Adhyaya 31

Verse 1

अगस्त्य उवाच । धर्मतीर्थस्य माहात्म्यं कीदृग्देवेन शंभुना । स्कंद देव्यै समाख्यातं तदाख्याहि कृपां कुरु

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സ്കന്ദാ, ധർമ്മതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ദേവൻ ശംഭു ദേവിയോട് എങ്ങനെയാണു പറഞ്ഞത്? ദയചെയ്ത് ആ കഥ പറയുക।

Verse 2

स्कंद उवाच । विंध्योन्नतिहृदाख्यामि धर्मतीर्थसमुद्भवम् । आकर्णय महाप्राज्ञ यथा देवेन भाषितम्

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞാ, കേൾക്കുക. ‘വിംധ്യോന്നതി-ഹൃദ്’ എന്ന വൃത്താന്തത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ, ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തതുപ്രകാരം ധർമ്മതീർത്ഥത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം ഞാൻ വിവരിക്കും।

Verse 3

वृत्रं निहत्य वृत्रारिर्ब्रह्महत्यामवाप्तवान् । अनुतप्तोथ पप्रच्छ प्रायश्चित्तं पुरोहितम्

വൃത്രനെ വധിച്ച് വൃത്രാരി (ഇന്ദ്രൻ) ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം പ്രാപിച്ചു. അനുതാപത്തിൽ ദുഃഖിതനായി, പിന്നെ അവൻ തന്റെ പുരോഹിതനോട് പ്രായശ്ചിത്തം ചോദിച്ചു।

Verse 4

बृहस्पतिरुवाच । यदि त्वं देवराजेमां ब्रह्महत्यां सुदुस्त्यजाम् । अपानुनुत्सुस्तद्याहि काशीं विश्वेशपालिताम्

ബൃഹസ്പതി പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവരാജാ! അത്യന്തം ദുഷ്കരവും ഉപേക്ഷിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം നീക്കുവാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, വിശ്വേശ്വരൻ കാത്തുകരുതുന്ന കാശിയിലേക്കു പോകുക।

Verse 5

नान्यत्किंचित्क्वचिद्दृष्टं ब्रह्महत्यामहौषधम् । राजधानीं परित्यज्य शक्र विश्वेशितुः पराम्

ബ്രഹ്മഹത്യയ്ക്കുള്ള ഇത്തരമൊരു മഹൗഷധം മറ്റെവിടെയും കണ്ടിട്ടില്ല. അതിനാൽ ഹേ ശക്രാ! നിന്റെ രാജധാനി ഉപേക്ഷിച്ച് വിശ്വേശ്വരന്റെ പരമപുരിയിലേക്കു പോകുക।

Verse 6

भैरवस्यापिहस्ताग्रादपतद्वैधसं शिरः । यत्रानंदवने तत्र वृत्रशत्रो व्रज द्रुतम्

ആനന്ദവനത്തിൽ ഭൈരവന്റെ കൈയുടെ അഗ്രത്തിൽ നിന്ന് വൈധസൻ (ബ്രഹ്മാവ്)ന്റെ ശിരസ് വീണിരുന്നു. ഹേ വൃത്രശത്രോ! ആ സ്ഥലത്തേക്കു വേഗത്തിൽ പോകുക।

Verse 7

सीमानमपि संप्राप्य शक्रानंदवनस्य हि । ब्रह्महत्या पलायेत वेपमाना निराश्रया

ഹേ ശക്രാ! ആനന്ദവനത്തിന്റെ അതിരിലെത്തിയാൽ മാത്രമേ ബ്രഹ്മഹത്യ—കുലുങ്ങി, ആശ്രയമില്ലാതെ—ഓടിപ്പോകൂ।

Verse 8

अन्येषामपि पापानां महापापजुषामपि । नाशयित्री परा काशी विश्वेश समधिष्ठिता

മറ്റു പാപങ്ങൾക്കും, മഹാപാപങ്ങളിൽ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നവർക്കും പോലും—വിശ്വേശ്വരൻ അധിഷ്ഠിക്കുന്ന പരമ കാശി നാശകരിണിയാണ്।

Verse 9

महापातकतो मुक्तिः काश्यामे व शतक्रतो । महासंसारतो मुक्तिः काश्यामेव न चान्यतः

ഹേ ശതക്രതോ! മഹാപാതകങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള മോചനം കാശിയിലേ ഉള്ളു; മഹാസംസാരചക്രത്തിൽ നിന്നുള്ള വിമോചനവും കാശിയിലേ—മറ്റെവിടെയും അല്ല.

Verse 10

निर्वाणनगरी काशी काशी सर्वाघसंघहृत् । विश्वेशितुः प्रिया काशी द्यौः काशी सदृशी नहि

കാശി നിർവാണനഗരി; കാശി സർവ്വ പാപസമൂഹവും ഹരിക്കുന്നു. കാശി വിശ്വേശ്വരന് പ്രിയം; സ്വർഗ്ഗവും കാശിയോട് സമമല്ല.

