Adhyaya 259

Verse 1

गालव उवाच । तस्मिंस्तु पतिते लिंगे योजनायामविस्तृते । विषादार्त्ता ऋषिगणास्तत्राजग्मुः सहस्रशः

ഗാലവൻ പറഞ്ഞു—ആ ലിംഗം വീണു ഒരു യോജനവ്യാപ്തിയായി പരന്നുകിടന്നപ്പോൾ, വിഷാദാർത്തരായ ഋഷിസമൂഹങ്ങൾ ആയിരങ്ങളായി അവിടെ എത്തി.

Verse 2

व्यलोकयन्त सर्वत्र दृष्ट्वा तत्र महेश्वरम् । नासौ दृष्टिपथे तेषां बभूव भयविह्वलः

അവർ എല്ലാടവും നോക്കി അവിടെ മഹേശ്വരനെ അന്വേഷിച്ചു; എന്നാൽ അദ്ദേഹം അവരുടെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിൽ വന്നില്ല, അതിനാൽ അവർ ഭയവിഹ്വലരായി.

Verse 3

वीर्यं वर्षसहस्राणि बहून्यपि सुसंचितम् । पृथिवीं सकलां व्याप्य स्थितं ददृशिरे द्विजाः

അനേകം സഹസ്രവർഷങ്ങളായി സുസഞ്ചിതമായ മഹാവീര്യം സർവ്വ ഭൂമിയെയും വ്യാപിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നതായി ദ്വിജന്മാർ കണ്ടു.

Verse 4

तद्दृष्ट्वा सुमहल्लिंगं रुधिराक्तं जलैः प्लुतम् । ब्राह्मणाः संशयगता दह्यमाना वसुन्धरा

അത്യന്തം മഹത്തായ ആ ലിംഗം രക്തലിപ്തവും ജലങ്ങളിൽ പ്ലുതവുമായതായി കണ്ടപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണർ സംശയഗ്രസ്തരായി; വസുന്ധര ദഹിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി.

Verse 5

तल्लिंगं तत्र संस्थाप्य चक्रुस्तां नर्मदां नदीम् । तज्जलं नर्मदारूपं ल्लिंगं चामरकण्टकम्

അവിടെ ആ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് അവർ നർമദാ നദിയെ പ്രാകട്യമാക്കി. ആ ജലം നർമദാരൂപമായി; ആ ലിംഗം ‘അമരകണ്ഠകം’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി.

Verse 6

नरकं वारयत्येतत्सेवितं नरकापहम् । भूतग्रहाश्च सर्वेऽपि यास्यंति विलयं ध्रुवम्

ഈ തീർത്ഥസേവ ചെയ്താൽ നരകം തടയപ്പെടുകയും നരകഫലം നശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കൂടാതെ എല്ലാ ഭൂതഗ്രഹാദി ഉപദ്രവങ്ങളും തീർച്ചയായും ലയത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.

Verse 7

तत्र स्नात्वा जलं पीत्वा संतर्प्य च पितॄंस्तथा । सर्वान्कामानवाप्नोति मनुष्यो भुवि दुर्लभान्

അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, ആ ജലം പാനം ചെയ്ത്, പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്ത് മനുഷ്യൻ ഈ ലോകത്തിൽ ദുർലഭമായ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 9

लिंगानि नार्मदेयानि पूजयिष्यंति ये नराः । तेषां रुद्रमयो देहो भविष्यति न संशयः । चातुर्मास्ये विशेषेण लिंगपूजा महाफला । चातुर्मास्ये रुद्रजपं हरपूजा शिवे रतिः

നർമദാ പ്രദേശത്തിലെ ലിംഗങ്ങളെ പൂജിക്കുന്നവർ—അവരുടെ ദേഹം രുദ്രമയമാകും; ഇതിൽ സംശയമില്ല. പ്രത്യേകിച്ച് ചാതുർമാസ്യത്തിൽ ലിംഗപൂജ മഹാഫലദായിനി; ചാതുർമാസ്യത്തിൽ രുദ്രജപം, ഹരപൂജ, ശിവഭക്തി എന്നിവ പ്രത്യേകമായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 10

पंचामृतेन स्नपनं न तेषांगर्भवेदना । ये करिष्यंति मधुना सेचनं लिंगमस्तके

പഞ്ചാമൃതംകൊണ്ട് ലിംഗസ്നാപനം ചെയ്യുന്നവർക്ക് ഗർഭവേദന (ഗർഭബന്ധമായ വേദന) ഉണ്ടാകുകയില്ല. ലിംഗത്തിന്റെ ശിരസ്സിൽ മധു സേചനം ചെയ്യുന്നവർക്കും അതുപോലെ ശുഭഫലം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 11

तेषां दुःखसहस्राणि यास्यंति विलयं ध्रुवम् । दीपदानं कृतं येन चातु र्मास्ये शिवाग्रतः

ചാതുർമാസ്യകാലത്ത് ശിവസന്നിധിയിൽ ദീപദാനം ചെയ്തവരുടെ ആയിരക്കണക്കിന് ദുഃഖങ്ങൾ നിശ്ചയമായും ലയിക്കുന്നു.

