Adhyaya 19

Verse 1

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य तपोराशे काश्यां लिंगानि यानि वै । सेवितानि नृणां मुक्त्यै भवेयुर्भावितात्मनाम्

സ്കന്ദൻ അരുളിച്ചെയ്തു: ഹേ തപോരാശിയായ അഗസ്ത്യ, ശ്രവിക്കൂ—കാശിയിലെ ശിവലിംഗങ്ങൾ ഭാവിതാത്മാക്കളായ ശുദ്ധവും സംയമവും ഉള്ളവർ സേവിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യരുടെ മോക്ഷഹേതുവാകുന്നു।

Verse 2

कृत्तिप्रावरणं यत्र कृतं देवेन लीलया । रुद्रावास इति ख्यातं तत्स्थानं सर्वसिद्धिदम्

ദേവൻ ലീലാഭാവത്തിൽ കൃത്തി (ചർമ്മം)കൊണ്ട് പ്രാവരണം ചെയ്ത സ്ഥലം ‘രുദ്രാവാസം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം; ആ പുണ്യസ്ഥലം സർവ്വസിദ്ധി നൽകുന്നതാണ്।

Verse 3

स्थिते तत्रोमया सार्धं स्वेच्छया कृत्तिवाससि । आगत्य नंदी विज्ञप्तिं चक्रे प्रणतिपूर्वकम्

കൃത്തിവാസത്തിൽ അദ്ദേഹം സ്വേച്ഛയാൽ ഉമയോടുകൂടെ വസിച്ചിരിക്കെ, നന്ദി വന്ന് നമസ്കരിച്ചു ഭക്തിപൂർവ്വം വിനീതമായി അപേക്ഷിച്ചു।

Verse 4

देवदेवेश विश्वेश प्रासादाः सुमनोहराः । सर्वरत्नमया रम्याः साष्टाषष्टिरभूदिह

ഹേ ദേവദേവേശാ, ഹേ വിശ്വേശ്വരാ! ഇവിടെ സർവ്വരത്നമയവും അതിമനോഹരവും രമ്യവുമായ അറുപത്തെട്ട് പ്രാസാദങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ചു।

Verse 5

भूर्भुवःस्वस्तले यानि शुभान्यायतनानि हि । मुक्तिदान्यपि तानीह मयानीतानि सर्वतः

ഭൂ, ഭുവഃ, സ്വർഗ്ഗലോകങ്ങളിൽ ഉള്ള എല്ലാ ശുഭമായ ആയതനങ്ങളും—മുക്തിദായകങ്ങളായവയും ഉൾപ്പെടെ—അവയെല്ലാം ഞാൻ എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമിവിടെ കൊണ്ടുവന്നു।

Verse 6

यतो यच्च समानीतं यत्र यच्च कृतास्पदम् । कथयिष्याम्यहं नाथ क्षणं तदवधार्यताम्

ഏത് എവിടെ നിന്നാണ് കൊണ്ടുവന്നത്, ഏത് എവിടെയാണ് ആസനമായി സ്ഥാപിച്ചത്—ഹേ നാഥാ, ഞാൻ എല്ലാം പറയും; ക്ഷണമാത്രം ശ്രദ്ധിക്കണമേ।

Verse 7

स्थाणुर्नाम महालिंगं देवदेवस्य मोक्षदम् । कुरुक्षेत्रादिहोद्भूतं कलाशेषोस्ति तत्र वै

‘സ്ഥാണു’ എന്ന മഹാലിംഗം ഉണ്ട്; ദേവദേവന്റെ പ്രസാദത്താൽ അത് മോക്ഷദായകം. അത് കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഇവിടെ ഉദ്ഭവിച്ചു; അവിടെ അതിന്റെ കലാശേഷവും നിലനിൽക്കുന്നു।

Verse 8

तदग्रे सन्निहत्याख्या महापुष्करिणी शुभा । लोलार्क पश्चिमे भागे कुरुक्षेत्रस्थली तु सा

അതിന്റെ മുന്നിൽ ‘സന്നിഹത്യാ’ എന്ന ശുഭമായ മഹാപുഷ്കരിണി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ലോലാർക്കത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത് കാശിയിലെ ആ പുണ്യഭൂമി ‘കുരുക്ഷേത്രസ്ഥലി’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 9

तत्र स्नातं हुतं जप्तं तप्तं दत्तं शुभार्थिभिः । कुरुक्षेत्राद्भवेत्सत्यं कोटिकोटिगुणाधिकम्

അവിടെ മംഗളം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ സ്നാനം ചെയ്ത്, ഹോമം നടത്തി, ജപം ചെയ്ത്, തപസ്സനുഷ്ഠിച്ച്, ദാനം ചെയ്താൽ—അതിനുള്ള പുണ്യഫലം സത്യമായി കുരുക്ഷേത്രഫലത്തേക്കാൾ കോടിക്കോടി മടങ്ങ് അധികമാകും.

Verse 10

नैमिषाद्देवदेवोत्र ब्रह्मावर्तेन संयुतः । तत्रांशमात्रं संस्थाप्य काश्यामाविरभूद्विभो

നൈമിഷത്തിൽ നിന്ന് ദേവദേവൻ ഇവിടെ ബ്രഹ്മാവർത്തത്തോടു ചേർന്ന് വന്നു. അവിടെ തന്റെ അംശമാത്രം സ്ഥാപിച്ച് ആ വിഭു കാശിയിൽ അവിർഭവിച്ചു.

Verse 11

ढुंढिराजोत्तरेभागे सिद्धिदं साधकस्य वै । लिंगं वै देवदेवाख्यं तदग्रे कूप उत्तमः

ഢുംഢിരാജയുടെ വടക്കുഭാഗത്ത് സാധകനു സിദ്ധി നൽകുന്ന ‘ദേവദേവ’ എന്ന ലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അതിന്റെ മുന്നിൽ ഒരു ഉത്തമ കൂപം (കിണർ) ഉണ്ട്.

Verse 12

ब्रह्मावर्त इति ख्यातः पुनरावृत्तिहृन्नृणाम् । तत्कूपाद्भिः कृतस्नानो देवदेवं समर्च्य च

ഇത് ‘ബ്രഹ്മാവർത്തം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധം; മനുഷ്യരുടെ പുനരാവർത്തനം (പുനർജന്മം) അകറ്റുന്നതാണ്. ആ കൂപജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, ദേവദേവനെ വിധിപൂർവ്വം സമർചിച്ച്…

Verse 13

तत्पुण्यं नैमिषारण्यात्कोटिकोटिगुणं स्मृतम् । गोकर्णायतनादत्र स्वयमाविरभून्महत्

ആ പുണ്യം നൈമിഷാരണ്യത്തിലെ പുണ്യത്തേക്കാളും കോടി കോടി മടങ്ങ് മഹത്തായതെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു. ഇവിടെ ഗോകർണായതനത്തിൽ നിന്ന് മഹാദേവൻ സ്വയം മഹിമയോടെ അവിർഭവിച്ചു.

