Adhyaya 10

Verse 1

मुनय ऊचुः । यत्त्वया कथितं ब्रह्मन्ब्रह्मांडं सचराचरम् । भस्मीभूतं रुद्रकोपात्कालकूटाग्निनाऽथ़खिलम्

മുനിമാർ പറഞ്ഞു— ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, നിങ്ങൾ പറഞ്ഞതുപോലെ, ചരാചരസഹിതമായ സമസ്ത ബ്രഹ്മാണ്ഡം രുദ്രകോപത്തിൽ, കാലകൂടാഗ്നിയാൽ, ഭസ്മമായി।

Verse 2

ब्रह्मांडांतरतः किं तु रुद्रं मन्यामहे वयम् । तदा चराचरं नष्टं ब्रह्मविष्णुपुरोगमम्

എന്നാൽ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിനകത്ത് രുദ്രനെ എവിടെയെന്ന് ഞങ്ങൾ എങ്ങനെ ധരിക്കണം? കാരണം അന്ന് ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണു മുൻപന്തിയിലുണ്ടായിരുന്നിട്ടും സർവ്വ ചരാചരം നശിച്ചു।

Verse 3

भस्मीभूतं रुद्रकोपात्कथं सृष्टिः प्रवर्तिता । कुतो ब्रह्मा च विष्णुश्च कुतश्चंद्रपुरोगमाः

രുദ്രന്റെ കോപത്താൽ എല്ലാം ഭസ്മമായപ്പോൾ, സൃഷ്ടി വീണ്ടും എങ്ങനെ ആരംഭിച്ചു? ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും എവിടെ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചു, ചന്ദ്രനെയും മറ്റു ജ്യോതിസ്സുകളെയും എവിടെ നിന്നു ലഭിച്ചു?

Verse 4

अन्ये सुरा सुराः कुत्र भस्मीभूता लयं गताः । अत ऊर्ध्वं किमभवत्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि

മറ്റു ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഭസ്മമായി ലയത്തിലേയ്ക്ക് ലീനമായപ്പോൾ അവർ എവിടെയായി? അതിന് ശേഷം എന്തു സംഭവിച്ചു—അത് എല്ലാം ദയവായി പറയുക.

Verse 5

व्यासप्रसादात्सकलं वेत्थ त्वं नापरो हि तत् । तस्माज्ज्ञानमयं शास्त्रं तज्जानासि न चापरः

വ്യാസന്റെ പ്രസാദത്താൽ നീ എല്ലാം അറിയുന്നു; അങ്ങനെ അറിയുന്ന മറ്റാരുമില്ല. അതിനാൽ ജ്ഞാനമയമായ ശാസ്ത്രം നിനക്കേ അറിയപ്പെടുന്നു, മറ്റൊരാൾക്കല്ല.

Verse 6

इति पृष्टस्तदा सर्वैर्मुनिभिर्भावितात्मभिः । सूतो व्यासं नमस्कृत्य वाक्यं चेदमथाब्रवीत्

ഇങ്ങനെ ആത്മനിയന്ത്രണവും ധ്യാനനിഷ്ഠയും ഉള്ള എല്ലാ മുനിമാരും ചോദിച്ചപ്പോൾ, സൂതൻ ആദ്യം വ്യാസനെ നമസ്കരിച്ചു; പിന്നെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 7

लोमश उवाच । यदा ब्रह्मांडमध्यस्था व्याप्ता देवा विषाग्निना । हरिब्रह्मादयो ह्येते लोकपालाः सवासवाः । तदा विज्ञापितः शंभुर्हेरंबेन महात्मना

ലോമശൻ പറഞ്ഞു—ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിനകത്ത് വസിക്കുന്ന ദേവന്മാർ വിഷാഗ്നിയാൽ വ്യാപ്തരായപ്പോൾ—വിഷ്ണു, ബ്രഹ്മാവ്, ലോകപാലകർ, ഇന്ദ്രനോടുകൂടി—അപ്പോൾ മഹാത്മാവായ ഹേരംബൻ (ഗണേശൻ) ശംഭുവിനെ അറിയിച്ച് അപേക്ഷിച്ചു.

Verse 8

हेरंब उवाच । हे रुद्र हे महादेव हे स्थाणो ह जगत्पते । मया विघ्नं विनोदेन कृतं तेषां सुदुर्जयम्

ഹേരംബൻ പറഞ്ഞു— ഹേ രുദ്രാ, ഹേ മഹാദേവാ, ഹേ സ്ഥാണോ, ഹേ ജഗത്പതേ! ഞാൻ വിനോദബുദ്ധിയാൽ അവർക്കു അത്യന്തം ദുര്ജയമായ വിഘ്നം സൃഷ്ടിച്ചു।

Verse 9

भयेन मति मोहात्त्वां नार्च्चयंति च मामपि । उद्योगं ये प्रकुर्वन्ति तेषां क्लेशोऽधिको भवेत्

ഭയവും മനസ്സിന്റെ മോഹവും മൂലം അവർ നിന്നെയും ആരാധിക്കുന്നില്ല, എന്നെയും അല്ല. വെറും പരിശ്രമം മാത്രം ചെയ്യുന്നവർക്കു ക്ലേശം അധികമാകും।

Verse 10

एवमभ्यर्थितस्तेन पिनाकी वृषभध्वजः । विघ्नांधकारसूर्येण गणाधिपतिना तदा

ഇങ്ങനെ അവൻ അപേക്ഷിച്ചതിനാൽ പിനാകി, വൃഷഭധ്വജനായ പ്രഭു—അപ്പോൾ വിഘ്നാന്ധകാരത്തെ അകറ്റുന്ന സൂര്യനെന്നപോലെ ഗണാധിപതി (സമീപിച്ചു)।

Verse 11

लिंगरूपोऽब्रवीच्छंभुर्निराकारो निरामयः । निरंजनो व्योमकेशः कपर्द्दी नीललोहितः

ലിംഗരൂപത്തിൽ വസിച്ച്, നിരാകാരൻ, നിരാമയൻ, നിരഞ്ജനൻ—വ്യോമകേശൻ, കപർദി, നീലലോഹിതനായ ശംഭു അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 12

महेश्वर उवाच । हेरंब श्रृणु मे वाक्यं श्रद्धया परया युतः । अहंकारात्मकं चैव जगदेतच्चराचरम्

മഹേശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു— ഹേ ഹേരംബാ, പരമശ്രദ്ധയോടെ എന്റെ വചനം കേൾക്കുക. ഈ സമസ്ത ചരാചര ജഗത്ത് അഹങ്കാരസ്വഭാവമുള്ളതുതന്നെ.

