Adhyaya 47: The Rite of Śrāvaṇa Bright-Fortnight Dvādaśī (Dāmodara Worship) and the Exemplum of King Nṛga
Śrāvaṇa-śukla-dvādaśīvrata-vidhiḥ (Dāmodara-pūjā) tathā Nṛga-rāja-upākhyānam
Ritual-Manual and Didactic Narrative (Vrata-Māhātmya)
വരാഹ–പൃഥിവി സംവാദപരിസരത്തിൽ ഈ അധ്യായം ദുര്വാസസും വാമദേവനും പോലുള്ള പ്രാമാണികവചനങ്ങളിലൂടെ ശ്രാവണ ശുക്ല ദ്വാദശിയിലെ ദാമോദരപൂജാ വ്രതവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ അവയവങ്ങളിൽ നാമന്യാസം (ദാമോദര, ഹൃഷീകേശ, സനാതന, ശ്രീവത്സധാരിൻ, ചക്രപാണി, ഹരി, മുഞ്ജകേശ, ഭദ്രാ മുതലായവ), കുംഭസ്ഥാപനം, വസ്ത്രന്യാസം, വേദപാരായണ ബ്രാഹ്മണന് ദാനം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മഹാത്മ്യമായി നൃഗരാജോപാഖ്യാനം—മുൻജന്മത്തിൽ ശൂദ്രബന്ധം ഉണ്ടായിരുന്നാലും നൃഗൻ ഭയാനക വനത്തിൽ മ്ലേച്ഛാക്രമണസമയത്ത് ദേവീസദൃശ ശക്തിയാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; ആ ശക്തി ആക്രമികളെ വധിക്കുന്നു. ഇത് ശ്രാവണ-ദ്വാദശി വ്രതത്തിന്റെ രക്ഷാകരഫലമെന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. നയം: ശാസ്ത്രീയ വ്രതാചരണം, ദാനധർമ്മം വഴി സാമൂഹിക ബാധ്യത, ദുരിതസ്ഥരുടെ സംരക്ഷണം।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 47
Verse 1
दुर्वासा उवाच । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी । अर्चयेत् परमं देवं गन्धपुष्पैर्जनार्नम् ॥ ४७.१ ॥
ദുർവാസാ പറഞ്ഞു—ശ്രാവണ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ദ്വാദശിയിൽ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും പുഷ്പങ്ങളും കൊണ്ട് പരമദേവനായ ‘ജനാർണ’നെ അർച്ചിക്കണം।
Verse 2
दामोदराय पादौ तु हृषीकेशाय वै कटिम् । सनातनेति जठरमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४७.२ ॥
പാദങ്ങൾ ‘ദാമോദര’നു, കടി ‘ഹൃഷീകേശ’നു അർപ്പിക്കണം. ‘സനാതന’ മന്ത്രത്തോടെ ജഠരം, നെഞ്ച് ‘ശ്രീവത്സധാരി’നു വിന്യസിക്കണം।
Verse 3
चक्रपाणयेति भुजौ कण्ठं च हरये तथा । मुञ्जकेशाय च शिरो भद्रायेति शिखां तथा ॥ ४७.३ ॥
‘ചക്രപാണി’ എന്നു ചൊല്ലി ഇരുഭുജങ്ങളും, ‘ഹരി’ എന്നു ചൊല്ലി കണ്ഠവും വിന്യസിക്കണം. ശിരസ് ‘മുഞ്ജകേശ’നു, ശിഖ ‘ഭദ്ര’യ്ക്കു അർപ്പിക്കണം।
Verse 4
एवं सम्पूज्य संस्थाप्य कुम्भं पूर्ववदेव तु । विन्यस्य वस्त्रयुग्मं तु तस्योपरि ततो न्यसेत् ॥ ४७.४ ॥
ഇങ്ങനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച് മുൻപുപോലെ കുംഭം സ്ഥാപിച്ച്, അതിന്റെ മീതെ വസ്ത്രയുഗ്മം വെച്ച്, പിന്നെ അതിന്റെ മീതെ (നിയത വസ്തു) സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 5
काञ्चनं देवदेवं तु दामोदरसनामकम् । तमभ्यर्च्य विधानॆन गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ४७.५ ॥
അതിനുശേഷം സ്വർണമയമായ ‘ദേവദേവൻ’ ദാമോദരൻ എന്ന നാമധാരിയായ ഭഗവാനെ, വിധാനപ്രകാരം ക്രമമായി ഗന്ധം, പുഷ്പം മുതലായവ അർപ്പിച്ച് ശരിയായി അർച്ചിക്കണം.
Verse 6
प्राग्वत् तं ब्राह्मणे दद्याद् वेदवेदाङ्गपारगे । एवं नियमयुक्तस्य प्रभावं तच्छृणुष्व मे ॥ ४७.६ ॥
മുൻപുപോലെ, വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പാരംഗതനായ ബ്രാഹ്മണന് അത് ദാനമായി നൽകണം. ഇങ്ങനെ നിയമയുക്തനായവന്റെ പ്രഭാവം എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക.