Verse 14

लिंगं महाबलं नाम सांबादित्यसमीपतः । दर्शनात्स्पर्शनाद्यस्य क्षणादेनो महाबलम्

സാംബാദിത്യന്റെ സമീപത്ത് ‘മഹാബല’ എന്ന നാമത്തിലുള്ള ലിംഗം ഉണ്ട്. അതിന്റെ ദർശനം അല്ലെങ്കിൽ സ്പർശം മാത്രം ചെയ്താൽ ക്ഷണത്തിൽ മഹാപാപം നശിക്കുന്നു.

Verse 15

वाताहतस्तूलराशिरिव विद्राति दूरतः । कपालमोचनपुरो दृष्ट्वा लिंगं महाबलम्

കാറ്റേറ്റ് പഞ്ഞിക്കൂമ്പാരം ദൂരത്തേക്ക് ചിതറുന്നതുപോലെ, കപാലമോചനത്തിൽ മഹാബല ലിംഗം ദർശിച്ചാൽ (പാപം) ദൂരേക്ക് ഓടിപ്പോകുന്നു.

Verse 16

महाबलमवाप्नोति निवार्णनगरं व्रजेत् । ऋणमोचनतः प्राच्यां प्रभासात्क्षेत्रसत्तमात्

മനുഷ്യൻ മഹാബലം (മഹാശക്തി) പ്രാപിക്കുന്നു; ‘നിവാർണ’ എന്ന നഗരത്തിലേക്ക് പോകണം. ഇതിന്റെ മഹിമ കിഴക്കിലെ ഋണമോചനത്തെയും, ക്ഷേത്രശ്രേഷ്ഠമായ പ്രഭാസത്തെയും കടന്നതെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 17

शशिभूषणसंज्ञं तु लिंगमत्र प्रतिष्ठितम् । तल्लिंगसेवनान्मर्त्यः शाशिभूषणतां व्रजेत्

ഇവിടെ ‘ശശിഭൂഷണ’ എന്ന നാമത്തിലുള്ള ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്. ആ ലിംഗത്തെ സേവിച്ചാൽ മർത്ത്യൻ ശശിഭൂഷണത്വം (ദൈവിക മഹിമ) പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 18

प्रभासक्षेत्रयात्रायाः पुण्यं प्राप्नोति कोटिकृत् । उज्जयिन्या महाकालः स्वयमत्रागतो विभुः

ഇവിടെ ക്ഷേത്രയാത്ര ചെയ്താൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രയാത്രയെ കോടി പ്രാവശ്യം ചെയ്തതിനു തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു. ഉജ്ജയിനിയിൽ നിന്നു സർവ്വവ്യാപിയായ മഹാകാലൻ സ്വയം ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു.

Verse 19

यन्नामस्मरणादेव न भयं कलिकालतः । प्रणवाख्यान्महालिंगात्प्राच्यां कल्मषनाशनम्

അവന്റെ നാമസ്മരണം മാത്രത്താൽ കലിയുഗത്തിലും ഭയം ഇല്ല. കിഴക്കുദിക്കിൽ ‘പ്രണവ’ എന്ന മഹാലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അത് പാപകല്മഷം നശിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 20

महाकालाभिधं लिंगं दर्शनान्मोक्षदं परम् । अयोगंधेश्वरं लिंगं पुष्करात्तीर्थसत्तमात्

‘മഹാകാല’ എന്ന ലിംഗത്തിന്റെ ദർശനം മാത്രത്താൽ പരമ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു. തീർത്ഥശ്രേഷ്ഠമായ പുഷ്കരത്തിൽ നിന്നു ‘അയോഗന്ധേശ്വര’ ലിംഗവും ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു.

Verse 21

आविरासीदिह महत्पुष्करेण सहैव तु । मत्स्योदर्युत्तरेभागे दृष्ट्वा ऽयोगंधमीश्वरम्

ഇത് മഹാപുഷ്കരത്തോടൊപ്പം തന്നെ ഇവിടെ അവിർഭവിച്ചു. മത്സ്യോദരിയുടെ ഉത്തരഭാഗത്ത് അയോഗന്ധ ഈശ്വരനെ ദർശിച്ചാൽ ഭക്തൻ ധന്യനാകുന്നു.

Verse 22

स्नात्वाऽयोगंधकुंडे तु भवात्तारयते पितॄन् । महानादेश्वरं लिंगमट्टहासादिहागतम्

അയോഗന്ധകുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ പിതൃകളെ ഭവബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നു. അട്ടഹാസത്തിൽ നിന്നു വന്ന ‘മഹാനാദേശ്വര’ ലിംഗം ഇവിടെ വിരാജിക്കുന്നു.

Verse 23

त्रिलोचनादुदीच्यां तु तद्दृष्टमुक्तये मतम् । महोत्कटेश्वरं लिंगं मरुत्कोटादिहागतम् । कामेश्वरोत्तरे भागे दृष्टं विमलसिद्धिदम्

ത്രിലോചനന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് അതിന്റെ ദർശനം മോക്ഷപ്രദമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. മരുത്കോടയിൽ നിന്നിവിടെ വന്ന മഹോത്കടേശ്വര ലിംഗം. കാമേശ്വരന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് ഇതിന്റെ ദർശനം നിർമലസിദ്ധി നൽകുന്നു.

Verse 24

विश्वस्थानादिहायातं लिंगं वै विमलेश्वरम् । स्वर्लीनात्पश्चिमे भागे दृष्टं विमलसिद्धिदम्

വിശ്വസ്ഥാനത്തിൽ നിന്നിവിടെ വന്ന വിമലേശ്വര ലിംഗം. സ്വർലീനയുടെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത് ഇതിന്റെ ദർശനം നിർമലസിദ്ധി നൽകുന്നു.

Verse 25

महाव्रतं महालिंगं महेंद्रादिह संस्थितम् । स्कंदेश्वर समीपे तु महाव्रतफलप्रदम्

മഹേന്ദ്രത്തിൽ നിന്നിവിടെ സ്ഥാപിതമായ ‘മഹാവ്രത’ എന്ന മഹാലിംഗം. സ്കന്ദേശ്വരന്റെ സമീപത്ത് ഇത് മഹാവ്രതഫലം പ്രസാദിക്കുന്നു.

Verse 26

वृंदारकर्षिवृंदानां स्तुवतां प्रथमे युगे । उत्पन्नं यन्महालिंगं भूमिं भित्त्वा सुदुर्भिदाम्

പ്രഥമയുഗത്തിൽ ദേവഗണങ്ങളും ഋഷിവൃന്ദങ്ങളും സ്തുതിക്കുമ്പോൾ, ആ മഹാലിംഗം ഉദ്ഭവിച്ച്, ഭേദിക്കാൻ ദുഷ്കരമായ ഭൂമിയെ പിളർത്തി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 27

महादेवेति तैरुक्तं यन्मनोरथपूरणात । वाराणस्यां महादेवस्तदारभ्याभवच्च यत्

അവരുടെ മനോരഥം പൂർത്തിയായതിനാൽ അവർ അതിനെ ‘മഹാദേവ’ എന്നു വിളിച്ചു. അതുകാലം മുതൽ വാരാണസിയിൽ അത് ‘മഹാദേവ’ എന്ന നിലയിൽ സ്ഥാപിതമായി.