Verse 13

स्थितिं करोत्यहंकारः प्रलयोत्पत्तिमेव च । जगदादौगणपते तदा विज्ञप्तिमात्रतः

അഹങ്കാരമാണ് ലോകത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ്, പ്രളയം, ഉത്ഭവം എന്നിവ വരുത്തുന്നത്. ഹേ ഗണപതേ, ജഗദാദിയിൽ ഇതെല്ലാം വെറും ജ്ഞാനപ്രേരണമാത്രത്താൽ സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 14

मायाविरहितं शांतं द्वैताद्वैतपरं सदा । ज्ञप्तिमात्रस्वरूपं तत्सदानंदैकलक्षणम्

ആ തത്ത്വം മായാരഹിതം, ശാന്തം, എന്നും ദ്വൈത-അദ്വൈതങ്ങളെ അതിക്രമിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ സ്വരൂപം ശുദ്ധ ചൈതന്യമാത്രം; അതിന്റെ ഏക ലക്ഷണം നിത്യാനന്ദം.

Verse 15

गणपतिरुवाच । यदि त्वं केवलो ह्यात्मा परमानन्दलक्षणः । तस्मात्त्वदपरं किंचिन्नान्यदस्ति परंतप

ഗണപതി പറഞ്ഞു—നീ മാത്രമേ പരമാനന്ദലക്ഷണമുള്ള ഏകാത്മാവായിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, നിന്നൊഴികെ മറ്റൊന്നുമില്ല, ഹേ പരന്തപ।

Verse 16

नानारूपं कथं जातं सुरासुरविलक्षणम् । विचित्रं मोहजननं त्रिभिर्द्देवैश्च लक्षितम्

ഈ നാനാരൂപ ലോകം എങ്ങനെ ജനിച്ചു—ദേവന്മാരിലും അസുരന്മാരിലും വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളോടെ—വിചിത്രമായിട്ടും മോഹം ജനിപ്പിക്കുന്നതും, ത്രിദേവന്മാർ ത്രിവിധമായി ലക്ഷ്യമാക്കിയതുമായത്?

Verse 17

भूतग्रामैश्चतुर्भिश्च नानाभेदैः समन्वितैः । जातं संसारचक्रं च नित्यानित्यविलक्षणम्

നാനാഭേദങ്ങളാൽ സമന്വിതമായ നാല് ഭൂതസമൂഹങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഈ സംസാരചക്രം ഉദ്ഭവിച്ചത്—അതിൽ നിത്യവും അനിത്യവും ഇരുവിന്റെയും ലക്ഷണങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 18

परस्परविरोधेन ज्ञानवादेन मोहिताः । कर्मवादरताः केचित्केचित्स्वगुणमाश्रिताः

പരസ്പരവിരോധിയായ ജ്ഞാനവാദങ്ങളിൽ മോഹിതരായി ചിലർ കർമ്മവാദത്തിൽ രമിക്കുന്നു; മറ്റുചിലർ തങ്ങളുടെ സ്വഭാവഗുണത്തെയേ ആശ്രയിക്കുന്നു.

Verse 19

ज्ञाननिष्ठाश्च ये केचित्परस्परविरोधिनः । एवं संशयमापन्नं त्राहि मां वृषभध्वज

ജ്ഞാനനിഷ്ഠരായവരിലും പരസ്പരവിരോധം കാണപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ സംശയത്തിൽ പതിച്ച എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ, വൃഷഭധ്വജാ (ശിവ)!

Verse 20

अहं गणश्च कुत्रत्याः क्व चायं वृषभः प्रभो । एते चान्ये च बहवः कुतो जाताश्च कुत्र वै

ഞാനും ഈ ഗണങ്ങളും എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്, ഈ വൃഷഭം എവിടെ നിന്നാണ്, പ്രഭോ? ഇവരും മറ്റും അനേകരും എവിടെ നിന്നു ജനിച്ചു, സത്യത്തിൽ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?

Verse 21

कृताः सर्वे महाभागाः सात्त्विका राजसाश्च वै । प्रहस्य भगवाञ्छंभुर्गणेशं वक्तुमुद्यतः

ഇവർ എല്ലാവരും മഹാഭാഗ്യവർ; സാത്ത്വികവും രാജസവും ആയ സ്വഭാവങ്ങളോടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവർ. ഭഗവാൻ ശംഭു പുഞ്ചിരിയോടെ ഗണേശനോട് മറുപടി പറയാൻ ഒരുങ്ങി.

Verse 22

महेश्वर उवाच । कालशक्त्या च जातानि रजःसत्त्वतमांसि च । तैरावृतं जगत्सर्वं सदेवासुमानुषम्

മഹേശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—കാലശക്തിയാൽ രജസ്, സത്ത്വം, തമസ് എന്നിവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അവയാൽ തന്നെയാണ് ദേവ-അസുര-മാനവസഹിതമായ സർവ്വജഗത്തും ആവൃതമായിരിക്കുന്നത്.