Verse 12

कुलकोटिं समुद्धृत्य स्वेच्छया शिवलोकभाक् । चन्दनागुरुधूपैश्च सुश्वेतकुसुमैरपि

ചന്ദനം-അഗരു ധൂപവും ശുദ്ധമായ വെളുത്ത പുഷ്പങ്ങളും കൊണ്ട് പൂജിച്ചാൽ, സ്വഇച്ഛാബലത്തിൽ ശിവലോകം പ്രാപിച്ച് കുലത്തിലെ ഒരു കോടി പേരെ ഉയർത്തുന്നു.

Verse 13

नर्मदाजललिंगं ये ह्यर्च यिष्यंति ते शिवाः । शिला हरत्वमापन्नाः प्राणिनामपि का कथा

നർമദാജലലിംഗത്തെ അർച്ചിക്കുന്നവർ ശിവതുല്യരാകുന്നു. ശിലകൾക്കുപോലും ഹരിത്വം (മോക്ഷം/ദൈവസ്ഥിതി) ലഭിക്കുമ്പോൾ, ജീവികളുടെ കാര്യം പറയേണ്ടതുണ്ടോ?

Verse 14

तत्संभूतं महालिंगं जलधारणसंयुतम् । पूजयित्वा विधानेन चातुर्मास्ये शिवो भवेत्

ഇങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ച, ജലധാരണം/ജലധാരയോടുകൂടിയ ആ മഹാലിംഗത്തെ ചാതുർമാസ്യത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ ശിവഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 15

चातुर्मास्ये ये मनुजा नर्मदाऽमरकण्टके । तीर्थे स्नास्यंति नियतास्तेषां वासस्त्रिविष्टपे

ചാതുർമാസ്യത്തിൽ നിയമനിഷ്ഠരായി നർമദയിലെ അമരകണ്ഠക തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവരുടെ വാസം ത്രിവിഷ്ടപത്തിൽ (സ്വർഗത്തിൽ) ആകുന്നു.

Verse 16

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ते द्विजास्तत्र स्थाप्य लिंगं यथाविधि । अमरकण्टकतीर्थे नर्मदां च महानदीम्

ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ആ ദ്വിജന്മാർ അവിടെ വിധിപൂർവ്വം ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു; അമരകണ്ടക തീർത്ഥത്തിൽ മഹാനദിയായ നർമദയുടെ തീരത്ത്.

Verse 17

पुनश्चिन्तापरा जाता विश्वस्य क्षोभकारणे । पद्मासनगता भूत्वा प्राणायामपरायणाः

വീണ്ടും അവർ ലോകത്തിന്റെ കലഹകാരണം സംബന്ധിച്ച ധ്യാനചിന്തയിൽ മുഴുകി; പദ്മാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് പ്രാണായാമത്തിൽ പരായണരായി.

Verse 18

चिन्तयामासुरव्यग्रं हृदयस्थं महे श्वरम् । ततो देवा महेंद्राद्याः संप्राप्यामरकण्टकम्

അവ്യഗ്രചിത്തത്തോടെ അവർ ഹൃദയസ്ഥനായ മഹേശ്വരനെ ധ്യാനിച്ചു; തുടർന്ന് മഹേന്ദ്രൻ മുതലായ ദേവന്മാർ അമരകണ്ടകത്തിൽ എത്തി.

Verse 19

ब्राह्मणानां स्तुतिं चक्रुर्विनयानतकन्धराः । नमोऽस्तु वो द्विजातिभ्यो ब्रह्मविद्भ्यो महेश्वराः

വിനയത്തോടെ കഴുത്ത് കുനിച്ച് ദേവന്മാർ ബ്രാഹ്മണരെ സ്തുതിച്ചു—“ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, ബ്രഹ്മവിദന്മാരേ, മഹേശ്വരസമമായ മഹാത്മാക്കളേ, നിങ്ങള്ക്ക് നമസ്കാരം.”

Verse 20

भूसुरेभ्यो गुरुभ्यश्च विमुक्तेभ्यश्च वंधनात् । यूयं गुणत्रयातीता गुणरूपा गुणाकराः

ഭൂസുരന്മാർക്കും ഗുരുക്കന്മാർക്കും ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തരായ മഹാത്മാക്കൾക്കും നമസ്കാരം. നിങ്ങൾ ത്രിഗുണാതീതർ; എങ്കിലും ഗുണസ്വരൂപരും ഗുണാകരരുമാണ്.