Verse 28

मुक्तिक्षेत्रं कृतं येन महालिंगेन काशिका । अविमुक्ते महादेवं यो द्रक्ष्यत्यत्रमानवः

ഏത് മഹാലിംഗം കൊണ്ടാണ് കാശിക ‘മുക്തിക്ഷേത്രം’ ആയത്—അവിമുക്തത്തിൽ ഇവിടെ മഹാദേവനെ ദർശിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ…

Verse 29

शंभुलोके गमस्तस्य यत्रतत्र मृतस्य हि । अविमुक्ते प्रयत्नेन तत्संसेव्यं मुमुक्षुभिः

എവിടെയായാലും മരണം സംഭവിച്ചാൽ അവന്റെ ഗതി ശംഭുലോകത്തിലേക്കുതന്നെ; അതിനാൽ മോക്ഷകാംക്ഷികൾ പരിശ്രമത്തോടെ അവിമുക്തത്തെ ആശ്രയിച്ച് സേവിക്കണം।

Verse 30

कल्पांतरेपि न त्यक्तं कदाप्यानंदकाननम् । येन लिंगस्वरूपेण महादेवेन सर्वथा

കൽപാന്തത്തിലും ആനന്ദകാനനം ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല; കാരണം മഹാദേവൻ സർവ്വഥാ അവിടെ ലിംഗസ്വരൂപമായി വസിക്കുന്നു।

Verse 31

तत्प्रसादोयमतुलः सर्वरत्नमयः शुभः । हिरण्यगर्भतीर्थाच्च प्रतीच्यां क्षेत्ररक्षकम्

ഇത് അവന്റെ അതുല പ്രസാദം—ശുഭവും സർവ്വരത്നമയവും; ഹിരണ്യഗർഭതീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് ക്ഷേത്രരക്ഷകൻ (സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു)।

Verse 32

वाराणस्यामधिष्ठात्री देवता साभिलाषदा । महादेवेति संज्ञा वै सर्वलिंगस्वरूपिणी

വാരാണസിയുടെ അധിഷ്ഠാത്രി, അഭിലാഷങ്ങൾ നൽകുന്ന ദേവി ‘മഹാദേവി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധ; അവൾ സർവ്വ ലിംഗസ്വരൂപങ്ങളും ധരിക്കുന്നു।

Verse 33

वाराणस्यां महादेवो दृष्टो यैर्लिंगरूपधृक् । तेन त्रैलोक्यलिंगानि दृष्टानीह न संशयः

വാരാണസിയിൽ ലിംഗരൂപധാരിയായ മഹാദേവനെ ദർശിച്ചവൻ, സംശയമില്ലാതെ ത്രിലോകങ്ങളിലെ ലിംഗങ്ങളെല്ലാം ദർശിച്ചവനാകുന്നു.

Verse 34

वाराणस्यां महादेवं समभ्यर्च्य सकृन्नरः । आभूतसंप्लवं यावच्छिवलोके वसेन्मुदा

വാരാണസിയിൽ മഹാദേവനെ ഒരിക്കൽ പോലും യഥാവിധി ആരാധിച്ചവൻ, ഭൂതസമ്പ്ലവം വരെയും ആനന്ദത്തോടെ ശിവലോകത്തിൽ വസിക്കും.

Verse 35

पवित्रपर्वणि सदा श्रावणे मासि यत्नतः । लिंगे पवित्रमारोप्य महादेवे न गर्भभाक्

പവിത്രപർവ്വത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ശ്രാവണമാസത്തിൽ, ശ്രദ്ധയോടെ ലിംഗത്തിൽ പവിത്രം (സൂത്രം/മാല) അർപ്പിക്കണം; മഹാദേവനോടു ചെയ്താൽ വീണ്ടും ഗർഭപ്രവേശം ഉണ്ടാകില്ല.

Verse 36

पितामहेश्वरं लिंगं गयातीर्थादिहागतम् । फल्ग्रुप्रभृतिभिस्तीर्थैः सार्धकोट्यष्टसंमितैः

പിതാമഹേശ്വരൻ എന്ന ലിംഗം ഗയാതീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ഇവിടെ എത്തിയതാണ്; ഫൽഗു മുതലായ തീർത്ഥങ്ങളോടൊപ്പം—എണ്ണം സാഡെ എട്ട് കോടി.

Verse 37

धर्मेण यत्र वै तप्तं युगानामयुतं शतम् । साक्षीकृत्य महालिंगं श्रीमद्धर्मेश्वराभिधम्

എവിടെ ധർമ്മൻ, ശ്രീമദ്ധർമ്മേശ്വരൻ എന്ന മഹാലിംഗത്തെ സാക്ഷിയാക്കി, അപാരകാലം—ലക്ഷയുഗങ്ങൾ വരെ—തപസ്സു ചെയ്തു.

Verse 38

पितामहेश्वरं लिंगं तत्राभ्यर्च्य नरो मुदा । त्रिःसप्तकुलसंयुक्तो मुच्यते नात्र संशयः

അവിടെ പിതാമഹേശ്വരനാമ ലിംഗത്തെ ആനന്ദത്തോടെ ആരാധിച്ചാൽ, മനുഷ്യൻ ത്രിസപ്ത—അഥവാ ഇരുപത്തൊന്ന് തലമുറകളോടുകൂടെ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 39

प्रयागात्तीर्थराजाच्च शूलटंको महेश्वरः । तीर्थराजेन सहितः स्थित आगत्य वै स्वयम्

പ്രയാഗമെന്ന തീർത്ഥരാജത്തിൽ നിന്ന് മഹേശ്വരൻ ശൂലടങ്ക രൂപത്തിൽ സ്വയം വന്ന്, ആ തീർത്ഥരാജനോടുകൂടെ ഇവിടെ നിലകൊണ്ടു.

Verse 40

निर्वाणमंडपाद्रम्यादवाच्यामतिनिर्मलः । प्रासादो मेरुणा यस्य स्पर्धते कांचनोज्वलः

മനോഹരമായ നിർവാണ-മണ്ഡപത്തിന്റെ കാരണമായി അവിടെ വർണ്ണനാതീതമായി അതിനിർമലമായ, സ്വർണ്ണകാന്തിയിൽ ദീപ്തമായ ഒരു പ്രാസാദം നിലകൊള്ളുന്നു; അതിന്റെ ശോഭ മേരുപർവ്വതത്തോടു മത്സരിക്കുന്നു.

