Adhyaya 47: The Rite of Śrāvaṇa Bright-Fortnight Dvādaśī (Dāmodara Worship) and the Exemplum of King Nṛga

Verse 1

दुर्वासा उवाच । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी । अर्चयेत् परमं देवं गन्धपुष्पैर्जनार्नम् ॥ ४७.१ ॥

ദുർവാസാ പറഞ്ഞു—ശ്രാവണ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ദ്വാദശിയിൽ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും പുഷ്പങ്ങളും കൊണ്ട് പരമദേവനായ ‘ജനാർണ’നെ അർച്ചിക്കണം।

Verse 2

दामोदराय पादौ तु हृषीकेशाय वै कटिम् । सनातनेति जठरमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४७.२ ॥

പാദങ്ങൾ ‘ദാമോദര’നു, കടി ‘ഹൃഷീകേശ’നു അർപ്പിക്കണം. ‘സനാതന’ മന്ത്രത്തോടെ ജഠരം, നെഞ്ച് ‘ശ്രീവത്സധാരി’നു വിന്യസിക്കണം।

Verse 3

चक्रपाणयेति भुजौ कण्ठं च हरये तथा । मुञ्जकेशाय च शिरो भद्रायेति शिखां तथा ॥ ४७.३ ॥

‘ചക്രപാണി’ എന്നു ചൊല്ലി ഇരുഭുജങ്ങളും, ‘ഹരി’ എന്നു ചൊല്ലി കണ്ഠവും വിന്യസിക്കണം. ശിരസ് ‘മുഞ്ജകേശ’നു, ശിഖ ‘ഭദ്ര’യ്ക്കു അർപ്പിക്കണം।

Verse 4

एवं सम्पूज्य संस्थाप्य कुम्भं पूर्ववदेव तु । विन्यस्य वस्त्रयुग्मं तु तस्योपरि ततो न्यसेत् ॥ ४७.४ ॥

ഇങ്ങനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച് മുൻപുപോലെ കുംഭം സ്ഥാപിച്ച്, അതിന്റെ മീതെ വസ്ത്രയുഗ്മം വെച്ച്, പിന്നെ അതിന്റെ മീതെ (നിയത വസ്തു) സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 5

काञ्चनं देवदेवं तु दामोदरसनामकम् । तमभ्यर्च्य विधानॆन गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ४७.५ ॥

അതിനുശേഷം സ്വർണമയമായ ‘ദേവദേവൻ’ ദാമോദരൻ എന്ന നാമധാരിയായ ഭഗവാനെ, വിധാനപ്രകാരം ക്രമമായി ഗന്ധം, പുഷ്പം മുതലായവ അർപ്പിച്ച് ശരിയായി അർച്ചിക്കണം.

Verse 6

प्राग्वत् तं ब्राह्मणे दद्याद् वेदवेदाङ्गपारगे । एवं नियमयुक्तस्य प्रभावं तच्छृणुष्व मे ॥ ४७.६ ॥

മുൻപുപോലെ, വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പാരംഗതനായ ബ്രാഹ്മണന് അത് ദാനമായി നൽകണം. ഇങ്ങനെ നിയമയുക്തനായവന്റെ പ്രഭാവം എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക.

Verse 7

एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि वै विभो । एतस्याश्च प्रभावं यत् शृणु पापप्रणाशनम् ॥ ४७.७ ॥

ഹേ വിഭോ! ശ്രാവണ മാസത്തിൽ ഈ വിധി നിനക്കായി ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇനി ഇതിന്റെ പാപനാശകമായ പ്രഭാവം കേൾക്കുക.

Verse 8

पुरा कृतयुगे राजा नृगो नाम महाबलः । बभ्राम स वनं घोरं मृगयासक्तमानसः ॥ ४७.८ ॥

പുരാതനകാലത്ത് കൃതയുഗത്തിൽ നൃഗൻ എന്ന മഹാബലനായ രാജാവുണ്ടായിരുന്നു. വേട്ടയിൽ ആസക്തമായ മനസ്സോടെ അവൻ ഭയങ്കരമായ വനത്തിൽ അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞു.

