Adhyaya 15
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by turning administration into a measurable machine. Chapter 2.15 defines the Koṣṭhāgārādhyakṣa’s domain: not merely warehousing grain, but governing the entire fiscal-physical interface where agricultural output becomes state power. By classifying inflows (sīta, rāṣṭra dues), market operations (state purchase/sale, exchange, requisition/loan), processing activities (milling, fermenting, oil-pressing, sugarcane and alkali work), and exceptional categories (lost/forgotten stock, residuals, waste, and accounting adjustments), Kauṭilya constructs an auditable ontology. The chapter’s pragmatic objective is to secure Kośa through controlled circulation: every transformation of commodity (raw grain to flour, oil, alkali, salt) is made legible to the state. This legibility enables provisioning of army and fort, stabilizes prices, and funds coercion and diplomacy. In the Saptāṅga body, the granary is the stomach and bloodstream of the realm; this chapter gives it nerves—definitions, measures, and accountability—so the conqueror can expand without fiscal anemia.
Sutras
Sutra 1
कोष्ठागाराध्यक्षः सीताराष्ट्रक्रयिमपरिवर्तकप्रामित्यकापमित्यकसंहनिकान्यजातव्ययप्रत्यायोपस्थानान्युपलभेत् ॥ कZ_०२.१५.०१ ॥
कोष्ठागाराध्यक्षाने यांचा हिशेब ठेवून पडताळणी करावी: सीता (राजकीय जमिनी) कडून येणाऱ्या प्राप्ती, राष्ट्राचे उत्पन्न, खरेदीतून आलेला साठा, विनिमय/परिवर्तन व्यवहार, मागणी/उधारीवर मिळालेले धान्य (प्रामित्यक), कमी माप-तोल इ. अनियमिततेतून मिळालेले (ओळखण्याजोगे) धान्य (आपमित्यक), संकलित/एकत्रित साठा (संहनिक), इतर प्राप्ती, खर्च, वसुली/समायोजन (प्रत्याय), आणि हाताशी असलेला शिल्लक साठा/स्थिती (उपस्थान)।
Sutra 2
सीताध्यक्षोपनीतः सस्यवर्णकः सीता ॥ कZ_०२.१५.०२ ॥
‘सीता’ म्हणजे सीताध्यक्ष (राजकीय जमिनींचा अधीक्षक) यांनी सादर/पुरवलेला प्रकारानुसार वर्गीकृत धान्य-उत्पाद।
Sutra 3
पिण्डकरः षड्भागः सेनाभक्तं बलिः कर उत्सङ्गः पार्श्वं पारिहीणिकमौपायनिकं कौष्ठेयकं च राष्ट्रम् ॥ कZ_०२.१५.०३ ॥
‘राष्ट्र’ (राज्याचे उत्पन्न) यामध्ये— पिण्डकर (एकरकमी कर), षड्भाग (उत्पन्नाचा सहावा भाग), सेनाभक्त (सेनेच्या रेशन/भोजनासाठी आकारणी), बलि (उपकर/खिराज), कर (कर), उत्सङ्ग (अतिरिक्त वसुली), पार्श्व (पार्श्व-आकारणी), पारिहीणिक (थकबाकी/तुटीची वसुली), औपायनिक (भेट/उपहारातून प्राप्ती) आणि कौष्ठेयक (कोष्ठ/गोदाम-संबंधी देय) यांचा समावेश होतो.