Verse 41

देवेनैव वरो दत्तो यत्र पूर्वं युगांतरे । पूज्यो महेश्वरः काश्यां प्रथमं कलुषापहः

ആ സ്ഥലത്ത് പൂർവ്വയുഗാന്തരത്തിൽ ദേവൻ തന്നേ ഈ വരം നൽകി: കാശിയിൽ ആദ്യം പൂജിക്കപ്പെടേണ്ടത് മഹേശ്വരനെയാകണം—അവൻ കലുഷവും പാപവും അകറ്റുന്നവൻ.

Verse 42

यः प्रयाग इह स्नातो नमस्यति महेश्वरम् । समभ्यर्च्य विधानेन महासंभारविस्तरैः

പ്രയാഗത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ഇവിടെ വന്ന് മഹേശ്വരനെ നമസ്കരിക്കുകയും, വിധിപ്രകാരം സമൃദ്ധമായ പൂജാസാമഗ്രികളോടെ അവനെ ആരാധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ—

Verse 43

प्रयागस्नानजात्पुण्याच्छूलटंक विलोकनात् । स प्राप्नुयान्न संदेहः पुण्यं कोटिगुणोत्तरम्

പ്രയാഗസ്നാനത്തിൽ ജനിക്കുന്ന പുണ്യവും ശൂലടങ്കദർശനവും കൊണ്ടു മനുഷ്യൻ സംശയമില്ലാതെ കോടിഗുണോത്തരമായ പുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 44

शंकुकर्णान्महाक्षेत्रान्महातेज इतीरितम् । लिंगमाविरभूदत्र महातेजोविवृद्धिदम्

ശങ്കുകർണ്ണമെന്ന മഹാക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഇവിടെ ‘മഹാതേജ’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ലിംഗം ആവിർഭവിച്ചു; അത് മഹാതേജസ്സിനെ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതാണ്.

Verse 45

महातेजोनिधिस्तस्य प्रासादोतीवनिर्मलः । ज्वालाजटिलिताकाशो माणिक्यैरेव निर्मितः

ആ മഹാതേജനിധിയുടെ പ്രാസാദം അത്യന്തം നിർമ്മലം; മാണിക്യങ്ങളാൽ മാത്രം നിർമ്മിച്ചതുപോലെ, അതിന്റെ ദീപ്തിയിൽ ആകാശം ജ്വാലകളാൽ ജടിലമായതുപോലെ തോന്നുന്നു.

Verse 46

तल्लिंगदर्शनात्स्पर्शात्स्तवनाच्च समर्चनात् । प्राप्यते तत्परं धाम यत्र गत्वा न शोचते

ആ ലിംഗത്തിന്റെ ദർശനം, സ്പർശം, സ്തവനം, സമ്യക് ആരാധനം എന്നിവകൊണ്ട് ആ പരമധാമം പ്രാപിക്കുന്നു; അവിടെ എത്തിയാൽ ദുഃഖം ഇല്ല.

Verse 47

विनायकेश्वरात्पूर्वं महातेजः समर्चनात् । तेजोमयेन यानेन याति माहेश्वरं पदम्

വിനായകേശ്വരദർശനത്തിന് മുമ്പായി മഹാതേജത്തെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കുന്നവൻ തേജോമയമായ യാനത്തിൽ മഹേശ്വരപദം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 48

रुद्रकोटिसमाख्यातात्तीर्थात्परमपावनात् । महायोगीश्वरं लिंगमाविश्चक्रे स्वयं परम्

പരമപാവനമായ ‘രുദ്ര-കോടി’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന തീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് സ്വയം പരമേശ്വരൻ ‘മഹായോഗീശ്വര’ നാമ ലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തി।

Verse 49

पार्वतीश्वर लिंगस्य समीपे सर्वसिद्धिकृत् । तल्लिंगदर्शनात्पुंसां कोटिलिंग फलं भवेत्

സർവ്വസിദ്ധി നൽകുന്ന പാർവതീശ്വര ലിംഗത്തിന്റെ സമീപത്ത് ആ ലിംഗദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യർക്കു കോടി ലിംഗഫലം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 50

तत्प्रासादस्य परितो रुद्राणां कोटिसंमिताः । प्रासादारम्यसंस्थाना निर्मिता रुद्रमूर्तिभिः

ആ പ്രസാദത്തിന്റെ ചുറ്റും രുദ്രമൂർത്തികൾ നിർമ്മിച്ച മനോഹരമായ ക്ഷേത്ര-പ്രാകാരങ്ങൾ കോടി എണ്ണത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।

Verse 51

काश्यां रुद्रस्थली सा तु पठ्यते वेदवादिभिः । रुद्रस्थल्यां मृता ये वै कृमिकीटपतंगकाः

കാശിയിൽ ആ സ്ഥലം വേദവാദികൾ ‘രുദ്രസ്ഥലി’ എന്നു പ്രസിദ്ധമാക്കുന്നു; രുദ്രസ്ഥലിയിൽ മരിക്കുന്ന കൃമി, കീട, പതംഗങ്ങൾ പോലും…

Verse 52

पशुपक्षिमृगा मर्त्या म्लेच्छा वाप्यथ दीक्षिताः । तेषां तु रुद्रीभूतानां पुनरावृत्तिरत्र न

അവർ പശുക്കളായാലും, പക്ഷികളായാലും, മൃഗങ്ങളായാലും, മനുഷ്യരായാലും, മ്ലേച്ഛരായാലും, ദീക്ഷിതരായാലും—ഇവിടെ രുദ്രരൂപം പ്രാപിച്ചാൽ പിന്നെ പുനരാവർത്തനം (പുനർജന്മം) ഇല്ല।

Verse 53

जन्मांतरसहस्रेषु यत्पापं समुपार्जितम् । रुद्रस्थलीं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्

ആയിരം ജന്മാന്തരങ്ങളിൽ സമ്പാദിച്ച പാപമെല്ലാം, രുദ്രസ്ഥലിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നവന്റെത് മുഴുവനും ക്ഷയിച്ച് നശിക്കുന്നു।

Verse 54

अकामो वा सकामो वा तिर्यग्योनिगतोपि वा । रुद्रस्थल्यां त्यजन्प्राणान्परं निर्वाणमाप्नुयात्

നിഷ്കാമനായാലും സകാമനായാലും, തിര്യക്-യോണിയിൽ ജനിച്ചവനായാലും—രുദ്രസ്ഥലിയിൽ പ്രാണൻ ത്യജിക്കുന്നവൻ പരമ നിർവാണം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 55

स्वयमेकांबरात्क्षेत्रात्कृत्तिवासा इहागतः । कृत्तिवाससि लिंगेत्र स्वयमेव व्यवस्थितः

ഏകാംബര പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് സ്വയം കൃത്തിവാസൻ ഇവിടെ വന്നു; ഈ കൃത്തിവാസ ലിംഗത്തിൽ അവൻ സ്വേച്ഛയാൽ തന്നെ സ്ഥാപിതനാണ്।

Verse 56

अस्मिन्स्थाने स्वभक्तानां सांबः सर्षिगणो विभुः । स्वयं चोपदिशेद्ब्रह्म श्रुतौ श्रुतिभिरीडितम्

ഈ സ്ഥലത്ത് സർവ്വശക്തനായ സാംബ ശിവൻ ഋഷിഗണങ്ങളോടുകൂടെ തന്റെ ഭക്തന്മാർക്ക് സ്വയം ബ്രഹ്മതത്ത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു—ശ്രുതിയിൽ പ്രസിദ്ധവും ശ്രുതികൾ പുകഴ്ത്തുന്നതുമായ സത്യം.

