Adhyaya 3
ഈ അധ്യായം ചോദ്യം–ഉത്തര രൂപത്തിലുള്ള ദൈവശാസ്ത്ര സംവാദമായി മുന്നേറുന്നു. സൂതൻ ചോദിക്കുന്നു—ദേവന്മാർ കാശിയിലെത്തിയപ്പോൾ എന്തു ചെയ്തു, അഗസ്ത്യനെ എങ്ങനെ സമീപിച്ചു? പരാശരൻ പറയുന്നു: അവർ ആദ്യം മണികർണികയിൽ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത് സന്ധ്യാവന്ദനം മുതലായ അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ നടത്തി, പിതൃകൾക്കായി തർപ്പണം അർപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ദാനധർമ്മത്തിന്റെ വിപുലമായ വിവരണം വരുന്നു—അന്നം, ധാന്യം, വസ്ത്രം, ലോഹം, പാത്രങ്ങൾ, ശയ്യ, ദീപം, ഗൃഹോപകരണങ്ങൾ; കൂടാതെ ക്ഷേത്രസേവയ്ക്കായി ജീർണോദ്ധാരം, സംഗീത–നൃത്ത അർപ്പണം, പൂജാസാമഗ്രികൾ, ঋതുവിനനുസരിച്ചുള്ള പൊതുഹിത ക്രമീകരണങ്ങൾ. പലദിവസത്തെ വ്രതാനുഷ്ഠാനങ്ങളും ആവർത്തിച്ച വിശ്വനാഥ ദർശനവും കഴിഞ്ഞ് ദേവന്മാർ അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. അവിടെ അഗസ്ത്യൻ ലിംഗപ്രതിഷ്ഠ നടത്തി, ശതരുദ്രീയം മുതലായ മന്ത്രജപം കഠിനതപസ്സോടെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നീട് കാശിക്ഷേത്രപ്രഭാവം പ്രത്യേകമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു—ആശ്രമപരിസരത്തിൽ മൃഗ–പക്ഷികളുടെ സ്വാഭാവിക വൈരം ശമിച്ച് സമാധാനം നിലനിൽക്കുന്നു. നൈതിക ഉപദേശത്തിൽ മാംസവും മദ്യവും ഉള്ള ആസക്തി ശിവഭക്തിക്കു വിരുദ്ധമെന്ന് നിന്ദിക്കുന്നു. അവസാനം വിശ്വേശ്വരന്റെ മഹിമ പ്രസ്താവിച്ച്, കാശിയിൽ മരണസമയത്ത് ദിവ്യോപദേശത്തിലൂടെ മോക്ഷം ലഭിക്കാമെന്നും, കാശീവാസവും വിശ്വേശ്വരദർശനവും ധർമ്മ–അർത്ഥ–കാമ–മോക്ഷ നാലു പുരുഷാർത്ഥങ്ങൾക്കും അപൂർവ ഫലം നൽകുന്നതെന്നും സ്തുതിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । भगवन्भूतभव्येश सर्वज्ञानमहानिधे । अवाप्य काशीं गीर्वाणैः किमकारि वदाच्युत
സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ, ഭൂതഭവ്യേശ്വരാ, സർവ്വജ്ഞാന മഹാനിധേ! ദേവന്മാരോടുകൂടെ കാശിയിൽ എത്തി അവിടെ എന്തു ചെയ്തു? പറയുക, അച്യുതാ.
Verse 2
अधीत्येमां कथां दिव्यां न तृप्तिमधियाम्यहम् । शेवधिस्तपसां देवैरगस्तिः प्रार्थितः कथम्
ഈ ദിവ്യകഥ പഠിച്ചിട്ടും എനിക്ക് തൃപ്തിയില്ല. തപസ്സുകളുടെ നിധിയായ അഗസ്ത്യനെ ദേവന്മാർ എങ്ങനെ പ്രാർത്ഥിച്ചു?