Verse 11

ब्रह्महत्याभयं यस्य यस्य संसारतो भयम् । जातुचित्तेन न त्याज्या काशिका मुक्तिकाशिका

ആർക്കു ബ്രഹ്മഹത്യയുടെ ഭയം, ആർക്കു സംസാരഭയം—അവൻ മോക്ഷദായിനിയായ കാശികയെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കരുത്.

Verse 12

जंतूनां कर्मबीजानां यत्र देहविसर्जने । न जातुचित्प्ररोहोस्ति हरदृष्ट्याप्तशुष्मणाम्

ആ സ്ഥലത്ത് ജീവികൾ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ—ഹരന്റെ ദൃഷ്ടിയാൽ ആരുടെ പ്രാണശക്തി ശുഷ്കമായോ—അവരുടെ കർമ്മബീജങ്ങൾ പിന്നെ ഒരിക്കലും മുളയ്ക്കുകയില്ല.

Verse 13

तां काशीं प्राप्य वृत्रारे वृत्रहत्यापनुत्तये । समाराधय विश्वेशं विश्वमुक्तिप्रदायकम्

ഹേ വൃത്രാരേ! ആ കാശിയെ പ്രാപിച്ച്, വൃത്രവധപാപനിവൃത്തിക്കായി, ലോകത്തിന് മോക്ഷം നൽകുന്ന വിശ്വേശ്വരനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കു.

Verse 14

बृहस्पतेरिति वचो निशम्य स सहस्रदृक् । आयाद्द्रुततरं काशीं महापातकघातुकाम्

ബൃഹസ്പതിയുടെ വചനം ശ്രവിച്ച സഹസ്രനേത്രൻ ശചീപതി ഇന്ദ്രൻ ഉടൻ തന്നെ കാശിയിലേക്കു വേഗത്തിൽ പോയി—മഹാപാതകങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്ന കാശിയിലേക്ക്.

Verse 15

स्नात्वोत्तरवहायां च धर्मेशं परितः स्थितः । आराधयन्महादेवं ब्रह्मद्वत्याप नुत्तये

ഉത്തരവാഹിനിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ധർമ്മേശ്വരനെ ചുറ്റി നിന്നു, ബ്രഹ്മഹത്യാദോഷം നീങ്ങുവാൻ മഹാദേവനെ ആരാധിച്ചു.

Verse 16

महारुद्रजपासक्तः सुत्रामाथ त्रिलोचनम् । ददर्श लिंगमध्यस्थं स्वभासा दीपितांबरम्

മഹാരുദ്രമന്ത്രജപത്തിൽ ലീനനായ സുത്രാമാ ഇന്ദ്രൻ, ലിംഗമധ്യസ്ഥനായ ത്രിലോചനനെ ദർശിച്ചു; അവന്റെ സ്വപ്രഭ ദിക്കുകളെല്ലാം പ്രകാശിപ്പിച്ചു.

Verse 17

पुनस्तुष्टाव वेदोक्तै रुद्रसूक्तैरनेकधा । विनिष्क्रम्य ततो लिंगादाविर्भूय भवोवदत्

വീണ്ടും അദ്ദേഹം വേദോക്ത രുദ്രസൂക്തങ്ങളാൽ പലവിധത്തിൽ സ്തുതിച്ചു; തുടർന്ന് ഭവൻ ലിംഗത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു പ്രത്യക്ഷനായി സംസാരിച്ചു.

Verse 18

शचीपते प्रसन्नोस्मि वरं वरय सुव्रत । किं देयं द्रुतमाख्याहि धर्मपीठकृतास्पद

‘ഹേ ശചീപതേ! ഞാൻ പ്രസന്നനാണ്. ഹേ സുവ്രതാ, വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക. ധർമ്മപീഠത്തിൽ ആശ്രയിച്ചവനേ, വേഗം പറയുക—എന്ത് നൽകണം?’

Verse 19

श्रुत्वेति देवदेवस्य स प्रेमवचनं हरिः । सर्वज्ञ किंतेऽविदितं तमुवाचेति वृत्रहा

ദേവദേവന്റെ സ്നേഹപൂർണ്ണ വചനങ്ങൾ കേട്ട് വൃത്രഹാ ഇന്ദ്രൻ മറുപടി പറഞ്ഞു— “ഹേ സർവ്വജ്ഞാ! നിനക്കു അറിയാത്തത് എന്തുണ്ടാകും?”

Verse 20

ततस्तत्कृपयानुन्नो धर्मपीठनिषेवणात् । निष्पाद्य तीर्थं तत्रेशोऽत्र स्नाहींद्रेति चाब्रवीत्

പിന്നീട് കരുണയാൽ പ്രേരിതനായി, ധർമ്മപീഠത്തിലെ ഇന്ദ്രന്റെ സേവനത്തിൽ പ്രസന്നനായ प्रभു അവിടെ ഒരു തീർത്ഥം സ്ഥാപിച്ച് പറഞ്ഞു— “ഹേ ഇന്ദ്രാ, ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്‌തു കൊൾക.”