Verse 57

क्षेत्रेत्र सिद्धिदे प्राप्तश्चंडीशो मरुजांगलात् । प्रचंडपापसंघातं खंडयेच्छतधेक्षणात्

ഈ സിദ്ധിദായക ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് മരുജാംഗലത്തിൽ നിന്ന് ചണ്ഡീശൻ എത്തി; അവന്റെ ദർശനമാത്രത്തിൽ ഭീകര പാപസമൂഹങ്ങൾ ശതധാ ഖണ്ഡിതമാകുന്നു।

Verse 58

पाशपाणिगणाध्यक्ष समीपे यः प्रपश्यति । चंडीश्वरं महालिंगं स याति परमां गतिम्

പാശം കൈവശമുള്ള ഗണാധ്യക്ഷന്റെ സമീപത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ചണ്ഡീശ്വര മഹാലിംഗം ഭക്തിയോടെ ദർശിക്കുന്നവൻ പരമഗതി, അഥവാ മോക്ഷം, പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 59

कालंजरान्नीलकंठस्तिष्ठेदत्र स्वयं विभुः । गणेशाद्दंतकूटाख्यात्समीपे भवनाशनः

ഇവിടെ കാലഞ്ജരത്തിൽ നിന്ന് വന്ന സർവ്വശക്തനായ നീലകണ്ഠൻ സ്വയം വസിക്കുന്നു; ദന്തകൂട എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ഗണേശന്റെ സമീപത്ത് ഭവനാശനനും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു।

Verse 60

नीलकंठेश्वरं लिंगं काश्यां यैः परिपूजितम् । नीलकंठास्त एव स्युस्तएव शशिभूषणाः

കാശിയിൽ നീലകണ്ഠേശ്വര ലിംഗത്തെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കുന്നവർ നീലകണ്ഠനെപ്പോലെ തന്നെയാകും; ചന്ദ്രഭൂഷണനായ പ്രഭുവിനോട് സമാനരാകും।

Verse 61

काश्मीरादिह संप्राप्तं लिंगं विजयसंज्ञितम् । सदा विजयदं पुंसां प्राच्यां शालकटंकटात्

കാശ്മീരിൽ നിന്ന് ഇവിടെ എത്തിയ ‘വിജയ’ എന്ന ലിംഗം മനുഷ്യർക്കു എപ്പോഴും വിജയം നൽകുന്നു; ഇത് കിഴക്കോട്ട് ശാലകടങ്കട എന്ന സ്ഥലത്തിന് അപ്പുറം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു।

Verse 62

रणे राजकुले द्यूते विवादे सर्वदैव हि । विजयो जायते पुंसां विजयेश समर्चनात्

യുദ്ധത്തിൽ, രാജസഭയിൽ, ചൂതാട്ടത്തിൽ, തർക്കത്തിൽ—എപ്പോഴും—വിജയേശനെ സമ്യകമായി ആരാധിക്കുന്നതിലൂടെ മനുഷ്യർക്കു വിജയം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 63

ऊर्ध्वरेतास्त्रिदंडायाः संप्राप्तोत्र स्वयं विभुः । कूश्मांडकं गणाध्यक्षं पुरस्कृत्य व्यवस्थितः

ത്രിദണ്ഡയിൽ നിന്നു സ്വയം വിഭു ഊർധ്വരേതാ രൂപത്തിൽ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു; ഗണാധ്യക്ഷനായ കൂഷ്മാണ്ഡകനെ മുൻപിൽ നിർത്തി അദ്ദേഹം സ്ഥാപിതനായി നിൽക്കുന്നു.

Verse 64

ऊर्ध्वां गतिमवाप्नोति वीक्षणादूर्ध्वरेतसः । ऊर्ध्वरेतसि ये भक्ता न हि तेषामधोगतिः

ഊർധ്വരേതാവിനെ വെറും ദർശനം ചെയ്താൽ പോലും ഉയർന്ന ഗതി ലഭിക്കുന്നു. ഊർധ്വരേതാവിന്റെ ഭക്തർക്കു അധോഗതി ഒരിക്കലുമില്ല.

Verse 65

मंडलेश्वरतः क्षेत्राल्लिंगं श्रीकंठसंज्ञितम् । विनायकान्मंडसंज्ञादुत्तरस्यां व्यवस्थितम्

മണ്ഡലേശ്വര ക്ഷേത്രപരിസരത്തിൽ ‘ശ്രീകണ്ഠ’ എന്ന പേരിലുള്ള ലിംഗം ഉണ്ട്; ‘മണ്ഡ’ എന്ന വിനായകന്റെ സമീപം, വടക്കുഭാഗത്ത് അത് സ്ഥാപിതമാണ്.

Verse 66

श्रीकंठस्य च ये भक्ताः श्रीकंठा एव ते नराः । नेह श्रिया वियुज्यंते न परत्र कदाचन

ശ്രീകണ്ഠന്റെ ഭക്തർ ആ നരന്മാർ തന്നേ ശ്രീകണ്ഠന്മാരായി ധന്യരാകുന്നു. ഇവിടെയും പരത്തും അവർ ഒരിക്കലും ശ്രീസമ്പത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടുകയില്ല.

Verse 67

छागलांडान्महातीर्थात्कपर्दीश्ववरसंज्ञितः । पिशाचमोचने तीर्थे स्वयमाविरभूद्विभुः

ഛാഗലാണ്ഡ എന്ന മഹാതീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന്, പിശാചമോചന തീർത്ഥത്തിൽ സ്വയം സർവശക്തനായ വിഭു ‘കപർദീശ്വര’ എന്ന നാമത്തോടെ ആവിർഭവിച്ചു.

Verse 68

कपर्दीशं समभ्यर्च्य न नरो निरयं व्रजेत् । न पिशाचत्वमाप्नोति कृत्वात्राप्यघमुत्तमम्

ഇവിടെ കപർദീശനായ ശിവനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ ആരും നരകത്തിലേക്കു പോകുകയില്ല. ഇവിടെ അത്യന്തം ഘോരപാപം ചെയ്താലും അവൻ പിശാചത്വം പ്രാപിക്കുകയില്ല.