Sutra 4
धान्यमूल्यं कोशनिर्हारः प्रयोगप्रत्यादानं च क्रयिमम् ॥ कZ_०२.१५.०४ ॥
‘क्रयिम’ (खरेदी-आधारित साठा) म्हणजे— धान्यमूल्य (किंमत देऊन खरेदी केलेले धान्य), त्या खरेदीसाठी कोषातून केलेला निर्हार/खर्च (कोशनिर्हार), आणि वापरासाठी दिलेल्या मालाचा निर्गम व त्याचे प्रत्यादान/निपटारा (प्रयोग-प्रत्यादान)।
Sutra 5
सस्यवर्णानामर्घान्तरेण विनिमयः परिवर्तकः ॥ कZ_०२.१५.०५ ॥
‘परिवर्तक’ म्हणजे— एका प्रकारच्या धान्याचा दुसऱ्या प्रकारच्या धान्याशी विनिमय, किंमत/दरातील फरक लक्षात घेऊन।
Sutra 6
सस्ययाचनमन्यतः प्रामित्यकम् ॥ कZ_०२.१५.०६ ॥
‘प्रामित्यक’ म्हणजे— धान्य दुसऱ्या स्रोत/प्रदेशाकडून मागणी/याचना करून मिळवणे।
Sutra 7
तदेव प्रतिदानार्थमापमित्यकम् ॥ कZ_०२.१५.०७ ॥
प्रतिदान (परत देणे/भरपाई) यासाठी तेच (प्रमाण/माप) मानक धरावे; याला ‘आपम्/इत्यक’ म्हणतात।
Sutra 8
कुट्टकरोचकसक्तुशुक्तपिष्टकर्म तज्जीवनेषु तैलपीडनमौद्रचाक्रिकेष्विक्षूणां च क्षारकर्म संहनिका ॥ कZ_०२.१५.०८ ॥
ज्यांची उपजीविका कुटणे, पॉलिश/रोचन करणे, सत्तू/पीठ तयार करणे, आंबवणे/आंबट करणे आणि पेस्ट बनवणे अशा प्रक्रियांवर आहे, त्यांच्यासाठी तेल पिळणे इत्यादी कामेही येतात; तसेच औद्र-चाक्रिक आस्थापनांत ऊसाचा क्षार/साखर-संबंधी प्रक्रिया-कार्यही. हे ‘संहनिका’ (एकत्रित शीर्ष/अनुसूची) अंतर्गत धरले आहे.
Sutra 9
नष्टप्रस्मृतादिरन्यजातः ॥ कZ_०२.१५.०९ ॥
‘नष्ट’ (हरवले), ‘प्रस्मृत’ (विसरले/छुटले) इत्यादी म्हणून नोंदलेली द्रव्ये ‘अन्यजात’ मानली जातात—म्हणजे इतर कारणांनी झालेली विसंगती.
Sutra 10
विक्षेपव्याधितान्तरारम्भशेषं च व्ययप्रत्यायः ॥ कZ_०२.१५.१० ॥
विक्षेप/गबन, आजार, कामातील अडथळा/खंड, आणि अपूर्ण उरलेले काम—यांमुळे झालेली कमतरता ‘व्यय-प्रत्याय’ अंतर्गत धरावी; म्हणजे कारण नमूद करून ती खर्च/हानी म्हणून दाखवावी.
Sutra 11
तुलामानान्तरं हस्तपूरणमुत्करो व्याजी पर्युषितं प्रार्जितं चोपस्थानम् । इति ॥ कZ_०२.१५.११ ॥
तोल/मापातील फरक, ‘हात-भराई’ (हाताने चोरून वाढवणे/कमी करणे), ढिग करणे, भेसळ/छल-व्यवहार, शिळा साठा, आणि लपवून साठवणे—हे सर्व ‘उपस्थान’ (अनियमित हेराफेरी) होत. इति।
Sutra 12
धान्यस्नेहक्षारलवणानां धान्यकल्पं सीताध्यक्षे वक्ष्यामः ॥ कZ_०२.१५.१२ ॥
धान्य, तेल/स्नेह, क्षार-उत्पाद आणि मीठ—यांची ‘धान्य-कल्प’ (धान्याच्या नमुन्यावरची प्रक्रिया) आपण ‘सीताध्यक्ष’ (कृषि-अधीक्षक) प्रकरणात सांगू.