Verse 7
एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि वै विभो । एतस्याश्च प्रभावं यत् शृणु पापप्रणाशनम् ॥ ४७.७ ॥
ഹേ വിഭോ! ശ്രാവണ മാസത്തിൽ ഈ വിധി നിനക്കായി ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇനി ഇതിന്റെ പാപനാശകമായ പ്രഭാവം കേൾക്കുക.
Verse 8
पुरा कृतयुगे राजा नृगो नाम महाबलः । बभ्राम स वनं घोरं मृगयासक्तमानसः ॥ ४७.८ ॥
പുരാതനകാലത്ത് കൃതയുഗത്തിൽ നൃഗൻ എന്ന മഹാബലനായ രാജാവുണ്ടായിരുന്നു. വേട്ടയിൽ ആസക്തമായ മനസ്സോടെ അവൻ ഭയങ്കരമായ വനത്തിൽ അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞു.
Verse 9
स कदाचित् तुरङ्गेण हृतो दूरं महद्वनम् । व्याघ्रसिंहगजाकीर्णं दस्युसर्पनिषेवितम् ॥ ४७.९ ॥
ഒരു സമയം കുതിര കൊണ്ടു ദൂരെയായി കൊണ്ടുപോയി, കടുവ-സിംഹ-ഗജങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും കള്ളന്മാരും പാമ്പുകളും സഞ്ചരിക്കുന്നതുമായ മഹാവനത്തിലെത്തി।
Verse 10
एकाकी तत्र राजा तु अश्वं मुच्य तरोरधः । स्वयं कुशमथास्तीर्य सुप्तो दुःखसमन्वितः ॥ ४७.१० ॥
അവിടെ രാജാവ് ഒറ്റയ്ക്കായിരുന്നു; വൃക്ഷത്തിൻ കീഴെ കുതിരയെ വിട്ട്, താനേ കുശപ്പുല്ല് വിരിച്ച്, ദുഃഖഭാരത്തോടെ ഉറങ്ങി।
Verse 11
तावत् तत्रैव लुब्धानां सहस्राणि चतुर्दश । आगतानि मृगान् हन्तुं रात्रौ राज्ञः समन्ततः ॥ ४७.११ ॥
അപ്പോൾ തന്നേ അവിടെ, രാത്രിയിൽ മൃഗങ്ങളെ വേട്ടയാടാൻ പതിനാലായിരം വേട്ടക്കാർ വന്നു രാജാവിനെ എല്ലാടവും വളഞ്ഞു।
Verse 12
तत्रापश्यन्त ते सुप्तं हेमरत्नविभूषितम् । नृगं राजानमत्युग्रं श्रिया परमया युतम् ॥ ४७.१२ ॥
അവിടെ അവർ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന നൃഗരാജാവിനെ കണ്ടു—സ്വർണ്ണവും രത്നങ്ങളും ധരിച്ച്, അത്യന്തം പ്രചണ്ഡനും പരമശ്രീയാൽ യുക്തനുമായിരുന്നു।
Verse 13
ते गत्वा त्वरितं व्याधाः स्वभर्त्रे संन्यवेदयन् । सोऽपि रत्नसुवर्णार्थं राजानं हन्तुमुद्यतः ॥ ४७.१३ ॥
വേട്ടക്കാർ വേഗത്തിൽ പോയി അവരുടെ നേതാവിനോട് അറിയിച്ചു; അവനും രത്നവും സ്വർണ്ണവും നേടാനുള്ള ലാഭത്തിൽ രാജാവിനെ കൊല്ലാൻ ഒരുങ്ങി।
Verse 14
तुरगस्य च हेतोस्तु निस्त्रिंशा वनचारिणः । राजानं सुप्तमासाद्य निगृहीतुं प्रचक्रमुः ॥ ४७.१४ ॥
കുതിരയുടെ കാരണത്താൽ വാളുകൾ കൈയിൽ പിടിച്ച വനവാസികൾ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന രാജാവിനെ സമീപിച്ച് പിടികൂടാൻ തുടങ്ങി।
Verse 15
तावद् राज्ञः शरीरात् तु श्वेताभरणभूषिता । नारी काचित् समुत्तस्थौ स्त्रक्चन्दनविभूषिता । उत्थाय चक्रमादाय ते म्लेच्छा विनिपातिताः ॥ ४७.१५ ॥
അപ്പോൾ രാജാവിന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വെളുത്ത ആഭരണങ്ങളാൽ ഭൂഷിതയും മാലയും ചന്ദനവും ധരിച്ചും ഒരു സ്ത്രീ ഉദ്ഭവിച്ചു. അവൾ എഴുന്നേറ്റ് ചക്രം എടുത്ത് ആ മ്ലേച്ഛരെ വീഴ്ത്തി.