Verse 69

आम्रातकेश्वरात्क्षेत्राल्लिंगं सूक्ष्मेश संज्ञितम् । स्वयमभ्यागतं चात्र क्षेत्रे वै श्रेयसांपदे

ആമ്രാതകേശ്വര ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ‘സൂക്ഷ്മേശ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ലിംഗം സ്വയം ഇവിടെ എത്തി—ഈ പുണ്യക്ഷേത്രം ശ്രേയസ്സിന്റെ യഥാർത്ഥ നിവാസസ്ഥാനമാണ്.

Verse 70

विकट द्विजसंज्ञस्य गणेशस्य समीपतः । दृष्ट्वा सूक्ष्मेश्वरं लिंगं गतिं सूक्ष्मामवाप्नुयात्

വികട (ദ്വിജ) എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ഗണേശന്റെ സമീപത്ത് സൂക്ഷ്മേശ്വര ലിംഗം ദർശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സൂക്ഷ്മവും ഉന്നതവുമായ ഗതി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 71

संप्राप्तमिह देवेशं जयंतं मधुकेश्वरात् । लंबोदराद्गणपतेः पुरस्तात्तदवस्थितम्

മധുകേശ്വരത്തിൽ നിന്ന് ദേവേശനായ ജയന്ത (ജയന്തേശ്വരൻ) ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു; അത് ലംബോദര ഗണപതിയുടെ മുൻപിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 72

जयंतेश्वरमालोक्य स्नात्वा गंगाजले शुभे । प्राप्नुयाद्वांछितां सिद्धिं सर्वत्र विजयी भवेत्

ജയന്തേശ്വരനെ ദർശിച്ച്, ശുഭമായ ഗംഗാജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ഭക്തൻ ആഗ്രഹിച്ച സിദ്ധി പ്രാപിക്കുകയും എല്ലായിടത്തും വിജയിയാവുകയും ചെയ്യും.

Verse 73

प्रादुश्चकार देवेशः श्रीशैलात्त्रिपुरांतकः । श्रीशैलशिखरं दृष्ट्वा यत्फलं समुदीरितम्

ദേവേശ്വരനായ ത്രിപുരാന്തകൻ ശ്രീശൈലത്തിൽ നിന്നു പ്രാദുർഭവിച്ചു. ശ്രീശൈലശിഖരം മാത്രം ദർശിച്ചാൽ പ്രസിദ്ധമായ ഫലം—

Verse 74

त्रिपुरांतकमालोक्य तत्फलं हेलयाप्यते । विश्वेरात्पश्चिमे भागे त्रिपुरांतकमीश्वरम्

ത്രിപുരാന്തകനെ ദർശിച്ചാൽ ആ ഫലം എളുപ്പത്തിൽ തന്നെ ലഭിക്കുന്നു. വിശ്വേശ്വരന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത് ത്രിപുരാന്തകേശ്വരൻ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 75

स्कंद उवाच । श्रुत्वेति नंदिनो वाक्यं देवदेवेश्वरो हरः । श्रद्धा प्रसाद्य शैलादिमिदं प्रोवाच कुंभज

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—നന്ദിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദേവദേവേശ്വരനായ ഹരൻ ശ്രദ്ധയോടെ പ്രസന്നനായി, ശൈലാദി വിഷയത്തിൽ കുംഭജൻ (അഗസ്ത്യൻ)നോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 76

वक्रतुंड गणाध्यक्ष समीपे सोपतिष्ठते । तद्दर्शनादर्चनाच्च करस्थाः सर्वसिद्धयः

വക്രതുണ്ടൻ എന്ന ഗണാധ്യക്ഷൻ സമീപത്തുതന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദർശനവും അർച്ചനയും ചെയ്താൽ എല്ലാ സിദ്ധികളും കൈവശമാകും.

Verse 77

जालेश्वरात्त्रिशूली च स्वयमीशः समागतः । कूटदंताद्गणपतेः पुरस्तात्सर्वसिद्धिदः

ജാലേശ്വരത്തിൽ നിന്ന് ത്രിശൂലധാരിയായ ഈശൻ സ്വയം ഇവിടെ എത്തി. ഗണപതി കൂഠദന്തന്റെ മുൻപിൽ അദ്ദേഹം നിലകൊള്ളുന്നു—സകല സിദ്ധികളുടെയും ദാതാവ്.

Verse 78

रामेश्वरान्महाक्षेत्राज्जटीदेवः समागतः । एकदंतोत्तरे भागे सोर्चितः सर्वकामदः

രാമേശ്വര മഹാക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ജടീദേവൻ ഇവിടെ എത്തി. ഏകദന്തത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്ത് ആരാധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവൻ സർവകാമഫലദായകൻ.

Verse 79

संपूज्य परया भक्त्या न नरो गर्भमाविशेत् । सौम्यस्थानादिहायातो भगवान्कुक्कुटेश्वरः

പരമഭക്തിയോടെ സമ്യകായി പൂജിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ വീണ്ടും ഗർഭത്തിൽ പ്രവേശിക്കുകയില്ല. സൗമ്യസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് ഭഗവാൻ കുക്കുടേശ്വരൻ ഇവിടെ എത്തി.

Verse 80

हरेश्वरो हरिश्चंद्रात्क्षेत्रादत्र समागतः । हरिश्चंद्रेश्वरपुरः पूजितो जयदः सदा

ഹരിശ്ചന്ദ്രക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഹരേശ്വരൻ ഇവിടെ എത്തി. ഹരിശ്ചന്ദ്രേശ്വരന്റെ മുൻപിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവൻ എപ്പോഴും വിജയം നൽകുന്നു.

Verse 81

इह शर्वः समायातः स्थानान्मध्यमकेश्वरात् । चतुर्वेदेश्वरं लिंगं पुरोधाय व्यवस्थितम्

ഇവിടെ ശർവ്വൻ (ശിവൻ) മധ്യമകേശ്വരസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് വന്ന്, ചതുര്‍വേദേശ്വര ലിംഗത്തെ അഗ്രസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിച്ചു പ്രതിഷ്ഠിച്ചു.

Verse 82

शर्वं लिंगं समभ्यर्च्य काश्यां परमसिद्धिकृत् । न जातु जंतुपदवीं प्राप्नुयात्क्वापि मानवः

കാശിയിൽ ശർവ്വലിംഗത്തെ സമ്യകായി അർച്ചിച്ചാൽ പരമസിദ്ധി ലഭിക്കുന്നു; മനുഷ്യൻ എവിടെയും വീണ്ടും ജന്തുപദവിയിലേക്കു ഒരിക്കലും പതിക്കുകയില്ല.

Verse 83

स्थलेश्वरान्महालिंगं प्रादुर्भूतं परंत्विह । यत्र यज्ञेश्वरं लिंगं सर्वलिंगफलप्रदम्

സ്ഥലേശ്വരനിൽ നിന്നു ഇവിടെ പരമ മഹാലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഇവിടെ യജ്ഞേശ്വരനെന്ന ലിംഗം ഉണ്ട്; അത് എല്ലാ ലിംഗാരാധനയുടെ ഫലവും നൽകുന്നു.