Verse 21

तत्रेंद्रः स्नानमात्रेण दिव्यगंधोऽभवत्क्षणात् । अवाप च रुचिं चारुं प्राक्तनीं शातयाज्ञिकीम्

അവിടെ സ്നാനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ഇന്ദ്രൻ ക്ഷണത്തിൽ ദിവ്യസുഗന്ധം നിറഞ്ഞവനായി; പുരാതന യാഗങ്ങളിൽ നിന്നുണ്ടായിരുന്ന മനോഹരമായ മുൻപ്രഭയും വീണ്ടും ലഭിച്ചു.

Verse 22

तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा मुनयो नारदादयः । परिसस्नुर्मुदायुक्ता धर्मतीर्थेऽघहारिणि

ആ അത്ഭുതം കണ്ട നാരദാദി മുനിമാർ ആനന്ദത്തോടെ പാപഹാരിണിയായ ധർമ്മതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്തു.

Verse 23

अतर्पयन्पितॄन्दिव्यान्व्यधुः श्राद्धानि श्रद्धया । धर्मेशं स्नापयामासुस्तत्तीर्थाम्बुभृतैर्घटैः

അവർ ദിവ്യ പിതൃകളെ തർപ്പണംകൊണ്ട് തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു; കൂടാതെ ആ തീർത്ഥജലം നിറച്ച ഘടങ്ങളാൽ ധർമ്മേശ്വരന് അഭിഷേകസ്നാനം നടത്തി.

Verse 24

तदा प्रभृति तत्तीर्थं धर्मांधुरिति विश्रुतम् । ब्रह्महत्यादि पापानामक्लेशं क्षालनं परम्

അന്നുമുതൽ ആ തീർത്ഥം “ധർമാംധു” എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി. ബ്രഹ്മഹത്യാദി പാപങ്ങളെയും കഷ്ടമില്ലാതെ കഴുകിനീക്കുന്ന പരമ പാവനമാണത്.

Verse 25

यत्फलं तीर्थराजस्य स्नानेन परिकीर्त्यते । सहस्रगुणितं तत्स्याद्धर्मांधु स्नानमात्रतः

തീർത്ഥരാജത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം എന്നു പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നതോ, ധർമാംധുവിൽ സ്നാനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ അതു സഹസ്രഗുണമാകും.

Verse 26

गंगाद्वारे कुरुक्षेत्रे गंगासागरसंगमे । यत्फलं लभते मर्त्यो धर्मतीर्थे तदाप्नुयात्

ഗംഗാദ്വാരം, കുരുക്ഷേത്രം, അല്ലെങ്കിൽ ഗംഗാസാഗര സംഗമത്തിൽ മനുഷ്യൻ നേടുന്ന പുണ്യഫലം, അതേ ഫലം ധർമതീർത്ഥത്തിൽ ലഭിക്കുന്നു.

Verse 27

नर्मदायां सरस्वत्यां गौतम्यां सिंहगे गुरौ । स्नात्वा यत्फलमाप्येत धर्मकूपे तदाप्नुयात्

നർമദ, സരസ്വതി, ഗൗതമി, സിംഹഗേ അല്ലെങ്കിൽ ഗുരു-തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ലഭിക്കുന്ന ഫലം, അതേ ഫലം ധർമകൂപത്തിൽ ലഭിക്കുന്നു.

Verse 28

मानसे पुष्करे चैव द्वारिके सागरे तथा । तीर्थे स्नात्वा फलं यत्स्यात्तत्स्याद्धर्मजलाशये

മാനസസരോവർ, പുഷ്കരം, ദ്വാരക, കൂടാതെ സാഗരതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം, ധർമജലാശയത്തിലും അതേപോലെ ലഭിക്കുന്നു.

Verse 29

कार्तिक्यां सूकरक्षेत्रे चैत्र्यां गौरीमहाह्रदे । शंखोद्धारे हरिदिने यत्फलं तत्फलं त्विह

കാർത്തികത്തിൽ സൂകരക്ഷേത്രത്തിൽ, ചൈത്രത്തിൽ ഗൗരീ മഹാഹ്രദത്തിൽ, ശംഖോദ്ധാരത്തിൽ, ഹരിയുടെ പുണ്യദിനത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യഫലം—അതേ ഫലം ഇവിടെക്കും ലഭിക്കുന്നു।

Verse 30

तीर्थद्वयं प्रतीक्षंते सिस्नासून्पितरो नरान् । गंगायां धर्मकूपे च पिंडनिर्वपणाशया

ഗംഗയും ധർമ്മകൂപവും—ഈ രണ്ടു തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മനുഷ്യരെ പിതൃകൾ പിണ്ഡനിവേദനത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷയോടെ കാത്തിരിക്കുന്നു।

Verse 31

पितामहसमीपे वा धर्मेशस्याग्रतोथ वा । फल्गौ च धर्मकूपे च माद्यंति प्रपितामहाः

പിതാമഹന്റെ സമീപത്തായാലും ധർമ്മേശന്റെ സന്നിധിയിലായാലും; അതുപോലെ ഫല്ഗുവിലും ധർമ്മകൂപിലും—പ്രപിതാമഹർ ആനന്ദിച്ച് ഹർഷിക്കുന്നു।

Verse 32

धर्मकूपे नरः स्नात्वा परितर्प्य पितामहान् । गयां गत्वा किमधिकं कर्ता पितृमुदावहम्

ധർമ്മകൂപത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകളെ വിധിപൂർവ്വം തൃപ്തിപ്പെടുത്തിയ ശേഷം, ഗയയിൽ പോയാൽ മനുഷ്യൻ പിതൃഹിതത്തിനായി അതിലധികം എന്ത് ഫലം നേടും?