Verse 21

गुणत्रयमयैर्भावैः सततं प्राणबुद्बुदाः । येषां वाक्यजलेनैव पापिष्ठा अपि शुद्धताम् । प्रयांति पापपुंजाश्च भस्मसाद्यांति पापिनाम्

ത്രിഗുണജന്യ ഭാവങ്ങളാൽ പ്രേരിതരായ ജീവികൾ നിത്യം പ്രാണബുദ്ബുദങ്ങളുപോലെ; അവരുടെ വാക്യജലമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ മഹാപാപികളും ശുദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു, പാപികളുടെ പാപപുഞ്ജങ്ങൾ ഭസ്മമാകുന്നു।

Verse 22

शस्त्रं लोहमयं येषां वागेव तत्समन्विताः । पापैः पराभिभूतानां तेषां लोकोत्तरं बलम्

ആയുധം ലോഹമയവും വാക്ക് തന്നെയും അതുപോലെ ആയുധസമന്വിതവുമായവർക്കു—പാപങ്ങളാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ടു പരാജിതരായാലും അവരിൽ ലോകോത്തരബലം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 23

क्षमया पृथिवीतुल्याः कोपे वैश्वानरप्रभाः । पातनेऽनेकशक्तीनां समर्था यूयमेव हि

ക്ഷമയിൽ നിങ്ങൾ ഭൂമിയോടു തുല്യം; കോപത്തിൽ വൈശ്വാനരാഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നു; അനേകശക്തികളെ വീഴ്ത്താൻ സമർത്ഥർ നിങ്ങൾ തന്നെയാണ്।

Verse 24

स्वर्गादीनां तथा याने भवन्तो गतयो ध्रुवम्

സ്വർഗ്ഗാദി ഉന്നതലോകങ്ങളിലേക്കുള്ള യാത്രയിൽ നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് നിശ്ചയമായ ധ്രുവഗതിമാർഗങ്ങൾ।

Verse 25

सत्कर्मकारकाश्चैव सत्कर्मनिरताः सदा । सत्कर्मफलदातारः सत्कर्मेभ्यो मुमुक्षवः

നിങ്ങൾ സത്കർമ്മം ചെയ്യുന്നവരും നിത്യം സത്കർമ്മത്തിൽ നിരതരുമാണ്; സത്കർമ്മഫലദാതാക്കളും, സത്കർമ്മങ്ങളാൽ തന്നെ മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുമാണ്।

Verse 26

सावित्रीमंत्रनिरता ये भवंतोऽघनाशनाः । आत्मानं यजमानं च तारयंति न संशयः

സാവിത്രീമന്ത്രത്തിൽ നിരതരായി പാപനാശകരായ നിങ്ങൾ, നിങ്ങളെയും യജമാനനെയും തീർച്ചയായും തരിക്കുന്നു—സംശയമില്ല.

Verse 27

वह्नयश्च तथा विप्रास्तर्पिताः कार्यसाधकाः । चातुर्मास्ये विशेषेण तेषां पूजा महाफला

പവിത്ര അഗ്നികളും ബ്രാഹ്മണരും വിധിപൂർവ്വം തൃപ്തരാകുമ്പോൾ കാര്യസിദ്ധി നൽകുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് ചാതുർമാസ്യത്തിൽ അവരുടെ പൂജ മഹാഫലപ്രദമാണ്.

Verse 28

तावन्न वज्रमिंद्रस्य शूलं नैव पिनाकिनः

ആ ശക്തി നിലനിൽക്കുന്നത്രയും കാലം ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രവും അത്ര ഭയങ്കരമല്ല; പിനാകി (ശിവൻ)ന്റെ ത്രിശൂലവും അല്ല.

Verse 29

दण्डो यमस्य तावन्नो यावच्छापो द्विजोद्भवः । अग्निना ज्वाल्यते दृश्यं शापोद्दिष्टानपि स्वयम्

യമന്റെ ദണ്ഡം അത്ര (തൽക്ഷണം) അല്ല; ബ്രാഹ്മണജന്യമായ ശാപമാണ് ശക്തം. അത് അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ച്, ശാപം സൂചിപ്പിച്ചവരെയും സ്വയം ദഹിപ്പിക്കുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 30

हंति जातानजातांश्च तस्माद्विप्रं न कोपयेत् । विप्रकोपाग्निना दग्धो नरकान्नैव मुच्यते

അത് ജനിച്ചവരെയും ജനിക്കാത്തവരെയും പോലും നശിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ബ്രാഹ്മണനെ കോപിപ്പിക്കരുത്. ബ്രാഹ്മണകോപാഗ്നിയിൽ ദഗ്ധനായവൻ നരകങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നില്ല.