Verse 3
कथं विंध्योप्यवाप स्वां प्रकृतिं तादृगुन्नतः । तववागमृतांभोधौ मनो मे स्नातुमुत्सुकम्
അത്ര ഉയർന്നുയർന്ന വിന്ധ്യൻ എങ്ങനെ തന്റെ സ്വാഭാവിക നിലയിലേക്കു മടങ്ങി? നിങ്ങളുടെ വാക്യമൃതസമുദ്രത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യാൻ എന്റെ മനസ്സ് ഉത്സുകമാണ്.
Verse 4
इति कृत्स्नं समाकर्ण्य व्यासः पाराशरो मुनिः । श्रद्धावते स्वशिष्याय वक्तुं समुपचक्रमे
ഇങ്ങനെ സമഗ്രവൃത്താന്തം ശ്രവിച്ച പരാശരപുത്രനായ മുനി വ്യാസൻ ശ്രദ്ധയുള്ള തന്റെ ശിഷ്യനോട് പറയാൻ ആരംഭിച്ചു।
Verse 5
पाराशर उवाच । शृणु सूत महाबुद्धे भक्तिश्रद्धासमन्वितः । शुकवैशंपायनाद्याः शृण्वंत्वेते च बालकाः
പാരാശരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാബുദ്ധിയുള്ള സൂതാ! ഭക്തിയും ശ്രദ്ധയും സഹിതം ശ്രവിക്ക. ശുകൻ, വൈശമ്പായനൻ മുതലായവരും ഈ ബാലശിഷ്യരും എല്ലാവരും കേൾക്കട്ടെ।
Verse 6
ततो वाराणसीं प्राप्य गीर्वाणाः समहर्षयः । अविलंबं प्रथमतो म णिकर्ण्यां विधानतः
അനന്തരം ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും വാരാണസിയിൽ എത്തി, താമസമില്ലാതെ, വിധിപ്രകാരം ആദ്യം മണികർണികയിലേക്കു പോയി।
Verse 7
सचैलमभिमज्ज्याथ कृतसंध्यादिसत्क्रियाः । संतर्प्य तर्प्यादिपितॄन्कुशगंधतिलोदकैः
അവിടെ വസ്ത്രസഹിതം സ്നാനം ചെയ്ത്, സന്ധ്യാവന്ദനം മുതലായ സത്ക്രിയകൾ വിധിപൂർവ്വം നിർവഹിച്ചു, കുശ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, എള്ള് ചേർന്ന ജലത്തോടെ പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്ത് തൃപ്തിപ്പെടുത്തി।
Verse 8
तीर्थवासार्थिनः सर्वान्संतर्प्य च पृथक्पृथक् । रत्नैर्हिरण्यवासोभिरश्वाभरणधेनुभिः
തീർത്ഥവാസം ആഗ്രഹിച്ച് വന്ന എല്ലാവരെയും ഓരോരുത്തരായി തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, രത്നങ്ങൾ, സ്വർണം, വസ്ത്രങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ആഭരണങ്ങൾ, പശുക്കൾ എന്നിവ ദാനമായി നൽകി।
Verse 9
विचित्रैश्च तथा पात्रैः स्वर्णरौप्यादि निर्मितैः । अमृतस्वादुपक्वान्नैः पायसै श्च सशर्करैः
അവർ സ്വർണ്ണ-രൗപ്യാദികളാൽ നിർമ്മിതമായ വിചിത്ര പാത്രങ്ങൾ ദാനമായി നൽകി; അമൃതസമമായ മധുര പക്വാന്നവും പഞ്ചസാര ചേർത്ത പായസവും അർപ്പിച്ചു।