Verse 23

परिदृश्यमानमेतच्चानश्वरं परमार्थतः । विद्ध्येतत्सर्वसिद्ध्यैव कृतकत्वाच्च नश्वरम्

കാണപ്പെടുന്ന ഈ ലോകം പരമാർത്ഥത്തിൽ അവിനാശിയല്ല. കൃതകമായതിനാൽ ഇത് നശ്വരമാണ്—ഇങ്ങനെ അറിയുന്നതുതന്നെ സർവ്വസിദ്ധിയിലേക്കു നയിക്കുന്നു.

Verse 24

लोमश उवाच । यावद्गणेशसंयुक्तो भाषमाणः सदाशिवः । लिंगरूपी विश्वरूपः प्रादुर्भूता सदाशिवात्

ലോമശൻ പറഞ്ഞു—ഗണേശനോടുകൂടെ സദാശിവൻ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, സദാശിവനിൽ നിന്നു ലിംഗരൂപിയായ വിശ്വരൂപൻ പ്രാദുർഭവിച്ചു.

Verse 25

शिवरूपा जगद्योनिः कार्यकारणरूपिणी । लिंगरूपी स भगवान्निमग्नस्तत्क्षणादभूत्

ശിവസ്വരൂപനായും ജഗദ്യോനിയുമായും കാര്യം-കാരണം രൂപമായും ഉള്ള ആ ഭഗവാൻ ലിംഗരൂപം ധരിച്ചു അതേ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ സ്ഥാപിതനായി.

Verse 26

एका स्थिता परा शक्तिर्ब्रह्मविद्यात्मलक्षणा । गणेशो विस्मयाविष्टो ह्यवलोकनतत्परः

അവിടെ ബ്രഹ്മവിദ്യാസ്വരൂപമായ ഏക പരാശക്തി നിലകൊണ്ടിരുന്നു. ഗണേശൻ വിസ്മയാവിഷ്ടനായി അവളുടെ ദർശനത്തിൽ മാത്രം തൽപരനായി നിന്നു.

Verse 27

ऋषय ऊचुः । प्रकृत्यन्तर्गतं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । गणेशस्य पृथक्त्वं च कथं जातं तदुच्यताम्

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ചരാചരമായ ഈ സമസ്ത ലോകവും പ്രകൃതിയിലേയ്ക്ക് അന്തർഗതമാണ്. എന്നാൽ ഗണേശന് വേറിട്ട നില എങ്ങനെ ഉണ്ടായി? ദയവായി വിശദമാക്കുക.

Verse 28

लोमश उवाच । साक्षात्प्रकृत्याः संभूतो गणेशो भगवानभूत् । यथारूपः शिवः साक्षात्तद्रूपो हि गणेश्वरः

ലോമശൻ പറഞ്ഞു—ഗണേശൻ സാക്ഷാൽ പ്രകൃതിയിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച് ഭഗവാനായി. സത്യത്തിൽ ശിവന്റെ ഏത് സ്വരൂപമോ, അതേ സ്വരൂപം തന്നെയാണ് ഗണേശ്വരന്റേത്.

Verse 29

शिवेन सह संग्रामो ह्यभूत्तस्य महात्मनः । अज्ञानात्प्रकृतो भूत्वा बहुकालं निरन्तरम्

ആ മഹാത്മാവിന് ശിവനോടൊപ്പം യുദ്ധം സംഭവിച്ചു. അജ്ഞാനത്താൽ പ്രകൃതിബന്ധനയിൽ കുടുങ്ങി, അവൻ ദീർഘകാലം നിരന്തരമായി അങ്ങനെ തന്നെയിരുന്നു.

Verse 30

तस्य दृष्ट्वा ह्यजेयत्वं गजारूढस्य तत्तदा । त्रिशूलेनाहनच्छंभुः सगजं तमपातयत्

അപ്പോൾ ആനമേറി നിന്ന അവന്റെ അജേയത്വം കണ്ട ശംഭു ത്രിശൂലത്തോടെ പ്രഹരിച്ചു, അവനെ ആനയോടുകൂടി വീഴ്ത്തി.

Verse 31

तदा स्तुतो महादेवः परशक्त्या परंतपः । परशक्तिमुवाचेदं वरं वरय शोभने

അപ്പോൾ പരാശക്തി പരന്തപനായ മഹാദേവനെ സ്തുതിച്ചു. മഹാദേവൻ ആ പരാശക്തിയോട്—“ഹേ ശോഭനേ, വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 32

तदा वृतो महादेवो वरेण परमेण हि । योऽयं त्वया हतो देव मम पुत्रो न संशयः

അപ്പോൾ മഹാദേവനോടു പരമമായ വരം അപേക്ഷിച്ചു—“ഹേ ദേവാ, നിങ്ങൾ വധിച്ച ഈവൻ എന്റെ പുത്രനാണ്; ഇതിൽ സംശയമില്ല.”

Verse 33

त्वां न जानात्ययं मूढः प्रकृत्यंशसमुद्भवः । तस्मात्पुत्रं जीवयेमं मम तृष्ट्यर्थमेव च

ഈ മൂഢൻ പ്രകൃതിയുടെ അംശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതിനാൽ നിന്നെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. അതുകൊണ്ട് എന്റെ തൃപ്തിക്കായും ഈ പുത്രനെ ജീവിപ്പിക്കണമേ.

Verse 34

प्रहस्य भगवान्रुद्रो मायापुत्रमजीवयत् । सिंधुरवदनेनैव मुखे स समयोजयत्

ഭഗവാൻ രുദ്രൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് മായാജാത പുത്രനെ ജീവിപ്പിച്ചു; അവന്റെ മുഖമായി ആനമുഖം തന്നെ ഘടിപ്പിച്ചു.

Verse 35

तदा गजाननो जातः प्रसादाच्छंकरस्य च । मायापुत्रोपि निर्मायो ज्ञानवान्संबभूव ह

അപ്പോൾ ശങ്കരന്റെ പ്രസാദത്താൽ അവൻ ഗജാനനനായി. മായാജാതനായിട്ടും മായാമുക്തനായി സത്യജ്ഞാനവാനായി.