Verse 31

शस्त्रक्षतोऽपि नरकान्मुच्यते नात्र संशयः । देवानां मधुधान्यानां सामर्थ्यं भेदनेन हि

ശസ്ത്രാഘാതത്തിൽ പരിക്കേറ്റവനും നരകത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ദേവന്മാർക്ക് മധുവും ധാന്യാദികളും അർപ്പിക്കുന്നതിന്റെ ശക്തി വിധിപ്രകാരം യഥോചിതമായി വിഭജിച്ച് സമർപ്പിക്കുന്നതിലാണു.

Verse 32

वाङ्मात्रेण हि विप्रस्य भिद्यते सकलं जगत् । ते यूयं गुरवोऽस्माकं विश्वकारणकारकाः । प्रसादपरमा नित्यं भवंतु भुवनेश्वराः

വിപ്രന്റെ വാക്കുമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ സമസ്ത ലോകവും മാറിപ്പോകുന്നു. അതിനാൽ നിങ്ങളാണ് ഞങ്ങളുടെ ഗുരുക്കൾ—വിശ്വകാരണങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവർ. ഹേ ഭുവനേശ്വരന്മാരേ, നിങ്ങൾ നിത്യം പ്രസാദപരരായി എപ്പോഴും അനുഗ്രഹിക്കണമേ.

Verse 33

ईश्वरेण विना सर्वे वयं लोकाश्च दुःखिताः । तत्कथ्यतां स भगवान्कुत्रास्ते परमेश्वरः

ഈശ്വരനില്ലാതെ ഞങ്ങളും എല്ലാ ലോകങ്ങളും ദുഃഖിതരാകുന്നു. അതിനാൽ പറയുക—ആ ഭഗവാൻ പരമേശ്വരൻ ഇപ്പോൾ എവിടെയാണ് വസിക്കുന്നത്?

Verse 34

गालव उवाच । ज्ञात्वा मुनिभयत्रस्तं देवेशं शूलपाणिनम्

ഗാലവൻ പറഞ്ഞു—മുനിമാരുടെ കാരണത്താൽ ഭയത്തിൽ വിറച്ച ദേവേശനായ ശൂലപാണി ശിവനെ അറിഞ്ഞ് (അവർ അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിച്ചു).

Verse 35

सुरभीगर्भसंभूतं देवानूचुर्महर्षयः । स्वागतं देवदेवेभ्यो ज्ञातो वै स महेश्वरः

സുരഭിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ആ (ദിവ്യനെ) കുറിച്ച് മഹർഷിമാർ ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു—“ഹേ ദേവദേവന്മാരേ, സ്വാഗതം; ആ മഹേശ്വരൻ ഞങ്ങൾക്ക് നിശ്ചയമായും പരിചിതനാണ്.”

Verse 36

तत्र गच्छंतु देवेशा यत्र देवः सनातनः । इत्युक्त्वा ते महात्मानः सह देवैर्ययुस्तदा

“ഹേ ദേവേശന്മാരേ, സനാതന ദേവൻ വസിക്കുന്നിടത്തേക്ക് പോകുവിൻ.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ മഹാത്മാക്കൾ ദേവന്മാരോടുകൂടെ അപ്പോൾ പുറപ്പെട്ടു.

Verse 37

गोलोकं देवमार्गेण यत्र पायसकर्दमाः । घृतनद्योमधु ह्रदा नदीनां यत्र संघशः

ദേവമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ അവർ ഗോളോകത്തെത്തി—അവിടെ ചെളിയും പായസസമം, അവിടെ ഘൃതനദികളും മധുഹ്രദങ്ങളും, നദികൾ കൂട്ടംകൂട്ടമായി സംഗമിക്കുന്നതുമുണ്ട്.

Verse 38

पूर्वजानां गणाः सर्वे दधिपीयूषपाणयः । मरीचिपाः सोमपाश्च सिद्धसंघास्तथा परे

അവിടെ പൂർവ്വജനങ്ങളുടെ എല്ലാ ഗണങ്ങളും സന്നിഹിതരായിരുന്നു—ദധിയും അമൃതസമമായ പീയൂഷവും കൈയിൽ ധരിച്ചവർ; മരീചിപാനികളും സോമപാനികളും, മറ്റ് സിദ്ധസംഘങ്ങളും കൂടി.

Verse 39

घृतपाश्चैव साध्याश्च यत्र देवाः सनातनाः । ते तत्र गत्वा मुनयो ददृशुः सुरभीसुतम्

സനാതന ദേവന്മാർ വസിക്കുന്നിടത്ത് ഘൃതപാനികളും സാധ്യഗണങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. അവിടെ എത്തിയ മുനിമാർ സുരഭിയുടെ പുത്രനെ ദർശിച്ചു.