Sutra 13
सर्पिस्तैलवसामज्जानः स्नेहाः ॥ कZ_०२.१५.१३ ॥
तूप, तेल, चरबी आणि मज्जा—हे ‘स्नेह’ (तेलकट/वसायुक्त पदार्थ) म्हणून वर्गीकृत आहेत।
Sutra 14
फाणितगुडमत्स्यण्डिकाखण्डशर्कराः क्षारवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१४ ॥
फाणित (मोलॅसेस/गाढ शीरा), गूळ, मत्स्यण्डिका (स्फटिक साखर), खांड (खांडसाखर/लोफ शुगर) आणि शर्करा (दाणेदार साखर)—हे ‘क्षार-वर्ग’ (क्षारीय/साखर गट) मध्ये येतात।
Sutra 15
सैन्धवसामुद्रबिडयवक्षारसौवर्चलोद्भेदजा लवणवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१५ ॥
सैन्धव (सेंधा/खडक मीठ), सामुद्र (समुद्री मीठ), बिड मीठ, यव-क्षार (क्षारीय मीठ), सौवर्चल मीठ आणि उद्भेदज (भूमिज) मीठ—हे ‘लवण-वर्ग’ (मीठ गट) आहेत।
Sutra 16
क्षौद्रं मार्द्वीकं च मधु ॥ कZ_०२.१५.१६ ॥
क्षौद्र (मध) आणि मार्द्वीक (द्राक्षमद्य)—हे ‘मधु’ (मध/मादक वर्ग) मध्ये येतात।
Sutra 17
इक्षुरसगुडमधुफाणितजाम्बवपनसानामन्यतमो मेषशृङ्गीपिप्पलीक्वाथाभिषुतो मासिकः षाण्मासिकः सांवत्सरिको वा चिद्भिटोर्वारुकेक्षुकाण्डाम्रफलामलकावसुतः शुद्धो वा शुक्तवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१७ ॥
‘शुक्त-वर्ग’मध्ये येते: ऊसाचा रस, गूळ, मध, फाणित, जांब किंवा फणस—यांपैकी कोणत्याही एकापासून तयार केलेले आंबवलेले पेय; ज्यात मेषशृंगी व पिप्पली यांच्या काढ्याचा संयोग असतो; जे एक महिना, सहा महिने किंवा एक वर्ष पिकवलेले असते; तसेच चिद्भिटा, वारुक, ऊसकांड, आंब्याचे फळ, आवळा यांपासून तयार झालेले किंवा शुद्ध आंबवणीतून तयार झालेले व्हिनेगर/आंबट किण्वित द्रव्य।
Sutra 18
वृक्षाम्लकरमर्दाम्रविदलामलकमातुलुङ्गकोलबदरसौवीरकपरूषकादिः फलाम्लवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१८ ॥
‘फळ-आंबट’ वर्ग (फलाम्ल-वर्ग) मध्ये वृक्षाम्ल इत्यादी येतात—करमर्द, आंबा, विदल, आवळा, मातुलुङ्ग (सिट्रॉन), कोल (बोर), बदर, सौवीरक, परूषक इत्यादी।
Sutra 19
दधिधान्याम्लादिर्द्रवाम्लवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१९ ॥
दही, धान्याम्ल (आंबवलेले धान्य-आंबट) इत्यादी द्रव पदार्थ ‘द्रव-आंबट’ वर्ग (द्रवाम्ल-वर्ग) होत।
Sutra 20
पिप्पलीमरिचशृङ्गिबेराजाजीकिराततिक्तगौरसर्षपकुस्तुम्बुरुचोरकदमनकमरुवकशिग्रुकाण्डादिः कटुकवर्गः ॥ कZ_०२.१५.२० ॥
‘तिखट/मसाले’ वर्ग (कटुक-वर्ग) मध्ये पिप्पली, काळी मिरी (मरिच), शृङ्गी, आले (बेर), अजाजी, किराततिक्त, पांढरी मोहरी (गौरसर्षप), कुस्तुम्बुरु (धणे), चोरक, दमनक, मरुवक, शिग्रुकांड (शेवग्याची देठ) इत्यादी येतात।
Sutra 21
शुष्कमत्स्यमांसकन्दमूलफलशाकादि च शाकवर्गः ॥ कZ_०२.१५.२१ ॥
‘शाक/रसद’ वर्ग (शाक-वर्ग) मध्ये सुकवलेले मासे, सुकवलेले मांस, कंद, मुळे, फळे, भाज्या इत्यादी येतात।
Sutra 22
ततोऽर्धमापदर्थं जानपदानां स्थापयेदर्धमुपयुञ्जीत ॥ कZ_०२.१५.२२ ॥
या साठ्यातील अर्धा भाग जनपदासाठी आपत्कालीन राखीव म्हणून ठेवावा आणि उरलेला अर्धा भाग सध्याच्या गरजांसाठी वापरावा।
Sutra 23
नवेन चानवं शोधयेत् ॥ कZ_०२.१५.२३ ॥
नव्या साठ्याने जुना साठा साफ (फिरवून/बदलून) करावा.