Verse 9

स कदाचित् तुरङ्गेण हृतो दूरं महद्वनम् । व्याघ्रसिंहगजाकीर्णं दस्युसर्पनिषेवितम् ॥ ४७.९ ॥

ഒരു സമയം കുതിര കൊണ്ടു ദൂരെയായി കൊണ്ടുപോയി, കടുവ-സിംഹ-ഗജങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും കള്ളന്മാരും പാമ്പുകളും സഞ്ചരിക്കുന്നതുമായ മഹാവനത്തിലെത്തി।

Verse 10

एकाकी तत्र राजा तु अश्वं मुच्य तरोरधः । स्वयं कुशमथास्तीर्य सुप्तो दुःखसमन्वितः ॥ ४७.१० ॥

അവിടെ രാജാവ് ഒറ്റയ്ക്കായിരുന്നു; വൃക്ഷത്തിൻ കീഴെ കുതിരയെ വിട്ട്, താനേ കുശപ്പുല്ല് വിരിച്ച്, ദുഃഖഭാരത്തോടെ ഉറങ്ങി।

Verse 11

तावत् तत्रैव लुब्धानां सहस्राणि चतुर्दश । आगतानि मृगान् हन्तुं रात्रौ राज्ञः समन्ततः ॥ ४७.११ ॥

അപ്പോൾ തന്നേ അവിടെ, രാത്രിയിൽ മൃഗങ്ങളെ വേട്ടയാടാൻ പതിനാലായിരം വേട്ടക്കാർ വന്നു രാജാവിനെ എല്ലാടവും വളഞ്ഞു।

Verse 12

तत्रापश्यन्त ते सुप्तं हेमरत्नविभूषितम् । नृगं राजानमत्युग्रं श्रिया परमया युतम् ॥ ४७.१२ ॥

അവിടെ അവർ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന നൃഗരാജാവിനെ കണ്ടു—സ്വർണ്ണവും രത്നങ്ങളും ധരിച്ച്, അത്യന്തം പ്രചണ്ഡനും പരമശ്രീയാൽ യുക്തനുമായിരുന്നു।

Verse 13

ते गत्वा त्वरितं व्याधाः स्वभर्त्रे संन्यवेदयन् । सोऽपि रत्नसुवर्णार्थं राजानं हन्तुमुद्यतः ॥ ४७.१३ ॥

വേട്ടക്കാർ വേഗത്തിൽ പോയി അവരുടെ നേതാവിനോട് അറിയിച്ചു; അവനും രത്നവും സ്വർണ്ണവും നേടാനുള്ള ലാഭത്തിൽ രാജാവിനെ കൊല്ലാൻ ഒരുങ്ങി।

Verse 14

तुरगस्य च हेतोस्तु निस्त्रिंशा वनचारिणः । राजानं सुप्तमासाद्य निगृहीतुं प्रचक्रमुः ॥ ४७.१४ ॥

കുതിരയുടെ കാരണത്താൽ വാളുകൾ കൈയിൽ പിടിച്ച വനവാസികൾ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന രാജാവിനെ സമീപിച്ച് പിടികൂടാൻ തുടങ്ങി।

Verse 15

तावद् राज्ञः शरीरात् तु श्वेताभरणभूषिता । नारी काचित् समुत्तस्थौ स्त्रक्चन्दनविभूषिता । उत्थाय चक्रमादाय ते म्लेच्छा विनिपातिताः ॥ ४७.१५ ॥

അപ്പോൾ രാജാവിന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വെളുത്ത ആഭരണങ്ങളാൽ ഭൂഷിതയും മാലയും ചന്ദനവും ധരിച്ചും ഒരു സ്ത്രീ ഉദ്ഭവിച്ചു. അവൾ എഴുന്നേറ്റ് ചക്രം എടുത്ത് ആ മ്ലേച്ഛരെ വീഴ്ത്തി.