Verse 84

महालिंगं समभ्यर्च्य महाश्रद्धासमन्वितः । महतीं श्रियमाप्नोति लोकेत्र च परत्र च

മഹാശ്രദ്ധയോടെ മഹാലിംഗത്തെ സമ്യക്‌മായി ആരാധിക്കുന്നവൻ ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും മഹത്തായ ശ്രീ-സമ്പത്ത് പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 85

इह लिंगं सहस्राक्षं सुवर्णाख्यात्समागतम् । यस्य संदर्शनात्पुंसां ज्ञानचक्षुः प्रजायते

ഇവിടെ സുവർണാഖ്യ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്നു വന്ന സഹസ്രാക്ഷനെന്ന ലിംഗം ഉണ്ട്. അതിന്റെ ദർശനമാത്രത്തിൽ മനുഷ്യർക്കു ജ്ഞാനചക്ഷു ഉദിക്കുന്നു.

Verse 86

शैलेश्वरादवाच्यां तु सहस्राक्षेश्वरं विभुम् । दृष्ट्वा जन्मसहस्राणां शतानां पातकं त्यजेत्

അവാച്യാ പ്രദേശത്തിലെ ശൈലേശ്വരനിൽ നിന്നു വിഭുവായ സഹസ്രാക്ഷേശ്വരൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹത്തെ ദർശിച്ചാൽ ആയിരം ജന്മങ്ങളിലെ നൂറുകണക്കിന് പാപങ്ങൾ വിട്ടൊഴിയും.

Verse 87

हर्षिताद्धर्षितं चात्र प्रादुरासीत्तमोहरम् । लिंगंहर्षप्रदं पुंसां दर्शनात्स्पर्शनादपि

ഹർഷിതനിൽ നിന്നു ഇവിടെ ഹർഷിതനെന്ന ലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അത് തമസ്‌ (അജ്ഞാനം) അകറ്റുന്നതാണ്. ഈ ലിംഗം ദർശനത്താലും സ്പർശത്താലും ഭക്തർക്കു ഹർഷം നൽകുന്നു.

Verse 88

मंत्रेश्वर समीपे तु प्रासादो हर्षितेशितुः । तद्विलोकनतः पुंसां नित्यं हर्ष परंपरा

മന്ത്രേശ്വരന്റെ സമീപത്ത് ഹർഷിതേശിതുവിന്റെ പ്രാസാദസദൃശമായ ക്ഷേത്രം നിലകൊള്ളുന്നു. അതിന്റെ ദർശനമാത്രത്താൽ മനുഷ്യർക്കു നിത്യനവമായ ആനന്ദത്തിന്റെ അവിച്ഛിന്ന പരമ്പര ലഭിക്കുന്നു।

Verse 89

इह स्वयं समायातो रुद्रो रुद्रमहालयात् । यस्य दर्शनतो यांति रुद्रलोके नराः स्फुटम्

ഇവിടെ രുദ്രൻ സ്വയം രുദ്രന്റെ മഹാധാമത്തിൽ നിന്ന് വന്നിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദർശനമാത്രത്താൽ മനുഷ്യർ വ്യക്തമായി രുദ്രലോകം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 90

यैस्तु रुद्रेश्वरं लिंगं काश्यामत्र समर्चितम् । ते रुद्ररूपिणो मर्त्या विज्ञेया नात्र संशयः

കാശിയിൽ ഇവിടെ രുദ്രേശ്വര ലിംഗത്തെ സമ്യകമായി ആരാധിച്ചവർ, മർത്ത്യരായിട്ടും രുദ്രസ്വരൂപികളെന്നു അറിയപ്പെടണം; ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 91

त्रिपुरेश समीपे तु दृष्ट्वा रुद्रेश्वरं विभुम् । रुद्रास्त इव विज्ञेया जीवंतोपि मृता अपि

ത്രിപുരേശന്റെ സമീപത്ത് മഹാവിഭുവായ രുദ്രേശ്വരനെ ദർശിച്ചവർ, ജീവിച്ചിരിക്കുകയായാലും മരണാനന്തരവും, രുദ്രന്മാരെപ്പോലെ തന്നെയെന്ന് കരുതപ്പെടണം।

Verse 92

आगादिह महादेवो वृषेशो वृषभध्वजात् । बाणेश्वरस्य लिंगस्य समीपे वृषदः सदा

ഇവിടെ മഹാദേവൻ വൃഷേശൻ, വൃഷഭധ്വജധാരിയായ പ്രഭുവിന്റെ ധാമത്തിൽ നിന്ന് വന്നിരിക്കുന്നു. ബാണേശ്വര ലിംഗത്തിന്റെ സമീപത്ത് സദാ നിലകൊണ്ട് വൃഷ-വരം—സ്ഥൈര്യം, ബലം, ആശ്രയം—പ്രദാനം ചെയ്യുന്നു।

Verse 93

इहागतं तु केदारादीशानेश्वर संज्ञितम् । तद्द्रष्टव्यं प्रतीच्यां च लिंगं प्रह्लादकेशवात्

കേദാരത്തിൽ നിന്നു ഇവിടെ എത്തിയ ‘ഈശാനേശ്വര’ എന്ന നാമപ്രസിദ്ധമായ ലിംഗം ഉണ്ട്. അത് പടിഞ്ഞാറ് ദിക്കിൽ പ്രഹ്ലാദ-കേശവന്റെ സമീപത്ത് ദർശിക്കേണ്ടതാണ്.

Verse 94

ईशानेशं समभ्यर्च्य स्नात्वोत्तरवहांभसि । वसेदीशाननगरे ईशानसदृशप्रभः

ഈശാനേശനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ച്, ഉത്തരവഹാ ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, ഈശാന-നഗരത്തിൽ വസിക്കണം; അപ്പോൾ അവൻ ഈശാനനെപ്പോലെ ദീപ്തിയോടെ പ്രകാശിക്കും.

Verse 95

भैरवाद्भैरवी मूर्तिरत्रायाता मनोहरा । संहारभैरवो नाम द्रष्टव्यः स प्रयत्नतः

ഭൈരവനിൽ നിന്ന് ഇവിടെ മനോഹരമായ ഭൈരവീ രൂപം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹം ‘സംഹാരഭൈരവ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ; പരിശ്രമത്തോടെ അന്വേഷിച്ച് ദർശിക്കേണ്ടതാണ്.