Sutra 24
क्षुण्णघृष्टपिष्टभृष्टानामार्द्रशुष्कसिद्धानां च धान्यानां वृद्धिक्षयप्रमाणानि प्रत्यक्षीकुर्वीत ॥ कZ_०२.१५.२४ ॥
कुटलेले, घासून/स्वच्छ केलेले, दळलेले किंवा भाजलेले; तसेच ओले, कोरडे किंवा शिजवलेले/प्रक्रिया केलेले—अशा धान्यांतील वाढ-घट (नफा-तोटा) यांची प्रमाणे प्रत्यक्ष पाहून व मोजून पडताळावीत.
Sutra 25
कोद्रवव्रीहीणामर्धं सारः शालीनामर्धभागोनः त्रिभागोनो वरकाणाम् ॥ कZ_०२.१५.२५ ॥
कोद्रव व सामान्य तांदूळ (व्रीहि) यांचा सार अर्धा; शालीचा अर्ध्यापेक्षा एक भाग कमी; आणि वरकाचा एक-तृतीयांश कमी असतो.
Sutra 26
प्रियङ्गूणामर्धं सारो नवभागवृद्धिश्च ॥ कZ_०२.१५.२६ ॥
प्रियंगूचा सार अर्धा असून नवभाग (एक-नवमांश) प्रमाणे वाढही होते.
Sutra 27
उदारकस्तुल्यः यवा गोधूमाश्च क्षुण्णाः तिला यवा मुद्गमाषाश्च घृष्टाः ॥ कZ_०२.१५.२७ ॥
कुटलेले जव व गहू उदारकास तुल्य मानावेत; तसेच घासलेले/सोललेले तीळ व जव, आणि घासलेले/सोललेले मूग व माष (उडीद)ही (हिशेब/निर्गमात) तुल्य मानावेत।
Sutra 28
पञ्चभागवृद्धिर्गोधूमः सक्तवश्च ॥ कZ_०२.१५.२८ ॥
गहू आणि सत्तू (भाजलेले पीठ) यांचा हिशेब एक-पंचमांश वाढ (म्हणजे १/५ जोडून) करून करावा।
Sutra 29
पादोना कलायचमसी ॥ कZ_०२.१५.२९ ॥
कलाय आणि चमसा यांसाठी (मानक उत्पन्न/निर्गम) एक-चतुर्थांश कमी आहे।
Sutra 30
मुद्गमाषाणामर्धपादोना ॥ कZ_०२.१५.३० ॥
मूग आणि माष (उडीद/काळी डाळ) यांसाठी (मानक उत्पन्न/निर्गम) एक-अष्टमांश कमी आहे।
Sutra 31
शौम्ब्यानामर्धं सारः त्रिभागोनो मसूराणाम् ॥ कZ_०२.१५.३१ ॥
शौम्ब्यांमध्ये उपयोगी सार अर्धा; मसूरामध्ये तो एक-तृतीयांश कमी आहे।
Sutra 32
पिष्टमामं कुल्माषाश्चाध्यर्धगुणाः ॥ कZ_०२.१५.३२ ॥
कच्चे पिष्ट (पीठ) आणि कुल्माष (उकडलेले/भिजवलेले धान्य/डाळीचे पदार्थ) यांचा हिशेब दीडपट करावा।
Sutra 33
द्विगुणो यावकः पुलाकः पिष्टं च सिद्धम् ॥ कZ_०२.१५.३३ ॥
यावक, पुलाक आणि शिजवलेले पिष्ट (पीठ/आट्याच्या तयारी) यांचा हिशेब दुप्पट धरावा.
