना जोराने हाकलून लावते. या सूक्तात वज्रधारी इंद्राला निवासावर उभा राहणारा रक्षक म्हणून प्रतिष्ठित केले आहे; तर भूतपती हा शत्रुत्वकारी सत्तांना नियंत्रित करून बाहेर ढकलणारा अधिपती म्हणून कार्य करतो. सूक्ताची शक्ती ही पूर्ण हकालपट्टी म्हणून मांडली आहे—घुसखोरांना घराच्या सीमांपलीकडे ढकलून, घराला ‘सील’ करून संरक्षित अवकाश बनवते.
Sukta 15
हे संक्षिप्त अथर्ववैदिक भैषज्य–रक्षा सूक्त प्राणाला (जीवश्वासाला) थेट संबोधून, तो रुग्णाच्या देहात स्थिर, निर्भय व अहत न होता राहावा अशी आज्ञा करते. दिवस–रात्र, ब्रह्मन्–क्षत्र, भूत–भविष्य अशा अभेद्य विश्वात्मक व सामाजिक आदर्शांशी रुग्णाचा प्राण जोडून, धक्का, घबराट आणि कोसळण्यापूर्वी होणारे प्राणाचे धोकादायक ‘पळून जाणे’ यांना आळा घालते. ‘यथा… एव…’ या पुनरुक्त, स्थैर्य देणाऱ्या उपमानांमध्येच याचे सामर्थ्य आहे; विधीच्या बळावर प्राणाला पुन्हा दृढता व सातत्य यांत ‘स्थापित’ केले जाते.
Sukta 16
हा संक्षिप्त आथर्वण मंत्र प्राण व अपान या जीवनवायूंना मृत्यु (मरण) जवळ येण्याविरुद्ध स्थिर करणारा, आयुष्यरक्षण (आयुष्य) प्रकारचा संक्षिप्त प्रयोग आहे. ‘स्वाहा’ने मुद्रित आवाहनांद्वारे जीवनवायूंना तसेच विश्वरक्षकांना—सूर्याचे नेत्र, अग्नी वैश्वानर आणि सर्वदेव—आह्वान करून तो संरक्षणवेष्टन उभे करतो; अकाली किंवा हिंसक मृत्यू टाळणे आणि जीवित व्यक्तीत स्थैर्य पुनःस्थापित करणे हा याचा हेतू आहे.
Sukta 17
AVŚ 2.17 हे संक्षिप्त आथर्वणिक “इंद्रिय-प्रतिष्ठा” सूक्त आहे. यात व्यक्तिरूप इंद्रिय-शक्तींना थेट संबोधून रुग्णामध्ये जीवनदायी शक्ती पुन्हा दृढपणे स्थापन केल्या जातात. विशेषतः आयुः (जीवन) आणि श्रोत्र (श्रवणशक्ती) यांना उद्देशून दिलेल्या लहान ‘स्वाहा’ सूत्रांद्वारे, इंद्रियक्षमता पुनर्स्थापित करणे, प्राणबल स्थिर करणे, आणि पुढील बाधा टाळण्यासाठी संरक्षणकवच (परिपाण) वाढवणे हा याचा हेतू आहे.
Sukta 18
अथर्ववेद 2.18 हा स्वाहा-चिन्हित, संक्षिप्त आहुतीप्रधान मंत्रसमूह असून तो शत्रू प्रतिस्पर्ध्यांना—विशेषतः भ्रातृव्य (स्पर्धक/हक्कदार) आणि अराय (वैरशक्ती)—क्षीण करणे (क्षयण) व दूर हाकलणे (चातन) यासाठी आहे. प्रत्येक मंत्रात विधीतील साधन/कृती हाच शत्रुनाशक बल म्हणून ओळखला जातो आणि तेच बल यजमानाकडे संरक्षण, विजय व अखंड सुरक्षितता म्हणून स्थानांतरित व्हावे अशी याचना केली जाते. वारंवार येणारे ‘स्वाहा’ या मंत्रोच्चाराला अग्निहोम-प्रदर्शनाचा चौकट देते; त्यात मंत्रशक्ती (ब्रह्मन्) अग्नीमार्फत वाहिली जाऊन ‘मुद्रित’ होते.
Sukta 19
हे लघु अग्निसूक्त अथर्वण परंपरेतील संक्षिप्त प्रतिमंत्र आहे. अग्नीचे अर्चिष् (ज्वाला), शोचिष् (दाहक उष्णता) आणि तेजस् (प्रभा) यांच्या साहाय्याने शत्रुत्वाचा हेतू त्याच्या प्रेषकावरच परत वळवणे (प्रत्य्-) हा याचा उद्देश आहे. विधिपूर्वक ‘उलटवार’ म्हणून हे सूक्त साधकाचा द्वेष करणाऱ्याला दग्ध करणे, भाजणे व त्याची शक्ती निष्प्रभ करणे अशी प्रार्थना करते; तसेच नियंत्रित अग्निशक्तीद्वारे गृहाचे संरक्षणही साधते.
Sukta 20
AVŚ 2.20 हे संक्षिप्त शत्रुनाशन (शत्रु-दमन) सूक्त आहे. यात वायूला विनंती केली आहे की त्याने आपल्या तपा, शोचिष् (दाहक ज्वाला) आणि तेजसाचा उपयोग करून द्वेष करणाऱ्यावरच शत्रुत्व उलटवावे. “यो ’स्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः” हा पुनरुक्त ध्रुवपद या विधीला प्रतिशोधात्मक उलटफेर म्हणून चौकट देतो: विरोधकाचा द्वेष वायूच्या दाहक शक्तीने प्रत्युत्तरित होतो आणि शत्रूची हानिकारक क्षमता/बल काढून घेतली जाते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.