Verse 33

यथा गयायां तृप्ताः स्युः पिंडदाने पितामहाः । धर्मतीर्थे तथैव स्युर्न न्यूनं नैव चाधिकम्

ഗയയിൽ പിണ്ഡദാനത്തിലൂടെ പിതൃകൾ തൃപ്തരാകുന്നതുപോലെ, ധർമ്മതീർത്ഥത്തിലും അതുപോലെ തന്നെയാണ്—കുറവുമില്ല, കൂടുതലുമില്ല; ഫലം സമം।

Verse 34

ते धन्याः पितृभक्तास्ते प्रीणितास्तैः पितामहाः । पैत्रादृणाद्धर्मतीर्थे निष्कृतिर्यैः कृता सुतैः

പിതൃഭക്തരായ ആ പുത്രന്മാർ ധന്യർ; അവരുടെ വഴി പിതാമഹന്മാർ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തരാകുന്നു. ധർമതീർത്ഥത്തിൽ പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്ത് പിതൃഋണത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തരാകുന്ന പുത്രന്മാരാണ് സത്യത്തിൽ ഭാഗ്യവാന്മാർ.

Verse 35

तत्तीर्थस्य प्रभावेण निष्पापोभूत्क्षणेन च । प्रणम्य देवदेवेशमिंद्रोऽगादमरावतीम्

ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അവൻ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ പാപരഹിതനായി. തുടർന്ന് ദേവദേവേശനെ പ്രണാമം ചെയ്ത് ഇന്ദ്രൻ അമരാവതിയിലേക്കു പോയി.

Verse 36

अपारो महिमा तस्य धर्मतीर्थस्य कुंभज । तत्कूपे स्वं निरीक्ष्यापि श्राद्धदानफलं लभेत्

ഹേ കുംഭജ (അഗസ്ത്യ)! ആ ധർമതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ അപാരമാണ്. അതിലെ കിണറ്റിൽ സ്വന്തം പ്രതിബിംബം മാത്രം കണ്ടാലും ശ്രാദ്ധവും ദാനവും ചെയ്ത ഫലം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 37

तत्रापि काकिणी मात्रं यच्छेत्पितृमुदे नरः । अक्षयं फलमाप्नोति धर्मपीठप्रभावतः

അവിടെയും പിതൃകളുടെ സന്തോഷത്തിനായി ഒരു കാകിണി മാത്രം ദാനം ചെയ്താലും, ധർമപീഠത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അക്ഷയഫലം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 38

तत्र यो भोजयेद्विप्रान्यतिनोथ तपस्विनः । सिक्थे सिक्थे लभेत्सोथ वाजपेयफलं स्फुटम्

അവിടെ ആരെങ്കിലും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയോ യതികളെയോ തപസ്വികളെയോ ഭോജനിപ്പിച്ചാൽ, ഓരോ കവിളിലും വാജപേയ യാഗത്തിന്റെ വ്യക്തമായ ഫലം അവൻ നിശ്ചയമായി നേടുന്നു.

Verse 39

प्राप्यामरावतीं शक्रस्ततो दिविषदां पुरः । धर्मपीठस्य माहात्म्यं महत्काश्यामवर्णयत्

അമരാവതിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) ദേവസഭയുടെ മുമ്പിൽ കാശിയിലെ ധർമ്മപീഠത്തിന്റെ മഹത്തായ മഹിമയെ വർണ്ണിച്ചു।

Verse 40

आगत्य पुनरप्यत्र शंभोरानंदकानने । मुनिवृंदारकैः सार्धं लिंगमस्थापयद्धरिः

വീണ്ടും ഇവിടെ ശംഭുവിന്റെ ആനന്ദകാനനത്തിൽ എത്തി ഹരി, മുനിവൃന്ദങ്ങളോടൊപ്പം ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു।

Verse 41

तारकेशात्पश्चिमत इंद्रेश्वरमितीरितम् । तस्य संदर्शनात्पुंसामैंद्रलोको न दूरतः

താരകേശത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറായി ‘ഇന്ദ്രേശ്വരം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ക്ഷേത്രം ഉണ്ട്. അതിന്റെ ദർശനമാത്രത്തിൽ മനുഷ്യർക്കു ഇന്ദ്രലോകം ദൂരമല്ല।

Verse 42

तद्दक्षिणे शचीशश्च स्वयं शच्या प्रतिष्ठितः । शचीशार्चनतः स्त्रीणां सौभाग्यमतुलं भवेत्