Verse 16

दस्यून् निहत्य सा देवी तस्य राज्ञस्तनुं पुनः । प्रविशन्त्याशु राजा अपि प्रतिबुद्धोऽथ दृष्टवान् । म्लेच्छांस्तु निहतान् दृष्ट्वा सा स्वमूर्त्तिलयं गता ॥ ४७.१६ ॥

ദസ്യുക്കളെ വധിച്ച ആ ദേവി വീണ്ടും വേഗത്തിൽ രാജാവിന്റെ ദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. രാജാവും ഉടൻ ഉണർന്ന് കണ്ടു; മ്ലേച്ഛർ കൊല്ലപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ അവൾ തന്റെ സ്വരൂപത്തിൽ ലയിച്ചു.

Verse 17

अश्वमारुह्य स पुनर्वामदेवाश्रमं ययौ । तत्रापृच्छदृषिं भक्त्या का स्त्री के ते निपातिताः । एतत्कार्यमृषे मह्यं कथयस्व प्रसीद मे ॥ ४७.१७ ॥

കുതിര കയറി അവൻ വീണ്ടും വാമദേവാശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ ഭക്തിയോടെ ഋഷിയോട് ചോദിച്ചു—“ആ സ്ത്രീ ആരാണ്? വീഴ്ത്തപ്പെട്ടവർ ആരാണ്? മഹർഷേ, ദയചെയ്ത് ഈ കാര്യം എനിക്ക് പറയുക.”

Verse 18

वामदेव उवाच । त्वमासीच्छूद्रजातीय अन्यजन्मनि पार्थिव । तत्र त्वया ब्राह्मणस्य प्रेषणं कुर्वता श्रुता । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ ४७.१८ ॥

വാമദേവൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജാവേ, മറ്റൊരു ജന്മത്തിൽ നീ ശൂദ്രജാതിയിൽ പിറന്നവനായിരുന്നു. അവിടെ നീ ഒരു ബ്രാഹ്മണനെ ദൂതനായി അയയ്ക്കുമ്പോൾ ശ്രാവണ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ദ്വാദശിയെക്കുറിച്ച് കേട്ടിരുന്നു.”

Verse 19

सविधानात् त्वया राजन् भक्त्या वै समुपोषिता । उपोषितायां तस्यां तु राज्यं लब्धं त्वयानघ ॥ ४७.१९ ॥

ഹേ രാജാവേ, വിധിപ്രകാരം നീ ഭക്തിയോടെ ആ വ്രത-ഉപവാസം യഥാവിധി അനുഷ്ഠിച്ചു; അത് സമാപിച്ചതിനുശേഷം, ഹേ നിർമലനേ, നീ രാജ്യം പ്രാപിച്ചു।

Verse 20

सर्वापत्सु च सा देवी भवन्तं परिरक्षति । यया विनिहताः क्रूरा म्लेच्छाः पापसमन्विताः । भवांश्च रक्षितो राजन् श्रावणद्वादशी तु सा ॥ ४७.२० ॥

എല്ലാ ആപത്തുകളിലും ആ ദേവി നിന്നെ പരിരക്ഷിക്കുന്നു; അവളാൽ പാപസഹിതമായ ക്രൂര മ്ലേച്ഛർ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഹേ രാജാവേ, നീയും രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; അവളേ ശ്രാവണ ദ്വാദശി.

Verse 21

एकैव पाति चापत्सु राज्यं एकैव यच्छति । किं पुनर्द्वादशैतास्तु येनेन्द्रं न ददुः पदम् ॥ ४७.२१ ॥

ആപത്തുകളിൽ ഒരേയൊരു ശക്തി രാജ്യം കാക്കുന്നു; ഒരേയൊരു ശക്തി ഫലം നൽകുന്നു; അങ്ങനെ ആ പന്ത്രണ്ടുപേർ എത്ര മഹത്തർ—അവരാൽ ഇന്ദ്രനു പോലും പദം ലഭിച്ചില്ല.