Verse 36

आत्मज्ञानामृतेनैव नित्यतृप्तो निरामयः । समाधिसंस्थितो रौद्रः कालकालांतकोऽभवत्

ആത്മജ്ഞാനാമൃതം കൊണ്ടു നിത്യ തൃപ്തനും നിരാമയനും ആയി, സമാധിയിൽ സ്ഥാപിതനായി; രൗദ്രഭാവം ധരിച്ചു ‘കാലത്തിന്റെയും കാലാന്തത്തിന്റെയും സംഹാരകൻ’ ആയി.

Verse 37

योगदंडार्थमुत्पाट्य स्वकीयं दशनं महत् । करे गृह्य गणाध्यक्षः शब्धब्रह्मातिवर्त्तते । ऋद्धिसिद्धिद्वयेनैव एकत्वेन विराजितः

യോഗദണ്ഡത്തിനായി തന്റെ മഹാദന്തം പിഴുതെടുത്തു കൈയിൽ ധരിച്ചു, ഗണാധ്യക്ഷൻ ‘ശബ്ദബ്രഹ്മം’—വെറും വാചകപ്രകാശം—അതിനെ അതിക്രമിച്ചു. ഋദ്ധി-സിദ്ധി ഇരണ്ടും ഉള്ളവനായി ഏകത്വത്തിൽ വിരാജിച്ചു.

Verse 38

ये ते गणाश्च विघ्नाश्च ये चान्येऽभ्यधिका भुवि । तेषामपि पतिर्जातः कृतोऽसौ शंभुना तदा

ഏതെല്ലാം ഗണങ്ങളും വിഘ്നങ്ങളും ഉണ്ടോ, ഭൂമിയിൽ മറ്റു കൂടുതൽ ശക്തരായവർ ഉണ്ടോ—അവരുടേയും അധിപതിയായി അവൻ തീർന്നു; അന്നേ സമയം ശംഭു അവനെ അങ്ങനെ നിയമിച്ചു.

Verse 39

तस्माद्वि लोकयामास प्रकृतिं विश्वरूपिणीम् । पृथक्स्थित्वाग्रतो जानाल्लिंगं प्रकृतिमेव च । ददर्श विमलं लिंगं प्रकृतिस्थं स्वभावतः

അതിനുശേഷം അദ്ദേഹം വിശ്വരൂപിണിയായ പ്രകൃതിയെ ദർശിച്ചു. വേർപെട്ട് നിന്നുകൊണ്ട്, മുൻപിലുണ്ടായിരുന്ന ലിംഗവും പ്രകൃതിയും രണ്ടും തിരിച്ചറിഞ്ഞു; സ്വഭാവതഃ പ്രകൃതിയിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്ന വിമല ലിംഗത്തെ കണ്ടു.

Verse 40

आत्मानं च गणैः साद्धं तथैव च जगत्त्रयम् । लीनं लिंगे समस्तं तद्धेरम्बो ज्ञानवानपि

അപ്പോൾ ജ്ഞാനവാനായ ഹേരംബൻ തന്റെ ആത്മാവിനെ ഗണങ്ങളോടുകൂടി, അതുപോലെ ത്രിലോകത്തെയും—സകലത്തെയും—ലിംഗത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ലീനമായതായി കണ്ടു.

Verse 41

मुमोह च पुनः संज्ञां प्रतिलभ्य प्रयत्नतः । ननाम शिरसा ताभ्यामीशाभ्यां स गणेश्वरः

അവൻ വീണ്ടും മൂർഛിച്ചു; പിന്നെ പരിശ്രമത്തോടെ ബോധം വീണ്ടെടുത്തു, ആ ഗണേശ്വരൻ ആ രണ്ടു ഈശന്മാർക്ക് ശിരസ്സു നമിച്ച് നമസ്കരിച്ചു.

Verse 42

तदा ददर्श तत्रैव लोकसंहारकारकम् । ब्रह्माणं चैव रुद्रं च विष्णुं चैव सदाशिवम्

അപ്പോൾ അവൻ അവിടെയേ ലോകസംഹാരകാരകമായ സ്വരൂപത്തെ ദർശിച്ചു—ബ്രഹ്മാവിനെയും രുദ്രനെയും വിഷ്ണുവിനെയും സദാശിവനെയും.

Verse 43

ददर्श प्रेततुल्यानि लिंगशक्त्यात्मकानि च । ब्रह्माण्डगोलकान्येव कोटिशः परमाणुवत्

അവൻ പ്രേതസദൃശമായി തോന്നുന്ന, ലിംഗശക്തിസ്വരൂപമായ അനവധി ബ്രഹ്മാണ്ഡഗോളങ്ങളെ കണ്ടു—പരമാണുവിനെപ്പോലെ കോടിക്കണക്കിന്।

Verse 44

लीयंते च विलीयंते महेशे लिंगरूपिणि । प्रकृत्यंतर्गतं लिंगं लिंगस्यांतर्गता च सा

അവ ലിംഗരൂപ മഹേശനിൽ ലീനമായി വിലീനമാകുന്നു. ലിംഗം പ്രകൃതിയുടെ അന്തർഗതം; ആ പ്രകൃതിയും ലിംഗത്തിന്റെ അന്തർഗതമാണ്.

Verse 45

शक्त्या लिंगं च संछन्नं तदा सर्वमदृश्यत । लिंगेन शक्तिः संछन्ना परस्परमवर्तत

അപ്പോൾ ശക്തി ലിംഗത്തെ ആവരണം ചെയ്തു; എല്ലാം അദൃശ്യമായി. പിന്നെ ലിംഗം ശക്തിയെയും ആവരണം ചെയ്തു—ഇങ്ങനെ അവർ പരസ്പരം ഒരുമേൽ ഒരാൾ മൂടി നിന്നു.