Verse 40

तेजसा भास्करं चैव नीलनामेति विश्रुतम् । इतस्ततोऽभिधावंतं गवां संघातमध्यगम्

അവൻ തേജസ്സിൽ സൂര്യസമൻ; ‘നീല’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ. പശുക്കളുടെ ഘനസമൂഹത്തിന്റെ നടുവിൽ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ഓടുന്നതായി കണ്ടു.

Verse 41

नंदा सुमनसा चैव सुरूपा च सुशीलका । कामिनी नंदिनी चैव मेध्या चैव हिरण्यदा

അവിടെ നന്ദാ, സുമനസാ, സുരൂപാ, സുശീലകാ; കൂടാതെ കാമിനീ, നന്ദിനീ, പിന്നെ മേധ്യാ, ഹിരണ്യദാ എന്നിങ്ങനെ (ഗോവുകൾ) ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 42

धनदा धर्मदा चैव नर्मदा सकलप्रिया । वामनालंबिका कृष्णा दीर्घशृंगा सुपिच्छिका

അവരെ ധനദാ, ധർമദാ, നർമദാ, സകലപ്രിയാ എന്നു വിളിച്ചു; കൂടാതെ വാമനാലംബികാ, കൃഷ്ണാ, ദീർഘശൃംഗാ, സുപിച്ച്ഛികാ എന്ന പേരിലും പ്രസിദ്ധരായിരുന്നു.

Verse 43

तारा तरेयिका शांता दुर्विषह्या मनोरमा । सुनासा दीर्घनासा च गौरा गौरमुखीह या

അവരെ താരാ, തരേയികാ; ശാന്താ, ദുര്വിഷഹ്യാ, മനോരമാ; കൂടാതെ സുനാസാ, ദീർഘനാസാ, ഗൗരാ, ഗൗരമുഖീ എന്നും വിളിച്ചു.

Verse 44

हरिद्रवर्णा नीला च शंखिनी पंचवर्णका । विनताभिनताचैव भिन्नवर्णा सुपत्रिका

ഒന്ന് ഹരിദ്രവർണാ (മഞ്ഞനിറം), മറ്റൊന്ന് നീലാ; ഒന്ന് ശംഖിനീ, മറ്റൊന്ന് പഞ്ചവർണകാ; കൂടാതെ വിനതാ, അഭിനതാ, ഭിന്നവർണാ, സുപത്രികാ (ശോഭനചിഹ്നങ്ങളുള്ള) എന്നും ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 45

जयाऽरुणा च कुण्डोध्नी सुदती चारुचंपका । एतासां मध्यगं नीलं दृष्ट्वा ता मुनिदेवताः

ജയാ, അരുണാ, കുണ്ഡോധ്നീ, സുദതീ, ചാരുചമ്പകാ എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇവരുടെ മദ്ധ്യേ നിലകൊണ്ട നീലനെ കണ്ടപ്പോൾ, ആ മുനിസ്വരൂപ ദേവതകൾ ഭക്തിശ്രദ്ധയോടെ അവനെ ദർശിച്ചു.

Verse 46

विचरंति सुरूपं तं संजातविस्मयोन्मुखाः । मुनीश्वराः कृपाविष्टा इन्द्राद्या हृष्टमानसाः । स्तुतिमारेभिरे कर्त्तुं तेजसा तस्य तोषिताः

ആ സുന്ദരൻ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ മുനീശ്വരന്മാർ അത്ഭുതത്തോടെ മുഖം ഉയർത്തി കരുണയിൽ മുങ്ങി. ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാർ ഹൃദയം ഹർഷിച്ച്, അവന്റെ തേജസ്സിൽ തൃപ്തരായി, സ്തുതിഗാനം ആരംഭിച്ചു.

Verse 47

शूद्र उवाच । कथं नीलेति नामासौ जातोयमद्भुताकृतिः । किमस्तुवन्प्रसन्नास्ते ब्राह्मणा विश्वकारणम्

ശൂദ്രൻ പറഞ്ഞു—ഈ അത്ഭുതാകൃതിയുള്ളവന് ‘നീല’ എന്ന നാമം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു? സന്തുഷ്ടരായ ആ ബ്രാഹ്മണർ വിശ്വകാരണമെന്തിനെ സ്തുതിച്ചു പാടുകയായിരുന്നു?