അതിന്റെ തെക്കായി ശചീശൻ ഉണ്ട്; ശചീദേവി തന്നെയാണ് പ്രതിഷ്ഠിച്ചത്. ശചീശാരാധനയാൽ സ്ത്രീകൾക്ക് അതുല്യ സൗഭാഗ്യവും ദാമ്പത്യസമൃദ്ധിയും ലഭിക്കും।

Verse 43

तत्समीपेस्ति रंभेशो बहुसौख्यसमृद्धिदः । इंद्रेश्वरस्य परितो लोकपालेश्वरो परः

അതിനടുത്ത് രംഭേശൻ ഉണ്ട്; അവൻ ധാരാളം സുഖവും സമൃദ്ധിയും നൽകുന്നു. ഇന്ദ്രേശ്വരത്തെ ചുറ്റി പരമ ലോകപാലേശ്വരൻ വിരാജിക്കുന്നു।

Verse 44

तदर्चनात्प्रसीदंति लोकपालाः समृद्धिदाः । धर्मेशात्पश्चिमाशायां धरणीशः प्रकीर्तितः । तद्दर्शनेन धैर्यं स्याद्राज्ये राजकुलादिषु

അവനെ അർച്ചിച്ചതാൽ ലോകപാലകർ പ്രസന്നരായി സമൃദ്ധി നൽകുന്നു. ധർമേശന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ദിക്കിൽ ‘ധരണീശ’ എന്ന ലിംഗം പ്രസിദ്ധമാണ്. അതിന്റെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ രാജ്യം, രാജകുലം, പൊതുജീവിതം എന്നിവയിൽ ധൈര്യസ്ഥൈര്യം ഉദിക്കുന്നു.

Verse 45

धर्मेशाद्दक्षिणे पूज्यं तत्त्वेशाख्यं परं नरैः । तत्त्वज्ञानं प्रवर्तेत तल्लिंगस्य समर्चनात्

ധർമേശന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ‘തത്ത്വേശ’ എന്ന പരമ ലിംഗം മനുഷ്യർക്ക് പൂജ്യമാണ്. ആ ലിംഗത്തെ ഭക്തിയോടെ സമർച്ചിച്ചതാൽ ജീവിതത്തിൽ തത്ത്വജ്ഞാനം പ്രവഹിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.

Verse 46

धर्मेशात्पूर्वदिग्भागे वैराग्येशं समर्चयेत् । निवृत्तिश्चेतसस्तस्य लिंगस्य स्पर्शनादपि

ധർമേശന്റെ കിഴക്കുദിക്കിൽ ‘വൈരാഗ്യേശ’നെ സമർച്ചിക്കണം. ആ ലിംഗത്തെ സ്പർശിച്ചതുമാത്രം കൊണ്ടും മനസ്സ് വിഷയാസക്തിയിൽ നിന്ന് നിവൃത്തിയായി വൈരാഗ്യത്തിലേക്ക് തിരിയുന്നു.

Verse 47

ज्ञानेश्वरं तथैशान्यां ज्ञानदं सर्वदेहिनाम् । ऐश्वर्येशमुदीच्यां च लिंगाद्धर्मेश्वराच्छुभात्

ഇശാന്യ ദിക്കിൽ ‘ജ്ഞാനേശ്വര’ ലിംഗം ഉണ്ട്; അത് എല്ലാ ദേഹികള്ക്കും ജ്ഞാനം നൽകുന്നു. കൂടാതെ ഉത്തരദിക്കിൽ ‘ഐശ്വര്യേശ’ ഉണ്ട്—ഇവ രണ്ടും ശുഭമായ ധർമേശ്വര ലിംഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 48

तद्दर्शनाद्भवेन्नृणामैश्वर्यं मनसेप्सितम् । पंचवक्त्रस्य रूपाणि लिंगान्येतानि कुंभज

ഇവയുടെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യർക്കു ഹൃദയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഐശ്വര്യവും പ്രഭുത്വവും ലഭിക്കുന്നു. ഹേ കുംഭജ (അഗസ്ത്യ), ഈ ലിംഗങ്ങൾ പഞ്ചവക്ത്രനായ ശിവന്റെ രൂപങ്ങളാണ്.

Verse 49

एतान्यवश्यं संसेव्य नरः प्राप्नोति शाश्वतम् । अन्यत्तत्रैव यद्वृत्तं तदाख्यामि मुने शृणु

ഈ ലിംഗങ്ങളെ ശ്രദ്ധയോടെ നിത്യമായി സേവിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ നിശ്ചയമായും ശാശ്വതപദം പ്രാപിക്കുന്നു. ഹേ മുനേ, അതേ സ്ഥലത്ത് സംഭവിച്ച മറ്റൊരു വൃത്താന്തം ഇപ്പോൾ ഞാൻ പറയുന്നു—ശ്രവിക്കൂ.