Verse 46

शिवाभ्यां संश्रितं लोकं जगदेतच्चराचरम् । गणेशो वापि तज्ज्ञानं न परेऽपि तथाविदन्

ഈ മുഴുവൻ ചരാചര ലോകം ശിവ-ശക്തി എന്ന ഇരട്ടത്വത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ സത്യം പൂർണ്ണമായി അറിഞ്ഞത് ഗണേശനായിരുന്നു; മറ്റുള്ളവർ അങ്ങനെ അറിഞ്ഞില്ല.

Verse 47

तदोवाच महातेजा गणाध्यक्षो गणैः सह । सशक्तिकं स्तूयमानः शक्त्या च परया तदा

അപ്പോൾ മഹാതേജസ്സുള്ള ഗണാധ്യക്ഷൻ ഗണേശൻ, തന്റെ ഗണങ്ങളോടൊപ്പം, സംസാരിച്ചു—ശക്തിസഹിതനായ ദേവനെ സ്തുതിക്കുമ്പോഴും പരാശക്തി അവിടെ സന്നിഹിതയായിരിക്കുമ്പോഴും.

Verse 48

गणेश उवाच । नमामि देवं शक्त्यान्वितं ज्ञानरूपं प्रसन्नं ज्ञानात्परं परमंज्योतिरूपम् । रूपात्परं परमं तत्त्वरूपं तत्त्वात्परं परमं मंगलं च आनंदाख्यं निष्कलं निर्विषादम्

ഗണേശൻ പറഞ്ഞു—ശക്തിയോടുകൂടിയ, പ്രസന്നനായ, ജ്ഞാനസ്വരൂപനായ ആ ദേവനെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു; ജ്ഞാനത്തിന്നും അതീതനായ പരമ ജ്യോതിസ്വരൂപൻ. രൂപാതീതനായ പരമ തത്ത്വസ്വരൂപൻ; തത്ത്വാതീതനായ പരമ മംഗളം—‘ആനന്ദ’നാമധേയൻ, നിഷ്കലൻ, വിഷാദരഹിതൻ।

Verse 49

धूमात्परमयोवह्निर्धूमवत्प्रतिभासते । प्रकृत्यंतर्गस्त्वं हि लक्ष्यसे ज्ञानिसंभवः । प्रकृत्यंतर्गतस्त्वं हि मायाव्यक्तिरितीयसे

പുകയുടെ അതീതമായ അഗ്നിയും പുകയുള്ളതുപോലെ പ്രതീതമാകുന്നതുപോലെ, നിങ്ങൾ പ്രകൃതിയതീതനായിട്ടും ജ്ഞാനികളിൽ ജ്ഞാനോദയം മൂലം പ്രകൃതിയന്തര്ഗതനായതുപോലെ ലക്ഷ്യമാകുന്നു. പ്രകൃതിയിൽ കാണപ്പെടുമ്പോൾ നിങ്ങളെ മായാശക്തിയുടെ വ്യക്തപ്രകടനമെന്ന് പറയുന്നു।

Verse 50

एवंविधस्त्वं भगवन्स्वमायया सृजस्यथोलुंपसि पासि विश्वम् । अस्माद्गरात्सर्वमिदं प्रनष्टं सब्रह्मविप्रेंद्रयुतं चराचरम्

ഹേ ഭഗവൻ! നിങ്ങൾ സ്വമായയാൽ വിശ്വത്തെ സൃഷ്ടിക്കുകയും സംഹരിക്കുകയും പാലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ വിഷം മൂലം ഈ സർവ്വലോകം—ചരാചരവും, ബ്രഹ്മാവും ഋഷീന്ദ്രന്മാരും സഹിതം—നശിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 51

यथा पुरासीर्भगवान्महेशस्त्रैलोक्यनाथोऽसि चराचरात्मा । कुरुष्य शीघ्रं सहजीवकोशं चराचरं तत्सकलं प्रदग्धम्

ഹേ ഭഗവാൻ മഹേശാ! പുരാതനകാലത്ത് നിങ്ങൾ എങ്ങനെയുണ്ടായിരുന്നുവോ—ത്രിലോകനാഥനും ചരാചരാത്മാവും—അതുപോലെ ഇപ്പോൾ ശീഘ്രം പ്രവർത്തിക്കണമേ: ജീവികളുടെ കോശത്തോടുകൂടി ദഗ്ധമായ ഈ സമസ്ത ചരാചര സൃഷ്ടിയെ പുനഃസ്ഥാപിക്കണമേ।

Verse 52

लोमश उवाच । एवं स्तुतो गणेशेन भगवान्भूतभावनः । यदुत्थितं कालकूटं लोकसंहारकारकम्

ലോമശൻ പറഞ്ഞു—ഗണേശൻ ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ, ഭൂതഭാവനനായ ഭഗവാൻ ലോകസംഹാരകാരകമായി ഉദ്ഭവിച്ച കാലകൂടവിഷത്തേക്കു ശ്രദ്ധ തിരിച്ചു।

Verse 53

लिंगरूपेण तद्ग्रस्तं विमलं चाकरोत्तदा । सदेवासुरमर्त्याश्च सर्वाणि त्रिजगन्ति च । तत्क्षणाद्रक्षितान्येव कृपया परया युतः

ഭഗവാൻ ലിംഗരൂപം ധരിച്ചു ആ (വിഷം) ഗ്രസിച്ച് അതിനെ നിർമലമാക്കി. ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ദേവാസുരമർത്ത്യരോടുകൂടിയ ത്രിലോകവും അവന്റെ പരമകരുണയാൽ രക്ഷിതമായി.