Verse 48

गालव उवाच । लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पांडुरः

ഗാലവൻ പറഞ്ഞു—വർണ്ണത്തിൽ ലോഹിതൻ, എന്നാൽ മുഖത്തും വാലിലും പാണ്ഡുര (മങ്ങിച്ച വെളുപ്പ്) ഉള്ളവൻ…

Verse 49

श्वेतः खुरविषाणेषु स नीलो वृषभः स्मृतः । चतुष्पादो धर्मरूपो नील लोहितचिह्नकः

…കുളമ്പുകളിലും കൊമ്പുകളിലും ശ്വേതവർണ്ണമുണ്ടെങ്കിൽ, അവൻ ‘നീല’ എന്ന വൃഷഭനായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അവൻ ചതുഷ്പാദൻ, ധർമ്മസ്വരൂപൻ, നീല-ലോഹിത ചിഹ്നങ്ങളുള്ളവൻ.

Verse 50

कपिलः खुरचिह्नेषु स नीलो वृषभः स्मृतः । योऽसौ महेश्वरो देवो वृषश्चापि स एव हि

കുളമ്പ്-ചിഹ്നങ്ങളിൽ കപില (ചുവപ്പുമഞ്ഞ) നിറമുണ്ടായാലും അവനും ‘നീല’ എന്ന വൃഷഭനായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ ആ ദേവൻ മഹേശ്വരൻ തന്നെയാണ് ‘വൃഷ’ രൂപമായും അവൻ തന്നെ.

Verse 51

चतुष्पादो धर्मरूपो नीलः पंचमुखो हरः । यस्य संदर्शनादेव वाजपेयफलं लभेत्

നീലൻ ചതുഷ്പാദൻ, ധർമ്മസ്വരൂപൻ, പഞ്ചമുഖ ഹരൻ (ശിവൻ) ആകുന്നു. അവന്റെ ദർശനമാത്രത്താൽ വാജപേയ യാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 52

नीले च पूजिते यस्मिन्पूजितं सकलं जगत् । स्निग्धग्रासप्रदानेन जगदाप्यायितं भवेत्

നീലനെ പൂജിക്കുന്നിടത്ത് സമസ്ത ലോകവും പൂജിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ ആകുന്നു. സ്നിഗ്ധവും പോഷകവുമായ ഗ്രാസം അർപ്പിച്ചാൽ ലോകം പുഷ്ടിയും തൃപ്തിയും പ്രാപിക്കും.

Verse 53

यस्य देहे सदा श्रीमान्विश्वव्यापी जनार्दनः । नित्यमर्चयते योऽसौ वेदमन्त्रैः सनातनैः

ആരുടെ ദേഹത്തിൽ സദാ ശ്രീമാനായ സർവ്വവ്യാപി ജനാർദനൻ വസിക്കുന്നുവോ—അവനേ സനാതന വേദമന്ത്രങ്ങളാൽ നിത്യമായി ഭഗവാനെ അർച്ചിക്കുന്നു.

Verse 54

ऋषय ऊचुः । त्वं देवः सर्वगोप्तॄणां विश्वगोप्ता सनातनः । विघ्नहर्ता ज्ञानदश्च धर्मरूपश्च मोक्षदः

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—നീ എല്ലാ രക്ഷകരുടെയും ദേവൻ; നീ സനാതന വിശ്വരക്ഷകൻ. നീ വിഘ്നഹർത്താവ്, ജ്ഞാനദാതാവ്, ധർമ്മസ്വരൂപൻ, മോക്ഷദാതാവ്.

Verse 55

त्वमेव धनदः श्रीदः सर्वव्याधिनिषूदनः । जगतां शर्मकरणे प्रवृत्तः कनकप्रदः

നീ തന്നെയാണ് ധനദാതാവ്, ശ്രീദാതാവ്, സർവ്വവ്യാധിനാശകൻ. ലോകത്തിന്റെ ശാന്തി-ക്ഷേമത്തിനായി പ്രവർത്തിച്ച് നീ കനകം (സ്വർണം) പോലും പ്രസാദിക്കുന്നു.

Verse 56

तेजसां धाम सर्वेषां सौरभेय महाबल । शृंगाग्रे धृतकैलासः पार्वतीसहितस्त्वया

ഹേ മഹാബല സൗരഭേയാ! നീ സർവ്വതേജസ്സുകളുടെ ധാമം; നിന്റെ ശൃംഗശിഖരത്തിൽ പാർവതീസഹിതം കൈലാസം ധരിക്കുന്നു।

Verse 57

३३ स्तुत्यो वेदमयो वेदात्मा वेदवित्तमः । वेदवेद्यो वेदयानो वेदरूपो गुणाकरः

മുപ്പത്തിമൂന്ന് ദേവന്മാർ സ്തുതിക്കുന്നവൻ, വേദമയൻ, വേദാത്മാവ്, വേദവിദ്യയിൽ പരമോന്നതൻ; വേദത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നവൻ, വേദം വഹിക്കുന്നവൻ, വേദരൂപൻ, ഗുണാകരം।