Verse 10
सगोरसैरन्नदानैर्धान्यदानैरनेकधा । गंधचंदनकर्पूरैस्तांबूलैश्चारुचामरैः
നെയ്യും പാലുരസവും നിറഞ്ഞ അന്നദാനങ്ങളും പലവിധ ധാന്യദാനങ്ങളും കൂടാതെ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ചന്ദനം, കർപ്പൂരം, താംബൂലം, മനോഹര ചാമരങ്ങൾ എന്നിവയും അർപ്പിച്ചു।
Verse 11
सतूलैर्मृदुपर्यंकैर्दीपिकादर्पणासनैः । शिबिकादासदासीभिर्विमानैःपशुभिर्गृहैः
അവർ തലയണകളോടുകൂടിയ മൃദുലമായ കിടക്കകൾ, ദീപങ്ങൾ, ദർപ്പണങ്ങൾ, ആസനങ്ങൾ നൽകി; ശിബികകൾ, ദാസ-ദാസിമാർ, വാഹനങ്ങൾ, പശുക്കൾ/മൃഗങ്ങൾ, വീടുകളും ദാനമായി നൽകി।
Verse 12
चित्रध्वजपताकाभिरुल्लोचैश्चंद्रचारुभिः । वर्षाशनप्रदानैश्च गृहोपस्करसंयुतैः
വർണ്ണാഭമായ ധ്വജ-പതാകകളും ചന്ദ്രസമമായ മനോഹര ഛത്രങ്ങളും സഹിതം, മഴക്കാലത്തിനാവശ്യമായ വസ്ത്ര-ആസനാദി സാമഗ്രികളും ഗൃഹോപകരണങ്ങളോടുകൂടിയ ദാനങ്ങളും നൽകി।
Verse 13
उपानत्पादुकाभिश्च यतिनश्च तपस्विनः । योग्यैः पट्टदुकूलैश्च विविधैश्चित्ररल्लकैः
യതിമാർക്കും തപസ്വികൾക്കും ചെരിപ്പ്-പാദുകകൾ, അവർക്കുയോജ്യമായ പട്ടുവസ്ത്രങ്ങൾ, രേഷ്മ ദുകൂലങ്ങൾ, വിവിധ ചിത്രവിന്യാസമുള്ള മനോഹര വസ്ത്രങ്ങളും ദാനമായി നൽകി।
Verse 14
दंडैः कमंडलुयुतैरजिनैर्मृगसंभवैः । कौपीनैरुच्चमंचैश्च परिचारककांचनैः
ദണ്ഡം, കമണ്ഡലു, മൃഗചർമ്മവസ്ത്രം, കൗപീനം, ഉയർന്ന ആസനം-ശയ്യ, കൂടാതെ പരിചാരകർക്ക് സ്വർണവേതനം അർപ്പിച്ച്—കാശിയിലെ പുണ്യാശ്രമധർമ്മജീവിതം പോഷിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 15
मठैर्विद्यार्थिनामन्नैरतिथ्यर्थं महाधनैः । महापुस्तकसंभारैर्लेखकानां च जीवनैः
മഠങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ച്, വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് അന്നദാനം ചെയ്ത്, അതിഥിസത്കാരത്തിനായി മഹാധനം അർപ്പിച്ച്, വിപുലമായ ഗ്രന്ഥസമാഹാരം ഒരുക്കി, ലേഖകർക്ക് ജീവിക നൽകുന്നതിലൂടെ—കാശിയിൽ വിദ്യയും ധർമ്മവും നിലനിൽക്കും।
Verse 16
बहुधौषधदानैश्च सत्रदानैरनेकशः । ग्रीष्मे प्रपार्थद्रविणैर्हेमंतेग्निष्टिकेंधनैः