Verse 50

यच्छ्रुत्वापि नरो घोरे संसाराब्धौ न मज्जति । कदंबशिखरो नाम विंध्यपादो महानिह

ഇത് ശ്രവിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ഭയങ്കരമായ സംസാരസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുകയില്ല. ഇവിടെ ‘കദംബശിഖര’ എന്ന പേരുള്ള മഹാനുണ്ടായിരുന്നു; അവൻ മഹാബലനായ ‘വിംധ്യപാദൻ’ ആയിരുന്നു.

Verse 51

दमस्य पुत्रस्तत्रासीद्दुर्दमो नाम पार्थिवः । पितर्युपरते राज्यं संप्राप्याविजितेंद्रियः

അവിടെ ദമന്റെ പുത്രൻ ‘ദുര്ദമ’ എന്ന രാജാവുണ്ടായിരുന്നു. പിതാവ് പരലോകഗതനായ ശേഷം രാജ്യം ലഭിച്ചിട്ടും അവൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചിരുന്നില്ല.

Verse 52

हरेत्पुरंध्रीः प्रसभं पौराणां काममोहितः । असाधवः प्रियास्तस्य साधवोऽप्रियतां ययुः

കാമമോഹത്തിൽ മദിച്ച അവൻ നഗരവാസികളുടെ സ്ത്രീകളെ ബലമായി അപഹരിക്കുമായിരുന്നു. ദുഷ്ടർ അവനു പ്രിയരായി; സദ്ജനർ അവനു അപ്രിയരായി മാറി.

Verse 53

अदंड्यान्दंडयांचक्रे दंड्येष्वासीत्पराङमुखः । सदैव मृगयाशीलः सोऽभून्मृगयु संगतः

ദണ്ഡിക്കരുതാത്തവരെ അവൻ ദണ്ഡിച്ചു; ദണ്ഡിക്കേണ്ടവരോടോ അവൻ മുഖം തിരിച്ചു. എപ്പോഴും വേട്ടയിൽ ആസക്തനായി അവൻ വേട്ടക്കാരുടെ കൂട്ടത്തിൽ ചേർന്നു.

Verse 54

विवासिताः स्वविषयात्तेन सन्मतिदायिनः । धर्माधिकारिणः शूद्रा ब्राह्मणाः करदीकृताः

അവൻ സന്മതി നൽകുന്ന ജ്ഞാനോപദേശകരെ അവരുടെ സ്വന്തം വിഷയങ്ങളിൽ നിന്നു പുറത്താക്കി; ശൂദ്രരെ ധർമ്മാധികാരത്തിന്റെ വിധികർത്താക്കളാക്കി, ബ്രാഹ്മണരെ കരമടക്കുന്ന പ്രജാസ്ഥിതിയിലാക്കി താഴ്ത്തി।

Verse 55

परदारेषुसंतुष्टः स्वदारेषु पराङ्मुखः । आनर्च जातुचिन्नैव देवौ दुःखांतकारिणौ

പരദാരങ്ങളിൽ സന്തോഷിച്ച് സ്വദാരങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുഖനായ അവൻ, ദുഃഖാന്തം വരുത്തുന്ന ആ രണ്ടു ദേവന്മാരെയും ഒരിക്കലും ആരാധിച്ചില്ല।

Verse 56

हारिणौ सर्वपापानां सर्ववांछितदायिनौ । सर्वेषां जगतीसारौ श्रीकंठश्रीपतीपती

അവർ സർവ്വപാപഹാരികൾ, സർവ്വവാഞ്ഛിതദായികൾ—എല്ലാ ജീവികൾക്കും ജഗത്തിന്റെ സാരഭൂതർ: ശ്രീകണ്ഠൻ (ശിവൻ)യും ശ്രീപതി (വിഷ്ണു)യും, ആ രണ്ടു പ്രഭുക്കൾ।

Verse 57

स्वप्रजास्वेक उदितो धूमकेतुरिवापरः । दुर्दमो नाम भूपालः क्षयाया कांड एव हि

സ്വപ്രജകളിൽ ധൂമകേതുവിനെപ്പോലെ മറ്റൊന്ന് ഉദിച്ചു—ദുര്ദമൻ എന്ന ഭൂപാലൻ; അവൻ സത്യമായും നാശത്തിന്റെ അപശകുനം തന്നെയായിരുന്നു।

Verse 58

स कदाचिन्मृगयुभिः पापर्धि व्यसनातुरः । सार्धं विवेशारण्यानि गृष्टिपृष्ठानुगो हयी

ഒരിക്കൽ പാപമയമായ വേട്ടയുടെ വ്യസനത്തിൽ പീഡിതനായി, വേട്ടക്കാരോടൊപ്പം അവൻ കാടുകളിലേക്കു പ്രവേശിച്ചു; കൂട്ടത്തിന്റെ പിന്നിൽ പിന്നിൽ ചേർന്ന് പോകുന്ന കുതിരമേറി അവൻ ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 59

एकाकी दैवयोगेन दुर्दमः सोऽवनीपतिः । धन्वी तुरंगमारुढोऽविशदानंदकाननम्

അപ്പോൾ ദൈവയോഗത്താൽ ദുര്ദമ രാജാവ് ഏകാകിയായി. ധനുസ്സു കൈയിൽ ധരിച്ചു, അശ്വാരൂഢനായി, അവൻ ആനന്ദകാനനം—ആനന്ദവനത്തിൽ—പ്രവേശിച്ചു.