Verse 54

ब्रह्मा विष्णुः सुरेंद्रश्च लोकपालाः सहर्षयः । यक्षा विद्याधराः सिद्धा गंधर्वाप्सरसां गणाः । उत्थिताश्चैव ते सर्वे निद्रापरिगता इव

ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ഇന്ദ്രൻ, ഋഷികളോടുകൂടിയ ലോകപാലകർ; യക്ഷർ, വിദ്യാധരർ, സിദ്ധർ, ഗന്ധർവ-അപ്സരാഗണങ്ങൾ—എല്ലാവരും നിദ്രയിൽ നിന്ന് ഉണർന്നവരെപ്പോലെ എഴുന്നേറ്റു.

Verse 55

विस्मयेन समाविष्टा बभूवुर्जातसाध्वसाः । सर्वे देवासुराश्चैव ऊचुराश्चर्यवत्ततः

അവർ വിസ്മയത്തിൽ മുഴുകി, പെട്ടെന്ന് ഭീതിയിലും ആകപ്പെട്ടു. പിന്നെ ദേവാസുരന്മാർ എല്ലാവരും അത്ഭുതത്തോടെ സംസാരിച്ചു.

Verse 56

क्व कालकूटं सुमहद्येन विद्राविता वयम् । मृतप्रायाः कृताः सद्यः सलोकपालका ह्यमी

“അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ മഹാ കാലകൂട വിഷം എവിടെ? അതിനാൽ ഞങ്ങൾ ലോകപാലകരോടുകൂടി ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ഓടിക്കളയപ്പെട്ടു, മരണമുഖത്തോട് ചേർന്നവരായി മാറിയല്ലോ?”

Verse 57

इत्यब्रुवंस्तदा दैत्यास्तूष्णींभूतास्तदा स्थिताः । शक्रादयो लोकपाला विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य इदमूचुः समेधिता

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ദൈത്യർ മൗനമായി നിശ്ചലമായി നിന്നു. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രാദി ലോകപാലകർ, ബ്രഹ്മാവിനെ മുൻനിർത്തി, സർവേശ്വരേശ്വരനായ വിഷ്ണുവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 58

केनेदं कारितं विष्णो न विदामोऽल्पमेधसः । तदा प्रहस्य भगवान्ब्रह्मणा सह तैः सुरैः

“ഹേ വിഷ്ണുവേ, ഇതു ആരാൽ നടത്തപ്പെട്ടു? ഞങ്ങൾ അൽപബുദ്ധികൾ; അറിയുന്നില്ല.” അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവിനോടും ആ ദേവന്മാരോടും കൂടി മന്ദഹാസം ചെയ്തു.

Verse 59

समाधिमगमन्सर्वेऽप्येकाग्रमनसस्तदा । तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य कामक्रोदादिकान्द्विजाः

അപ്പോൾ എല്ലാവരും ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ സമാധിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഹേ ദ്വിജാ, തത്ത്വജ്ഞാനത്താൽ കാമക്രോധാദികളെ നീക്കി.

Verse 60

तदात्मनि स्थितं लिंगमपश्यन्वि बुधादयः । विष्णुं पुरस्कृत्य तदा तुष्टुवुः परमार्थतः

അപ്പോൾ മുനികളും പണ്ഡിതന്മാരും തങ്ങളുടെ ആത്മാവിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്ന ലിംഗം ദർശിച്ചു; വിഷ്ണുവിനെ മുൻനിർത്തി പരമാർത്ഥതഃ ശിവനെ സ്തുതിച്ചു.

Verse 61

आत्मना परमात्मानं योगिनः पर्युपासते

യോഗികൾ ആത്മാവിനാൽ പരമാത്മാവിനെ ഉപാസിച്ച് സാക്ഷാത്കരിക്കുന്നു.

Verse 62

लिंगमेव परं ज्ञानं लिंगमेव परं तपः । लिंगमेव परो धर्मो लिंगमेव परा गतिः । तस्माल्लिंगात्परतरं यच्च किंचिन्न विद्यते

ലിംഗം തന്നെയാണ് പരമജ്ഞാനം; ലിംഗം തന്നെയാണ് പരമതപസ്. ലിംഗം തന്നെയാണ് പരമധർമ്മം; ലിംഗം തന്നെയാണ് പരമഗതി. ആ ലിംഗത്തേക്കാൾ പരമായത് ഒന്നുമില്ല.

Verse 63

एवं ब्रुवंतो हि तदा सुरासुराः सलोकपाला ऋषिभिश्च साकम् । विष्णुं पुरस्कृत्य तमालवर्णं शंभुं शरण्यं शरणं प्रपन्नाः

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അന്ന് ദേവാസുരന്മാർ, ലോകപാലന്മാരും ഋഷിമാരും കൂടെ, വിഷ്ണുവിനെ മുൻപിൽ നിർത്തി, തമാലവർണ്ണനായ ശരണ്യൻ ശംഭുവിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചു।

Verse 64

त्राहित्राहि महादेव कृपालो परमेश्वर । पुरा त्राता यथा सर्वे तथात्वं त्रातुमर्हसि

‘ത്രാഹി ത്രാഹി, മഹാദേവാ! കൃപാലു പരമേശ്വരാ! മുമ്പ് നീ എല്ലാവരെയും രക്ഷിച്ചതുപോലെ, ഇപ്പോഴും ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കേണ്ടതാകുന്നു.’

Verse 65

तद्देवदेव भवतश्चरणारविंदं सेवानुबंधमहिमानमनंतरूपम् । त्वदाश्रितं यत्परमानुकंपया नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद

‘അതുകൊണ്ട്, ദേവദേവാ! നിന്റെ ചരണാരവിന്ദങ്ങൾക്ക് നമസ്കാരം—ഭക്തിസേവയാൽ മഹിമ വെളിവാകുന്നതും, രൂപങ്ങൾ അനന്തവുമാണ്. പരമാനുകമ്പയാൽ നീ ശരണാഗതരുടെ ആശ്രയമാകുന്നു. ദേവവരാ, നിനക്കു നമഃ; പ്രസന്നനാകണമേ.’