വിവിധ ഔഷധദാനങ്ങളാൽ, അനേകം സത്രദാനങ്ങളാൽ (സൗജന്യ അന്നശാലകളാൽ); ഗ്രീഷ്മത്തിൽ ജലചത്രങ്ങൾക്ക് ധനം നൽകി, ഹേമന്തത്തിൽ അഗ്നിക്കായി ഇന്ധനം നൽകി—കാശിയിൽ ഋതുയോജ്യമായ ദാനധർമ്മം നടപ്പാകുന്നു।
Verse 17
छत्राच्छादनिकाद्यर्थे वर्षाकालोचितैर्बहु । रात्रौ पाठप्रदीपैश्च पादाभ्यंजनकादिभिः
മഴക്കാലത്തിന് അനുയോജ്യമായ കുട, മൂടുപടികൾ മുതലായ പല വസ്തുക്കൾ ദാനം ചെയ്ത്; രാത്രിയിൽ പാഠത്തിനായി ദീപങ്ങൾ, കൂടാതെ പാദാഭ്യഞ്ജനം പോലുള്ള ആശ്വാസങ്ങൾ നൽകി—കാശിയിൽ പൂജയും അധ്യയനവും സുഗമമാക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 18
पुराणपाठकांश्चापि प्रतिदेवालयं धनैः । देवालये नृत्यगीतकरणार्थैरनेकशः
ഓരോ ദേവാലയത്തിലും പുരാണപാഠകർക്ക് ധനം അർപ്പിച്ച്; ദേവാലയത്തിൽ നൃത്ത-ഗീതങ്ങളും അവയുടെ അവതരണത്തിനായുള്ള ഉപകരണങ്ങളും ആവർത്തിച്ച് ഒരുക്കി—കാശിയിൽ ആരാധനയുടെ മഹിമ വർധിക്കുന്നു।
Verse 19
देवालय सुधाकार्यैर्जीर्णोद्धारैरनेकधा । चित्रलेखनमूल्यैश्च रंगमालादिमंडनैः
ദേവാലയങ്ങളിൽ സുദാകാര്യങ്ങളും പലവിധ ജീർണ്ണോദ്ധാരങ്ങളും നടത്തി, പവിത്ര ചിത്രലേഖനത്തിനുള്ള മൂല്യം അർപ്പിച്ച്, വർണ്ണമാലകൾ മുതലായ അലങ്കാരങ്ങളാൽ (കാശിയിലെ ക്ഷേത്രസേവ പൂർത്തിയാകുന്നു)।
Verse 20
नीराजनैर्गुग्गुलुभिर्दशां गादि सुधूपकैः । कर्पूरवर्तिकाद्यैश्च देवार्चार्थैरनेकशः
ആരതിയുടെ നീരാജനത്താൽ, ഗുഗ്ഗുലു ധൂപത്താൽ, ദശാംഗാദി ഉത്തമധൂപങ്ങളാൽ, കൂടാതെ കർപ്പൂരവർത്തി മുതലായ ദേവാർചനസാമഗ്രികൾ ആവർത്തിച്ച് അർപ്പിക്കുന്നതാൽ (കാശിയിലെ ക്ഷേത്രസേവാപുണ്യം വർദ്ധിക്കുന്നു)।
Verse 21
पंचामृतानां स्नपनैः सुगंध स्नपनैरपि । देवार्थं मुखवासैश्च देवोद्यानैरनेकशः
പഞ്ചാമൃതംകൊണ്ട് ദേവസ്നാനം നടത്തി, സുഗന്ധസ്നപനവിധികളാലും, ദേവനു മുഖവാസം (മുഖസുഗന്ധം) അർപ്പിച്ച്, ദേവോദ്യാനങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ച്—ആവർത്തിച്ച്—(കാശിയിലെ ദേവസേവ പൂർത്തിയാകുന്നു)।
Verse 22
महापूजार्थमाल्यादि गुंफनार्थैस्त्रिकालतः । शंखभेरीमृदंगादिवाद्यनादैः शिवालये
മഹാപൂജയ്ക്കായി ത്രികാലവും മാലകൾ മുതലായവ കോർത്തൊരുക്കുന്നതാൽ, കൂടാതെ ശിവാലയത്തിൽ ശംഖം, ഭേരി, മൃദംഗം മുതലായ വാദ്യങ്ങളുടെ നാദഗംഭീരധ്വനിയാൽ (കാശിയിലെ പൂജാവൈഭവം പ്രസ്ഫുടമാകുന്നു)।
Verse 23