Sutra 34
कोद्रववरकोदारकप्रियङ्गूणां त्रिगुणमन्नं चतुर्गुणं व्रीहीणाम् पञ्चगुणं शालीनाम् ॥ कZ_०२.१५.३४ ॥
कोद्रव, वरक, उदारक व प्रियंगु यांसाठी शिजलेले अन्न तिप्पट; व्रीहीसाठी चौपट; आणि शालीसाठी पाचपट धरावे.
Sutra 35
तिमितमपरान्नं द्विगुणमर्धाधिकं विरूढानाम् ॥ कZ_०२.१५.३५ ॥
इतर शिजवलेले पदार्थ (अपरान्न) यांचा मान दुप्पट; अंकुरलेले धान्य (विरूढ) यांचा अडीचपट.
Sutra 36
पञ्चभागवृद्धिर्भृष्टानाम् ॥ कZ_०२.१५.३६ ॥
भाजलेल्या पदार्थांसाठी हिशेबात पाचवा भाग वाढ धरावी.
Sutra 37
कलायो द्विगुणः लाजा भरुजाश्च ॥ कZ_०२.१५.३७ ॥
कलाय (वाटाणा) यासाठी मात्रा/निर्गम द्विगुण; तसेच लाजा (भाजलेला/फुलवलेला तांदूळ) आणि भरुजा (त्याच वर्गातील भाजलेल्या धान्याच्या तयारी) यांसाठीही.
Sutra 38
षट्कं तैलमतसीनाम् ॥ कZ_०२.१५.३८ ॥
अतसी (अळशी) साठी तेल-निर्गमाचा दर एक-सहावा (षट्क) आहे.
Sutra 39
निम्बकुशाम्रकपित्थादीनां पञ्चभागः ॥ कZ_०२.१५.३९ ॥
निंब, कुश, आंबा, कैथ इत्यादींसाठी दर एक-पंचमांश (पंचभाग) आहे.
Sutra 40
चतुर्भागिकास्तिलकुसुम्भमधूकेङ्गुदीस्नेहाः ॥ कZ_०२.१५.४० ॥
तीळ, कुसुंभ (सॅफ्लॉवर), मधूक आणि इङ्गुदी यांचे तेल/स्नेह एक-चतुर्थांश (चतुर्भागिक) दराने धरावे.
Sutra 41
कार्पासक्षौमाणां पञ्चपले पलं सूत्रम् ॥ कZ_०२.१५.४१ ॥
कापूस आणि क्षौम (अळशी/लिनन) यांत पाच पल (तंतू) पासून एक पल सूत हे मानक उत्पादन आहे.
Sutra 42
पञ्चद्रोणे शालीनां द्वादशाढकं तण्डुलानां कलभभोजनमेकादशकं व्यालानाम् दशकमौपवाह्यानां नवकं साम्नाह्यानामष्टकं पत्तीनां सप्तकं मुख्यानां षट्कं देवीकुमाराणाम् पञ्चकं राज्ञामखण्डपरिशुद्धानां वा तुअण्डुलानां प्रस्थः ॥ कZ_०२.१५.४२ ॥
पाच द्रोण शाली धानापासून बारा आढक तांदूळ हे मानक उत्पादन आहे. अखंड व नीट स्वच्छ केलेल्या तांदळापासून (प्रस्थ प्रमाणात) शिजवलेल्या भाताचा ठरावीक निर्गम: हत्तीशाळेस (कलभ) ११, व्याल (हिंस्र पशू) १०, औपवाह्य (वाहन/ओझे वाहणारे) ९, साम्नाह्य (सामान्य आस्थापनेतील) ८, पत्ती (पायदळ) ७, मुख्य (प्रमुख/फोरमन) ६, देवी-कुमार (राण्या व राजकुमार) ५, आणि राजासाठीही ५।
Sutra 43
तण्डुलानां प्रस्थः चतुर्भागः सूपः सूपषोडशो लवणस्यांशः चतुर्भागः सर्पिषस्तैलस्य वैकमार्यभक्तं पुंसः ॥ कZ_०२.१५.४३ ॥