Verse 66

लिंगस्वरूपमध्यस्थो भगवान्भूतभावनः । सर्वैः सुरगणैः साकं बभाषेदं रमापतिः

ലിംഗസ്വരൂപത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന, സർവ്വഭൂതങ്ങളെ പോഷിപ്പിക്കുന്ന ഭഗവാൻ, സർവ്വ ദേവഗണങ്ങളോടും കൂടി ഈ വചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു—രമാപതി വിഷ്ണു।

Verse 67

त्वं लिंगरूपी भगवाञ्जगतामभयप्रदः । विष्णुना संस्तुतो देवो लिंगरूपी महेश्वरः

നീ ലിംഗരൂപിയായ ഭഗവാൻ, ലോകങ്ങൾക്ക് അഭയം നൽകുന്നവൻ. വിഷ്ണുവാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട ഈ ദേവൻ—ലിംഗരൂപ മഹേശ്വരൻ—എന്നു പ്രസിദ്ധൻ।

Verse 68

मृतास्त्राता गरात्सर्वे तस्मान्मृत्युंजय प्रभो । रक्षरक्ष महाकाल त्रिपुरांत नमोस्तु ते

മരണത്തിലും വിഷത്തിലും നിന്നു എല്ലാവരും രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; അതുകൊണ്ട് ഹേ പ്രഭോ മൃത്യുഞ്ജയ, രക്ഷിക്കേണമേ—രക്ഷിക്കേണമേ. ഹേ മഹാകാലാ, ത്രിപുരാന്തകാ, നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 69

विष्णुना संस्तुतो देवो लिंगरूपी महेश्वरः । प्रादुर्बभूव सांबोऽथ बोधयन्निव तान्सुरान्

വിഷ്ണു സ്തുതിച്ച ലിംഗരൂപി മഹേശ്വരൻ ദേവൻ; തുടർന്ന് സാംബനായി (ഉമാസഹിത ശിവനായി) പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, ആ ദേവന്മാരെ ബോധിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ നിന്നു.

Verse 70

हे विष्णो हे सुराः सर्व ऋषयः श्रूयतामिदम् । मन्यतेऽपि हि संसारे अनित्ये नित्यताकुलम्

ഹേ വിഷ്ണോ! ഹേ എല്ലാ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും—ഇതു കേൾക്കുക: അനിത്യമായ ഈ സംസാരത്തിലും മോഹാകുലർ നിത്യത്തെയെന്ന് കരുതുന്നു.

Verse 71

अविलोकयताऽत्मात्मना विबुधादयः । किं यज्ञैः किं तपोभिश्च किमुद्योगेन कर्मणाम्

ഹേ ദേവന്മാരേ മുതലായവരേ! ആത്മാവാൽ ആത്മാവിനെ ദർശിക്കാതെ—യജ്ഞങ്ങൾ കൊണ്ട് എന്ത്, തപസ്സുകൾ കൊണ്ട് എന്ത്, കർമങ്ങളുടെ കഠിന പരിശ്രമം കൊണ്ട് എന്ത് ഫലം?

Verse 72

एकत्वेन पृथक्त्वेन किंचिन्नैव प्रयोजनम् । यस्माद्भवद्भिर्मिलितैः कृतं यत्कर्म दुष्करम्

ഏകതയിൽ ആയാലും വേർപിരിഞ്ഞാലും—(സമ്യക് ബോധമില്ലാതെ) യഥാർത്ഥ പ്രയോജനം ഒന്നുമില്ല; കാരണം നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ചേർന്ന് ചെയ്ത ദുഷ്കര കർമം തന്നെയാണ് ഇതിന്റെ സൂചന.

Verse 73

क्षीराब्धेर्मथनं तत्तु अमृतार्थं कथं कृतम् । मृत्युं जयं निराकृत्य अवज्ञाय च मां सदा

അമൃതാർത്ഥം ക്ഷീരസാഗരമഥനം എങ്ങനെ നടന്നു—മൃത്യുഞ്ജയനെ നിരാകരിച്ചു, എന്നെ നിത്യം അവജ്ഞപ്പെടുത്തി?

Verse 74

तस्मात्सर्वे मृत्युमुखं पतिता वै न संशयः । अस्माभिर्निर्मितो देवो गणेशः कार्यसिद्धये

അതുകൊണ്ട് നിങ്ങളെല്ലാവരും നിശ്ചയമായി മരണത്തിന്റെ വായിൽ വീണിരിക്കുന്നു—സംശയമില്ല. എങ്കിലും കാര്യസിദ്ധിക്കായി ഞങ്ങളാൽ ദേവൻ ഗണേശൻ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 75

न नमंति गणेशं च दुर्गां चैव तथाविधाम् । क्लेशभाजो भविष्यति नात्र कार्या विचारणा

ഗണേശനെയും അതുപോലെ ശക്തിമതിയായ ദുർഗാദേവിയെയും നമസ്കരിക്കാത്തവർ ക്ലേശത്തിന്റെ ഭാഗ്യഭാജനരാകും—ഇതിൽ വിചാരം വേണ്ട.

Verse 76

यूयं सर्वे त्वधर्मिष्ठाः स्तब्धाः पंडितमानिनः । कार्याकार्यमविज्ञाय केवलं मानमोहिताः

നിങ്ങൾ എല്ലാവരും അധർമ്മത്തിൽ മുങ്ങിയവർ—അഹങ്കാരത്തിൽ കട്ടിയാർന്നവർ, തങ്ങളെ പണ്ഡിതരെന്ന് കരുതുന്നവർ. ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും അറിയാതെ വെറും മാനത്തിൽ മോഹിതർ.