Verse 58

गुणत्रयेभ्योऽपि परो याथात्म्यं वेद कस्तव । वृषस्त्वं भगवान्देव यस्तुभ्यं कुरुते त्वघम्

നീ ത്രിഗുണങ്ങളെയും അതീതൻ—നിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യം ആര് അറിയും? ഹേ ഭഗവാൻ ദേവാ! നിനക്കെതിരേ പാപം ചെയ്യുന്നവൻ ‘വൃഷ’ (അപരാധി) എന്നു ജ്ഞേയൻ।

Verse 59

वृषलः स तु विज्ञेयो रौरवादिषु पच्यते । यदा स्पृष्टः स तु नरो नरकादिषु यातनाः

അവൻ ‘വൃഷലൻ’ എന്നു ജ്ഞേയൻ; റൗരവാദി നരകങ്ങളിൽ അവൻ ദഹിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കർമഫലസ്പർശം വന്നാൽ ആ മനുഷ്യൻ നരകാദി യാതനകൾ അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 60

सेवते पापनिचयैर्निगाढप्रायबन्धनैः । क्षुत्क्षामं च तृषाक्रांतं महाभारसमन्वितम्

അവൻ പാപസഞ്ചയങ്ങളാൽ, കെട്ടിപ്പിടിച്ച ഭാരമേറിയ ബന്ധനങ്ങളാൽ ദൃഢമായി ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; വിശപ്പാൽ ക്ഷീണിച്ച്, ദാഹംകൊണ്ട് പീഡിതനായി, മഹാഭാരത്തോടെ ലദിതനാകുന്നു।

Verse 61

निर्दया ये प्रशोष्यंति मतिस्तेषां न शाश्वती । चतुर्भिः सहितं मर्त्या विवाहविधिना तु ये

നിർദയരായി മറ്റുള്ളവരെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നവരിൽ സ്ഥിരബുദ്ധി നിലനിൽക്കുകയില്ല. കൂടാതെ വിവാഹവിധിപ്രകാരം നാലുപേരോടുകൂടെ (സംയോഗം) ചെയ്യുന്ന മർത്ത്യർ…

Verse 62

विवाहं नीलरूपस्य ये करिष्यंति मानवाः । पितॄनुद्दिश्य तेषां वै कुले नैवास्ति नारकी

പിതൃങ്ങളെ ഉദ്ദേശിച്ച് നീലരൂപനു വിവാഹസംസ്കാരം നടത്തുന്നവർ—അവരുടെ വംശത്തിൽ സത്യമായും ആരും നരകഗതിയിൽ പതിക്കുകയില്ല।

Verse 63

त्वं गतिः सर्वलोकानां त्वपिता परमेश्वरः । त्वया विना जगत्सर्वं तत्क्षणादेव नश्यति

നീ തന്നെയാണ് സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ഗതിയും ആശ്രയവും; നീ തന്നെയാണ് പിതാവ്, ഹേ പരമേശ്വരാ. നിന്നില്ലാതെ ഈ സർവ്വജഗത്ത് ആ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ നശിക്കും।

Verse 64

परा चैव तु पश्यंती मध्यमा वैखरी तथा । चतुर्विधानां वचसामीश्वरं त्वां विदुर्बुधाः

പരാ, പശ്യന്തീ, മധ്യമാ, വൈഖരീ—വാക്കിന്റെ ഈ നാല് നിലകൾ. ജ്ഞാനികൾ നിന്നെയേ അവയൊക്കെയുടെയും ഈശ്വരനായി അറിയുന്നു।

Verse 65

चतुःशृंगं चतुष्पादं द्विशीर्षसप्तहस्तकम् । त्रिधा बद्धं धर्ममयं त्वामेव वृषभं विदुः

നാല് കൊമ്പുകൾ, നാല് പാദങ്ങൾ, രണ്ട് ശിരസ്സുകൾ, ഏഴ് ഹസ്തങ്ങൾ; ത്രിവിധബന്ധനത്തിൽ ബന്ധിതം, ധർമ്മമയം—നിന്നെയേ അവർ വൃഷഭമായി അറിയുന്നു।

Verse 66

तृप्तिदं सर्वभूतानां विश्वव्यापकमोजसा । ब्रह्म धर्ममयं नित्यं त्वामात्मानं विदुर्जनाः

നീ സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കും തൃപ്തി നൽകുന്നവൻ; നിന്റെ തേജസ്സാൽ നീ വിശ്വമാകെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ജനങ്ങൾ നിന്നെ ധർമ്മമയമായ ബ്രഹ്മസ്വരൂപം, നിത്യ ആത്മാവ് എന്നു അറിയുന്നു.