पुरुषाच्या मानक जेवणासाठी: तांदूळ एक प्रस्थ; त्याचा चतुर्थांश सूप; सूपाचा सोळावा भाग मीठ; आणि सूपाच्या मापाचा चतुर्थांश तूप/तेल।
Sutra 44
षड्भागः सूपः अर्धस्नेहमवराणाम् ॥ कZ_०२.१५.४४ ॥
कनिष्ठ श्रेणीसाठी सूप सहावा भाग, आणि तेल/तूप अर्धे (मानक प्रमाणाच्या)।
Sutra 45
पादोनं स्त्रीणाम् ॥ कZ_०२.१५.४५ ॥
स्त्रियांसाठी प्रमाण पाव भागाने कमी।
Sutra 46
अर्धं बालानाम् ॥ कZ_०२.१५.४६ ॥
बालांसाठी प्रमाण अर्धे।
Sutra 47
मांसपलविंशत्या स्नेहार्धकुडुबः पलिको लवणस्यांशः क्षारपलयोगो द्विधरणिकः कटुकयोगो दध्नुश्चार्धप्रस्थः ॥ कZ_०२.१५.४७ ॥
वीस पल मांसाच्या रेशनमध्ये: अर्धा कुडुब स्नेह/तूप; मीठाचा एक पल-भाग; क्षार एक पल; दोन धरणिक किमतीचा तिखट मसाल्याचा योग; आणि अर्धा प्रस्थ दही.
Sutra 48
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.१५.४८ ॥
या नियमाने पुढील बाबही स्पष्ट होते (म्हणजे पुढील तरतुदींनाही तोच सिद्धान्त लागू होतो)।
Sutra 49
शाकानामध्यर्धगुणः शुष्काणां द्विगुणः स चैव योगः ॥ कZ_०२.१५.४९ ॥
शाकभाज्यांचे (ताजे पालेभाज्या) प्रमाण दीडपट; सुक्या पदार्थांचे दुप्पट—आणि मिश्रणातही हाच प्रमाणानुपात लागू होतो।
Sutra 50
हस्त्यश्वयोस्तदध्यक्षे विधाप्रमाणं वक्ष्यामः ॥ कZ_०२.१५.५० ॥
हत्ती व घोड्यांसाठी त्यांच्या अधीक्षकाकरिता ठरविलेले नियम व माप आम्ही सांगू.
Sutra 51
बलीवर्दानां माषद्रोणं यवानां वा पुलाकः शेषमश्वविधानम् ॥ कZ_०२.१५.५१ ॥
बैलांसाठी: माष (माष-डाळ) एक द्रोण; किंवा ज्वारी/जवाचा पुलाक (भरड धान्य)। उर्वरित व्यवस्था घोड्यांच्या विधीनुसार.
Sutra 52
विशेषो घाणपिण्याकतुला कणकुण्डकं दशाढकं वा ॥ कZ_०२.१५.५२ ॥
विशेष पूरक: घाण-पिण्याक (तेलखळी) एक तुला; किंवा कणकुण्डक दहा आढकपर्यंत.
Sutra 53
द्विगुणं महिषोष्ट्राणाम् ॥ कZ_०२.१५.५३ ॥
म्हशी व उंट यांच्यासाठी चारा/राशन दुप्पट असतो.
Sutra 54
अर्धद्रोणं खरपृषतरोहितानाम् ॥ कZ_०२.१५.५४ ॥
गाढव तसेच पृषत व रोहित (हरिण/मृगप्रकार) यांच्यासाठी अर्ध द्रोण इतका राशन आहे.
Sutra 55
आढकमेणकुरङ्गाणाम् ॥ कZ_०२.१५.५५ ॥
एणक व कुरंग (हरिण/मृगप्रकार) यांच्यासाठी एक आढक इतका राशन आहे.
Sutra 56
अर्धाढकमजैडकवराहाणाम् द्विगुणं वा कणकुण्डकम् ॥ कZ_०२.१५.५६ ॥
शेळ्या, मेंढ्या व वराह यांच्यासाठी अर्ध आढक; किंवा (पर्यायाने) कणकुण्डक (कोंडा/भुसा) दुप्पट.