Verse 77

तस्मात्कालमुखे सर्वे पतिता नात्र संशयः । सर्वे श्रुतिपरा यूयमिंद्राद्या देवतागणाः

അതുകൊണ്ട് നിങ്ങളെല്ലാവരും കാലത്തിന്റെ വായിൽ വീണിരിക്കുന്നു—സംശയമില്ല. എങ്കിലും ഇന്ദ്രാദി ദേവഗണങ്ങളേ, നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ശ്രുതിപരായണരെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 78

प्ररोचनपराः सर्वे क्षुद्राश्चेंद्रादयो वृथा । नात्मानं च प्रपंचेन वेत्सि त्वं हि शचीपते

നിങ്ങൾ എല്ലാവരും പുകഴ്ചയും പ്രലോഭനവും മാത്രമേ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നുള്ളൂ; ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരും ചെറുതാണ്, നിങ്ങളുടെ അഹങ്കാരം വ്യർത്ഥം. ഹേ ശചീപതേ, നീ ആത്മാവിനെ അല്ല, ലോകപ്രപഞ്ച-ലീല മാത്രമേ അറിയുന്നുള്ളൂ.

Verse 79

कृतः प्रयत्नो हि महानमृतार्थं त्वया शठ । अश्वमेधशतेनैव यद्राज्यं प्राप्तवानसि । अपि तच्च पराधीन तन्न जानासि दुर्मते

ഹേ ശഠാ, ‘അമൃതത്വം’ നേടാൻ നീ മഹത്തായ പരിശ്രമം ചെയ്തു. നൂറ് അശ്വമേധയാഗങ്ങളാൽ നീ രാജ്യം നേടി; എങ്കിലും അതും പരാധീനമാണ്—ഹേ ദുർമതേ, നീ ഇതറിഞ്ഞിട്ടില്ല.

Verse 80

यैर्वदवाक्यैस्त्वं मूढ संस्तुतोऽसि तपस्विभिः । ते मूढास्तो षयंति त्वां तत्तद्रागपरायणाः

ഏതെല്ലാം ശൂന്യവാക്കുകളാൽ, ഹേ മൂഢാ, തപസ്വികൾ നിന്നെ സ്തുതിക്കുന്നുവോ—അവർ മൂഢന്മാർ വിവിധ രാഗാസക്തികളിൽ പരായണരായി നിന്നെ തൃപ്തിപ്പെടുത്താൻ മാത്രം ശ്രമിക്കുന്നു.

Verse 81

विष्णो त्वं च पक्षपातान्न जानासि हिताहितम् । केचिदधतास्त्वया विष्णो रक्षिताश्चैव केचन

ഹേ വിഷ്ണോ, പക്ഷപാതം മൂലം നീ ഹിതാഹിതം തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. ഹേ വിഷ്ണോ, ചിലർ നിനാൽ പീഡിതരാകുന്നു; ചിലർ സത്യമായും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 82

इच्छायुक्तस्त्वमत्रैव सदा बालकचेष्टितः । येऽन्ये च लोकपाः सर्वे तेषां वार्ता कुतस्त्विह

ഇവിടെ നീ നിന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നു, എപ്പോഴും ബാലന്റെ പോലെ പെരുമാറുന്നു. പിന്നെ മറ്റു ലോകപാലന്മാരുടെ വാക്ക്—ഈ കാര്യത്തിൽ ഇവിടെ എവിടെ സ്ഥാനം?

Verse 83

अन्यथा हि कृते ह्यर्थे अन्यथात्वं भविष्यति । कार्यसिद्धिर्भवेद्येन भवद्भिर्विस्मृतं च तत्

കാര്യത്തെ തെറ്റായ രീതിയിൽ ചെയ്താൽ ഫലം തീർച്ചയായും മറ്റെങ്ങനെ ആയിത്തീരും. പ്രവർത്തിസിദ്ധി ലഭ്യമാക്കുന്ന ആ തത്ത്വം തന്നെയാണ് നിങ്ങൾ മറന്നത്.

Verse 84

येनाद्य रक्षिताः सर्वे कालकूटमहाभयात् । येन नीलीकृतो विष्णुर्येन सर्वे पराजिताः

ആരാൽ ഇന്ന് എല്ലാവരും കാലകൂട വിഷത്തിന്റെ മഹാഭയത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കപ്പെട്ടുവോ; ആരാൽ വിഷ്ണുവും നീലവർണ്ണനായിത്തീർന്നുവോ; ആരാൽ എല്ലാവരും കീഴടക്കപ്പെട്ടുവോ—

Verse 85

लोका भस्मीकृता येन तस्माद्येनापि रक्षिताः । तस्यार्च्चनाविधिः कार्यो गणेशस्य महात्मनः

ആരാൽ ലോകങ്ങൾ ഭസ്മമായിത്തീർന്നുവോ, അതേ കാരണത്താൽ ആരാൽ അവ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടുവോ—ആ മഹാത്മാവായ ഗണേശന്റെ അർച്ചനാവിധി വിധിപൂർവ്വം നടത്തണം.

Verse 86

कर्मारंभे तु विघ्नेशं ये नार्चंति गणाधिपम् । कार्यसिद्धिर्न तेषां वै भवेत्तु भवतां यथा

ഒരു പ്രവർത്തിയുടെ ആരംഭത്തിൽ വിഘ്നേശനായ ഗണാധിപനെ ആരാധിക്കാത്തവർക്ക് പ്രവർത്തിസിദ്ധി സത്യമായി ഉണ്ടാകില്ല; ആരാധിക്കുന്നവർക്ക് ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ അല്ല.

Verse 87

एतन्महेशस्य वचो निशम्य सुरासुराः किंनरचारणाश्च । पूजाविधानं परमार्थतोऽपि पप्रच्छुरेनं च तदा गिरीशम्

മഹേശന്റെ ഈ വചനങ്ങൾ കേട്ട് ദേവാസുരന്മാരും കിന്നര-ചാരണന്മാരും അപ്പോൾ ഗിരീശനോട് പൂജാവിധാനത്തിന്റെ പരമാർത്ഥം ഉൾപ്പെടെ വിശദമായി ചോദിച്ചു.