Verse 67

अच्छेद्यस्त्वमभेद्यस्त्वमप्रमेयोमहा यशाः । अशोच्यस्त्वमदाह्योऽसि विदुः पौराणिका जनाः

നീ അച്ഛേദ്യൻ, അഭേദ്യൻ, അപ്രമേയൻ, മഹായശസ്സുള്ളവൻ. നീ അശോച്യൻ, അദാഹ്യൻ—എന്ന് പുരാണജ്ഞർ അറിയുന്നു.

Verse 68

त्वदाधारमिदं सर्वं त्वदाधारमिदं जगत् । त्वदाधाराश्च देवाश्च त्वदाधारं तथा मृतम्

ഇതെല്ലാം നിന്റെ ആധാരമാണ്; ഈ സമസ്ത ജഗത്തും നിന്മേലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. ദേവന്മാരും നിന്റെ ആശ്രയത്തിലാണ്; അതുപോലെ മരിച്ചവരുടെ ലോകവും നിന്റെ ആധാരത്തിലാണ്.

Verse 69

जीवरूपेण लोकांस्त्रीन्व्याप्य तिष्ठसि नित्यदा । एवं स संस्तुतो नीलो विप्रैस्तैः सोमपायिभिः

ജീവസ്വരൂപത്തിൽ നീ ത്രിലോകങ്ങളെയും വ്യാപിച്ച് നിത്യമായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഇങ്ങനെ യാഗത്തിൽ സോമപാനം ചെയ്ത ആ ബ്രാഹ്മണർ നീലനെ (നീലരൂപനെ) സ്തുതിച്ചു.

Verse 70

प्रसन्नवदनो भूत्वा विप्रा न्प्रणतितत्परः । पुनरेव वचः प्रोचुर्विप्राः कृतशिवागसः

പ്രസന്നമുഖനായി, ബ്രാഹ്മണരുടെ വിനീത പ്രണാമം സ്വീകരിക്കാൻ തത്പരനായി, അവർ വീണ്ടും വചനം പറഞ്ഞു—ശിവനോടു അപരാധം ചെയ്ത ആ ബ്രാഹ്മണർ.

Verse 71

वरं ददुर्महेशस्य नीलरूपस्य धर्मतः । एकादशाहे प्रेतस्य यस्य नोत्सृज्यते वृषः

ധർമ്മാനുസാരമായി അവർ നീലരൂപ മഹേശനോടു വരം യാചിച്ചു—“ഏകാദശദിനത്തിൽ ഏതു പ്രേതത്തിനായി വൃഷഭം വിടുന്നില്ലയോ…”

Verse 72

प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि । पुनरेव सुसर्पंतं दृष्ट्वा नीलं महावृषम्

നൂറുകണക്കിന് ശ്രാദ്ധദാനങ്ങൾ ചെയ്തിട്ടും അവന്റെ പ്രേതത്വം ദൃഢമായിത്തന്നെ നിലനിന്നു. പിന്നെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ മഹാനീല വൃഷഭത്തെ വീണ്ടും കണ്ടപ്പോൾ…

Verse 73

स्वल्पक्रोधसमाविष्टं द्विजाश्चक्रुस्तमं कितम् । चक्रं च वामभागेषु शूलं पार्श्वे च दक्षिणे

സ്വൽപക്രോധം കയറിവന്ന ദ്വിജർ അവനെ ചിഹ്നപ്പെടുത്തി—ഇടത്തുഭാഗത്ത് ചക്രവും വലത്തുപാർശ്വത്ത് ശൂലവും।

Verse 74

उत्ससृजुर्गवां मध्ये तं देवैर्गोपितं तदा । ततो देवगणाः सर्वे महर्षीणां गणाः पुनः । स्वानि स्थानानि ते जग्मुर्मुनयो वीतमत्सराः

അപ്പോൾ ദേവന്മാർ കാത്തിരുന്ന അവനെ പശുക്കളുടെ കൂട്ടത്തിനിടയിൽ വിട്ടു. തുടർന്ന് സർവ്വ ദേവഗണങ്ങളും മഹർഷിഗണങ്ങളും—മത്സരരഹിത മുനിമാർ—തത്തത്ത സ്ഥാനങ്ങളിലേക്കു പോയി.

Verse 79

एवमृषीणां दयितासु सक्तः कामार्त्तचित्तो मुनिपुंगवानाम् । शापं समासाद्य शिवोऽपि भक्त्या रेवाजलेऽगात्सुशिलामयत्वम्

ഇങ്ങനെ ഋഷികളുടെ പ്രിയസ്ത്രീകളിൽ ആസക്തനായി, കാമാർത്തചിത്തനായി, മുനിപുങ്ഗവന്മാരുടെ ശാപം ഏറ്റു; ശിവനും ഭക്തിയാൽ റേവാജലത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ശുഭശിലാമയത്വം പ്രാപിച്ചു.