Sutra 57
प्रस्थौदनः शुनाम् ॥ कZ_०२.१५.५७ ॥
कुत्र्यांसाठी शिजवलेल्या भाताचा हिस्सा एक प्रस्थ असावा।
Sutra 58
हंसक्रौञ्चमयूराणामर्धप्रस्थः ॥ कZ_०२.१५.५८ ॥
हंस, क्रौंच व मोर यांच्यासाठी रेशन अर्ध प्रस्थ असेल.
Sutra 59
शेषाणामतो मृगपशुपक्षिव्यालानामेकभक्तादनुमानं ग्राहयेत् ॥ कZ_०२.१५.५९ ॥
उरलेल्या प्राण्यांसाठी—मृग, पाळीव पशू, पक्षी व हिंस्र जनावरांसाठी—‘एकभक्त’ (एक जेवणाचा भाग) आधार मानून अंदाजाने रेशन ठरवावे.
Sutra 60
अङ्गारांस्तुषान् लोहकर्मान्तभित्तिलेप्यानां हारयेत् ॥ कZ_०२.१५.६० ॥
लोहारकामाच्या कार्यशाळांसाठी तसेच भिंतींना लेप/प्लास्टर करण्यासाठी कोळसा व तूस द्यावा.
Sutra 61
कणिका दासकर्मकरसूपकाराणामतोऽन्यदौदनिकापूपिकेभ्यः प्रयच्छेत् ॥ कZ_०२.१५.६१ ॥
दास, मजूर व स्वयंपाक्यांना कणिका (पेज/सरबतासारखी खीर) द्यावी; आणि जे भाताचे पदार्थ व पूप/केक करतात त्यांना इतर अन्न द्यावे.
Sutra 62
तुलामानभाण्डं रोचनीदृषन्मुसलोलूखलकुट्टकरोचकयन्त्रपत्त्रकशूर्पचालनिकाकण्डोलीपिटकसम्मार्जन्यश्चोपकरणानि ॥ कZ_०२.१५.६२ ॥
उपकरणांमध्ये—तोलकाटा व मापाची भांडी; दळणाचे दगड; मुसळ; उखळ; कुट्टक (कुटण्याची साधने); ढवळणी/हलवणीची साधने; यांत्रिक उपकरणे; पत्त्रक (पळी/ताट); सूप (धान फटकण्याची टोपली); चाळणी; टोपल्या; पिटक (मोठी टोपली/हॅम्पर); आणि झाडू—यांचा समावेश असेल.
Sutra 63
मार्जकरक्षकधरकमायकमापकदायकदापकशलाकाप्रतिग्राहकदासकर्मकरवर्गश्च विष्टिः ॥ कZ_०२.१५.६३ ॥
झाडूवाले, रक्षक, वाहक, मोजमाप करणारे, पुनर्मापक/तपासणी-मापक, देणारे, घेणारे, शलाका (मोजणीची काडी) सांभाळणारे, टोकन/चिठ्ठी-ग्राहक, तसेच दास व कामगारांचे गट—हे सर्व विष्टी (अनिवार्य बेगार/सेवा) होय.
Sutra 64
मृत्काष्ठकोष्ठाः स्नेहस्य पृथिवी लवणस्य च ॥ कZ_०२.१५.६४च्द् ॥
स्नेह (तेल/चरबी) मातीच्या किंवा लाकडी भांड्यात साठवावा; मीठ (लवण) जमिनीच्या संपर्कात/जमिनीत साठवावे.
Frequently Asked Questions
Stable provisioning and price discipline through accountable stocks: the state can feed the army, prevent famine-scarcity manipulation, reduce corruption losses, and ensure reliable public revenue from agriculture and commodity processing.
This chapter itself mostly defines categories; penalties are implied via the broader Arthashastra regime: officials committing under-measurement, concealment, adulteration, false entries, or misappropriation face graded fines, restitution, dismissal, and in severe cases harsher daṇḍa as specified in related chapters on weights/measures, accounting, and embezzlement.