Verse 16
दस्यून् निहत्य सा देवी तस्य राज्ञस्तनुं पुनः । प्रविशन्त्याशु राजा अपि प्रतिबुद्धोऽथ दृष्टवान् । म्लेच्छांस्तु निहतान् दृष्ट्वा सा स्वमूर्त्तिलयं गता ॥ ४७.१६ ॥
ദസ്യുക്കളെ വധിച്ച ആ ദേവി വീണ്ടും വേഗത്തിൽ രാജാവിന്റെ ദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. രാജാവും ഉടൻ ഉണർന്ന് കണ്ടു; മ്ലേച്ഛർ കൊല്ലപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ അവൾ തന്റെ സ്വരൂപത്തിൽ ലയിച്ചു.
Verse 17
अश्वमारुह्य स पुनर्वामदेवाश्रमं ययौ । तत्रापृच्छदृषिं भक्त्या का स्त्री के ते निपातिताः । एतत्कार्यमृषे मह्यं कथयस्व प्रसीद मे ॥ ४७.१७ ॥
കുതിര കയറി അവൻ വീണ്ടും വാമദേവാശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ ഭക്തിയോടെ ഋഷിയോട് ചോദിച്ചു—“ആ സ്ത്രീ ആരാണ്? വീഴ്ത്തപ്പെട്ടവർ ആരാണ്? മഹർഷേ, ദയചെയ്ത് ഈ കാര്യം എനിക്ക് പറയുക.”
Verse 18
वामदेव उवाच । त्वमासीच्छूद्रजातीय अन्यजन्मनि पार्थिव । तत्र त्वया ब्राह्मणस्य प्रेषणं कुर्वता श्रुता । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ ४७.१८ ॥
വാമദേവൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജാവേ, മറ്റൊരു ജന്മത്തിൽ നീ ശൂദ്രജാതിയിൽ പിറന്നവനായിരുന്നു. അവിടെ നീ ഒരു ബ്രാഹ്മണനെ ദൂതനായി അയയ്ക്കുമ്പോൾ ശ്രാവണ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ദ്വാദശിയെക്കുറിച്ച് കേട്ടിരുന്നു.”
Verse 19
सविधानात् त्वया राजन् भक्त्या वै समुपोषिता । उपोषितायां तस्यां तु राज्यं लब्धं त्वयानघ ॥ ४७.१९ ॥
ഹേ രാജാവേ, വിധിപ്രകാരം നീ ഭക്തിയോടെ ആ വ്രത-ഉപവാസം യഥാവിധി അനുഷ്ഠിച്ചു; അത് സമാപിച്ചതിനുശേഷം, ഹേ നിർമലനേ, നീ രാജ്യം പ്രാപിച്ചു।
Verse 20
सर्वापत्सु च सा देवी भवन्तं परिरक्षति । यया विनिहताः क्रूरा म्लेच्छाः पापसमन्विताः । भवांश्च रक्षितो राजन् श्रावणद्वादशी तु सा ॥ ४७.२० ॥
എല്ലാ ആപത്തുകളിലും ആ ദേവി നിന്നെ പരിരക്ഷിക്കുന്നു; അവളാൽ പാപസഹിതമായ ക്രൂര മ്ലേച്ഛർ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഹേ രാജാവേ, നീയും രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; അവളേ ശ്രാവണ ദ്വാദശി.
Verse 21
एकैव पाति चापत्सु राज्यं एकैव यच्छति । किं पुनर्द्वादशैतास्तु येनेन्द्रं न ददुः पदम् ॥ ४७.२१ ॥
ആപത്തുകളിൽ ഒരേയൊരു ശക്തി രാജ്യം കാക്കുന്നു; ഒരേയൊരു ശക്തി ഫലം നൽകുന്നു; അങ്ങനെ ആ പന്ത്രണ്ടുപേർ എത്ര മഹത്തർ—അവരാൽ ഇന്ദ്രനു പോലും പദം ലഭിച്ചില്ല.
Frequently Asked Questions
The text links disciplined observance (niyama and upavāsa) with social duty (dāna to a learned brāhmaṇa) and frames ritual practice as a stabilizing force during crisis (apad-rakṣā), illustrated through a narrative where protective power intervenes against violence in a forest setting.
The observance is specified for Śrāvaṇa māsa during the śukla-pakṣa on dvādaśī (the 12th lunar day of the bright fortnight).
While not a direct ecological treatise, the chapter situates moral order within a hazardous forest ecology (ghora-vana with predators and bandits), implying that disciplined conduct and protective governance reduce harm in vulnerable landscapes—an indirect model of maintaining terrestrial safety and stability within the Varāha–Pṛthivī didactic horizon.
Durvāsas (sage authority), Vāmadeva (ṛṣi with an āśrama), and King Nṛga (royal figure used for exemplum). Social categories appear via references to a prior śūdra birth and to mleccha/dasyu attackers as cultural outsiders in the narrative.