Verse 60

स विलोक्याथ सर्वत्र पादपा नवकेशिनः । सुच्छायांश्च सुविस्तारान्गतश्रम इवाभवत्

അവൻ എല്ലാടവും നോക്കി; പുതുപല്ലവങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും. മനോഹര നിഴലോടെ വിശാലമായി പടർന്ന അവയെ കണ്ടപ്പോൾ അവൻ ക്ഷീണം മാറിയവനായി തോന്നി.

Verse 62

केवलं मृगया जातस्तत्खेदो न व्यपाव्रजत् । आजन्मजनितः खेदो निरगात्तद्वनेक्षणात्

വേട്ടയിൽ നിന്നുണ്ടായ ക്ഷീണം മാത്രം മാറിയില്ല; എന്നാൽ ജന്മജന്മാന്തരങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന ഖേദം ആ വനദർശനത്തോടെ അകന്നു പോയി.

Verse 63

सुगंधेन सुशीतेन सुमदेन सुवायुना । क्षणं संवीजितो राजा पल्लवव्यजनैः कुजैः

സുഗന്ധവും ശീതളതയും ആനന്ദവും നിറഞ്ഞ മൃദുവായ കാറ്റാൽ രാജാവ് കുറച്ചുനേരം വൃക്ഷങ്ങളുടെ പല്ലവ-വ്യജനങ്ങളാൽ വീശപ്പെട്ടവനായി തോന്നി.

Verse 64

अथावरुह्य तुरगात्स भूपालोतिविस्मितः । धर्मेशमंडपं प्राप्य स्वात्मानं प्रशशंस ह

പിന്നീട് രാജാവ് കുതിരയിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു. ധർമേശന്റെ മണ്ഡപത്തിലെത്തി അവിടെ തന്നെത്താനെ പ്രശംസിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 65

धन्योस्म्यहं प्रसन्नोस्मि धन्ये मेद्य विलोचने । धन्यमद्यतनं चाहर्यदपश्यमिमां भुवम्

ഞാൻ ധന്യൻ; എന്റെ ഹൃദയം ആനന്ദത്തോടെ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് എന്റെ ഈ കണ്ണുകൾ ധന്യമാണ്. ധന്യമാണ് ഇന്നത്തെ ദിവസം—ഈ പാവന കാശീഭൂമിയെ ഞാൻ ദർശിച്ച ദിവസം।

Verse 66

पुनर्निनिंद चात्मानं धर्मपीठ प्रभावतः । धिङ्मां दुर्जनसंसर्गं त्यक्तसज्जनसंगमम्

ധർമ്മപീഠത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അവൻ വീണ്ടും സ്വയം തന്നെ ശാസിച്ചു—“ധിക് എനിക്ക്! ഞാൻ ദുഷ്ടരുടെ കൂട്ടുകെട്ടിൽ ചേർന്നു; സജ്ജനരുടെ സത്സംഗം ഉപേക്ഷിച്ചു।”

Verse 67

जंतूद्वेगकरं मूढं प्रजापीडनपंडितम् । परदारपरद्रव्यापहृत्यासुखमानिनम्

“ഞാൻ മൂഢൻ; ജീവജാലങ്ങൾക്ക് വ്യഥ വരുത്തുന്നവൻ; പ്രജയെ പീഡിപ്പിക്കുന്നതിൽ തന്നെ ‘പണ്ഡിതൻ’; പരസ്ത്രീയും പരധനവും അപഹരിക്കുന്നതിൽ സുഖം കാണുന്നവൻ.”

Verse 68

अद्ययावन्मम गतं वृथाजन्माल्पमेधस । धर्मस्थानानीदृशानि यद्दृष्टानि न कुत्रचित्

“ഇന്നുവരെ എന്റെ ജീവിതം വ്യർത്ഥമായി പോയി—എന്റെ ബുദ്ധി എത്ര അല്പമായിരുന്നു! ഇത്തരത്തിലുള്ള ധർമ്മസ്ഥാനങ്ങൾ ഞാൻ എവിടെയും കണ്ടിട്ടില്ല.”

Verse 69

एवं बहु विनिंद्य स्वं नत्वा धर्मेश्वरं विभुम् । आरुह्याश्वं ययौ राजा दुर्दमो विषयं स्वकम्

ഇങ്ങനെ ഏറെ നേരം സ്വയം നിന്ദിച്ച്, മഹാവിഭുവായ ധർമ്മേശ്വരനെ നമസ്കരിച്ച്, രാജാവ് ദുര്ദമൻ കുതിരമേറി തന്റെ രാജ്യത്തിലേക്ക് മടങ്ങി।

Verse 70

ततोमात्यान्समाहूय क्रमायातांश्चिरंतनान् । नवीनान्परिनिर्वास्य पौरांश्चापि समाह्वयत्

അനന്തരം അവൻ തന്റെ മന്ത്രിമാരെ വിളിച്ചു—പുരാതനരും കാലപരീക്ഷിതരുമായവരെ. പുതുതായി നിയമിതരായവരെ നീക്കി, നഗരത്തിലെ പൗരജനങ്ങളെയും കൂടി അവൻ വിളിച്ചുകൂട്ടി.