Verse 96

पूजनात्सर्वसिद्ध्यै स प्राच्यां खर्वविनायकात् । संहारभैरवः काश्यां संहरेदघसंततिम्

അവനെ പൂജിച്ചാൽ സർവ്വസിദ്ധികളും ലഭിക്കുന്നു. കിഴക്ക് ദിക്കിൽ ഖർവ-വിനായകന്റെ സമീപത്ത്, കാശിയിലെ സംഹാരഭൈരവൻ പാപങ്ങളുടെ തുടർച്ചയായ പരമ്പരയെ നശിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 97

उग्रः कनखलात्तीर्थादाविरासेह सिद्धिदः । तद्विलोकनतो नृणामुग्रं पापं प्रणश्यति

കനഖല തീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് സിദ്ധിദാതാവായ ഉഗ്രൻ ഇവിടെ അവിർഭവിച്ചു. അദ്ദേഹത്തെ ദർശിക്കുന്നതുമാത്രം കൊണ്ടു മനുഷ്യരുടെ ഭീകര പാപം നശിക്കുന്നു.

Verse 98

उग्रं लिंगं सदा सेव्यं प्राच्यामर्कविनायकात् । अत्युग्रा अपि नश्येयुरुपसर्गास्तदर्चनात्

അർക്കവിനായകന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഉഗ്രലിംഗത്തെ നിത്യവും സേവിച്ച് ആരാധിക്കണം. അതിന്റെ അർച്ചനയാൽ അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ ഉപദ്രവങ്ങളും വിപത്തുകളും നശിക്കുന്നു.

Verse 99

वस्त्रापथान्महाक्षेत्राद्भवो नाम स्वयं विभुः । भीमचंडी समीपे तु प्रादुरासीदिह प्रभो

ഈ മഹാക്ഷേത്രത്തിൽ വസ്ത്രാപഥത്തിൽ നിന്ന് സ്വയം സർവ്വവിഭുവായ പ്രഭു ‘ഭവ’ എന്ന നാമത്തോടെ ഭീമചണ്ഡിയുടെ സമീപത്ത് ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷനായി.

Verse 100

भवेश्वरं समभ्यर्च्य भवेनाविर्भवेन्नरः । प्रभुर्भवति सर्वेषां राज्ञामाज्ञाकृतामिह

ഭവേശ്വരനെ വിധിപൂർവ്വം അർച്ചിച്ച് ആരാധിക്കുന്നവൻ ഭവസമമായ തേജസ്സും പ്രകടമായ ശക്തിയും പ്രാപിക്കുന്നു. ഇവിടെ അവൻ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരിലും പ്രഭുവായി, അവന്റെ ആജ്ഞ നടപ്പാക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 110

नैपालाच्च महाक्षेत्रादायात्पशुपतिस्त्विह । यत्र पाशुपतो योग उपदिष्टः पिनाकिना

നേപ്പാളിലെ മഹാക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് പശുപതി ഇവിടെ വന്നു. പിനാകധാരിയായ ശിവൻ പാശുപതയോഗം ഉപദേശിച്ച സ്ഥലം ഇതുതന്നെ.

Verse 120

नकुलीशात्पुरोभागे दृष्टा भीमेश्वरं प्रभुम् । महाभीमानि पापानि प्रणश्यंति हि तत्क्षणात्

നകുലീശന്റെ മുൻപിൽ പ്രഭു ഭീമേശ്വരനെ ദർശിച്ചാൽ മഹാഭയങ്കരമായ പാപങ്ങളും അതേ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ നശിക്കുന്നു.

Verse 130

हेमकूटाद्विरूपाक्षं लिंगमत्राविरास ह । महेश्वरादवाच्यां च दृष्टं संसारतारकम्

ഹേമകൂടത്തിൽ നിന്ന് വിരൂപാക്ഷ ലിംഗം ഇവിടെ അവതരിച്ചു. മഹേശ്വരന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് അത് സംസാരസാഗരം കടത്തുന്ന താരകമായി ദർശനം നൽകുന്നു.

Verse 140

मत्स्योदर्यां हि ये स्नाता यत्रकुत्रापि मानवाः । कृतपिंडप्रदानास्ते न मातुरुदरेशयाः

എവിടെയായാലും, മത്സ്യോദരിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിണ്ഡപ്രദാനം ചെയ്തവർ വീണ്ടും മാതാവിന്റെ ഗർഭത്തിൽ ശയിക്കുകയില്ല.

Verse 150

शेषवासुकिमुख्यैश्च तत्प्रासादो महानिह । मणिमाणिक्यरत्नौघैर्निरमायि प्रयत्नतः

ഇവിടെ ആ മഹത്തായ പ്രാസാദസദൃശമായ ക്ഷേത്രം ശേഷൻ, വാസുകി മുതലായ പ്രധാന നാഗന്മാർ പരിശ്രമത്തോടെ നിർമ്മിച്ചു; മണി, മാണിക്യം, രത്നസമൂഹങ്ങളുടെ പ്രവാഹങ്ങളാൽ അത് അലങ്കൃതമായിരുന്നു.

Verse 160

नैर्कत्यां दिशि तल्लिंगं निरृतेश्वरसंज्ञकम् । पौलस्त्यराघवात्पश्चात्पूजितं सर्वदुष्टहृत्

നൈഋത്യ ദിശയിൽ ഉള്ള ആ ലിംഗം ‘നിരൃതേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. പിന്നീട് പുലസ്ത്യവംശജനായ രാഘവൻ അതിനെ പൂജിച്ചു; അത് സർവ്വ ദുഷ്ടതയും അശുഭപ്രഭാവങ്ങളും ഹരിക്കുന്നു.

Verse 170

एतान्यायतनानीश आनिनाय महांति च । शेषयित्वांशमात्रं च तस्मिन्क्षेत्रे निजे निजे

പ്രഭു ഈ മഹത്തായ ആയതനങ്ങളെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നു; എന്നാൽ ഓരോന്നിന്റെയും ഒരു അംശം അവയുടെ അവയുടെ മൂലക്ഷേത്രത്തിൽ തന്നെ ശേഷിപ്പിച്ചു, അവ അവിടവിടങ്ങളിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമായി നിലനിന്നു.

Verse 180

शिलादतनयोप्यैशीं मूर्द्धन्याज्ञां विधाय च । आहूय सर्वतो दुर्गाः प्रतिदुर्गं न्यवेशयत्

ശിലാദന്റെ പുത്രനും ഈ പരമാജ്ഞയെ വിധിയായി സ്ഥാപിച്ച്, എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമുള്ള ദുർഗാ-രക്ഷക ദേവിമാരെ വിളിച്ചു വരുത്തി, പുണ്യക്ഷേത്രരക്ഷയ്ക്കായി ഓരോ കോട്ടയിലും ക്രമമായി നിയോഗിച്ചു।

Verse 182

श्रुत्वाष्टषष्टिमेतां वै महायतन संश्रयाम् । न जातु प्रविशेन्मर्त्यो जनन्या जाठरीं दरीम्

മഹായതനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഈ അഷ്ടഷഷ്ടി (വൃത്താന്തം) കേട്ടാൽ, ഒരു മർത്ത്യനും ഒരിക്കലും ജനനിയുടെ ജഠര-ഗുഹ—മാതൃഉദര കന്ദരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കരുത്।