Verse 71

ब्राह्मणांश्चनमस्कृत्य तेभ्यो वृत्तीः प्रदाय च । पुत्रे राज्यं समारोप्य प्रजाधर्मे निवेश्य च

അവൻ ബ്രാഹ്മണരെ നമസ്കരിച്ചു, അവർക്കു യോജ്യമായ വൃത്തി (ജീവിക) നൽകി. പിന്നെ പുത്രനെ രാജസിംഹാസനത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് പ്രജയെ ധർമ്മമാർഗ്ഗത്തിൽ ദൃഢമായി നിക്ഷേപിച്ചു.

Verse 72

परिदंड्य च दंडार्हान्साधूंश्च परितोष्य च । दारानपि परित्यज्य विषयेषु पराङ्मुखः

ദണ്ഡാർഹരെ ശിക്ഷിക്കുകയും സാദ്ധുജനങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഗൃഹബന്ധം പോലും ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ വിഷയഭോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് പരാങ്മുഖനായി.

Verse 73

समागच्छदथैकाकी काशीं श्रेयोविकासिनीम् । धर्मेश्वरं समाराध्य कालान्निर्वाणमाप्तवान्

പിന്നീട് അവൻ ഏകാകിയായി ശ്രേയസ്സിനെ വികാസിപ്പിക്കുന്ന കാശിയിലേക്കു വന്നു. ഭക്തിയോടെ ധർമ്മേശ്വരനെ ആരാധിച്ച്, കാലക്രമത്തിൽ നിർവാണം (പരമമോക്ഷം) പ്രാപിച്ചു.

Verse 74

धर्मेशदर्शनान्नित्यं तथाभूतः स दुर्दमः । बभूव दमिनां श्रेष्ठः प्रांते मोक्षं च लब्धवान्

ധർമ്മേശന്റെ നിത്യദർശനത്താൽ ദുര്ദമൻ അങ്ങനെ തന്നെ പരിവർത്തിതനായി. അവൻ ദമികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായി, അവസാനം മോക്ഷവും പ്രാപിച്ചു.

Verse 76

इदं धर्मेश्वराख्यानं यः श्रोष्यति नरोत्तमः । आजन्मसंचितात्पापात्स मुक्तो भवति क्षणात्

ധർമ്മേശ്വരന്റെ ഈ പുണ്യാഖ്യാനം ശ്രവിക്കുന്ന ശ്രേഷ്ഠനരൻ ജന്മജന്മാന്തരങ്ങളിൽ സമ്പാദിച്ച പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ വിമുക്തനാകുന്നു।

Verse 77

श्राद्धकाले विशेषेण धर्मेशाख्यानमुत्तमम् । श्रावयेद्ब्राह्मणान्धीमान्पितॄणां तृप्तिकारणम्

പ്രത്യേകിച്ച് ശ്രാദ്ധകാലത്ത് ധർമ്മേശന്റെ ഈ ഉത്തമാഖ്യാനം ജ്ഞാനികൾ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ശ്രവിപ്പിക്കണം; അത് പിതൃകളുടെ തൃപ്തിക്ക് കാരണമാകുന്നു।

Verse 78

धर्माख्यानमिदं शृण्वन्नपि दूरस्थितः सुधीः । सर्वपापर्विनिर्मुक्तो गंतांते शिवमंदिरम्

ഈ ധർമ്മാഖ്യാനം ശ്രവിക്കുന്ന സുദീ ദൂരെയിരുന്നാലും സകലപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി, അന്ത്യം ശിവമന്ദിരം/ശിവധാമം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 79

इत्थं धर्मेश माहात्म्यं मया स्वल्पं निरूपितम् । धर्मपीठस्य माहात्म्यं सम्यक्को वेद कुंभज

ഇങ്ങനെ ധർമ്മേശന്റെ മഹാത്മ്യം ഞാൻ സംക്ഷിപ്തമായി നിരൂപിച്ചു; എന്നാൽ ഹേ കുംഭജ! ധർമ്മപീഠത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മഹിമയെ സമ്യകമായി ആര് അറിയും?

Verse 81

इति श्रीस्कांदे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंडे उत्तरार्धे धर्मेश्वराख्याननामैकाशीतितमोध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതിസാഹസ്രീ സംഹിതയുടെ ചതുര്ഥ കാശീഖണ്ഡത്തിന്റെ ഉത്തരാർദ്ധത്തിൽ ‘ധർമ്മേശ്വരാഖ്യാനം’ എന്ന ഏകാശീതിതമ അധ്യായം സമാപ്തമായി।