घंटागुडुककुंभादि स्नानोपस्करभाजनैः । श्वेतैर्मार्जनवस्त्रैश्च सुगंधैर्यक्षकर्दमैः
ഘണ്ട, ഗുഡുക (ചെറിയ കലശം), കുംഭം മുതലായ സ്നാനോപസ്കരപാത്രങ്ങളാൽ; വെളുത്ത മാർജനവസ്ത്രങ്ങളാൽ; കൂടാതെ സുഗന്ധലേപങ്ങളും ചന്ദനാദി സുഗന്ധകർത്തമങ്ങളാലും (കാശിയിലെ ക്ഷേത്രത്തിൽ ശുദ്ധപൂജാസാമഗ്രി സമ്പൂർണമാകുന്നു)।
Verse 24
जपहोमैः स्तोत्रपाठैः शिवनामोच्चभाषणैः । रासक्रीडादिसंयुक्तैश्चलनैः सप्रदक्षिणैः
ജപവും ഹോമവും, സ്തോത്രപാഠവും, ഉച്ചത്തിൽ ശിവനാമോച്ചാരണവും നടത്തി, രാസക്രീഡാദികളോടു ചേർന്ന പുണ്യനൃത്തചലനങ്ങളോടെ പ്രദക്ഷിണയും ചെയ്തുകൊണ്ട്—അവർ കാശിയിൽ ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചു।
Verse 25
एवमादिभिरुद्दंडैः क्रियाकांडैरनेकशः । पंचरात्रमुषित्वा तु कृत्वा तीर्थान्यनेकशः
ഇങ്ങനെ പലവിധ കഠിനമായ ക്രിയാകാണ്ഡങ്ങളും വിധികർമങ്ങളും ആവർത്തിച്ച് അനുഷ്ഠിച്ച്, അവർ അഞ്ചു രാത്രികൾ അവിടെ പാർത്തു; അനേകം തീർത്ഥങ്ങളും പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളും സന്ദർശിച്ചു।
Verse 26
दीनानाथांश्च संतर्प्य नत्वा विश्वेश्वरं विभुम् । ब्रह्मचर्यादिनियमैस्तीर्थमेवं प्रसाध्य च
ദീനരെയും അനാഥരെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, സർവ്വവിഭുവായ വിശ്വേശ്വരനെ നമസ്കരിച്ചു, ബ്രഹ്മചര്യാദി നിയമങ്ങളാൽ അവർ ആ തീർത്ഥവ്രതം വിധിപൂർവ്വം സമ്യക്മായി അനുഷ്ഠിച്ചു।
Verse 27
पुनः पुनर्विश्वनाथं दृष्ट्वा स्तुत्वा प्रणम्य च । जग्मुः परोपकारार्थमगस्तिर्यत्र तिष्ठति
വീണ്ടും വീണ്ടും വിശ്വനാഥനെ ദർശിച്ച്, സ്തുതിച്ച്, നമസ്കരിച്ച്, പരോപകാരാർത്ഥം അവർ അഗസ്ത്യമുനി വസിക്കുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി।
Verse 28
स्वनाम्ना लिंगमास्थाप्य कुंडं कृत्वा तदग्रतः । शतरुद्रियसूक्तेन जपन्निश्चलमानसः
തന്റെ നാമത്തിൽ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ച്, അതിന്റെ മുൻപിൽ കുണ്ഡം നിർമ്മിച്ച്, അചഞ്ചല മനസ്സോടെ ശതരുദ്രീയ സൂക്തം ജപിച്ചു।
Verse 29
तं दृष्ट्वा दूरतो देवा द्वितीयमिव भास्करम् । ज्वलज्ज्वलनसंकाशैरंगैः सर्वत्रसोज्ज्वलम्
അവനെ ദൂരത്തിൽ നിന്ന് കണ്ട ദേവന്മാർ അവനെ രണ്ടാമത്തെ സൂര്യനെന്നപോലെ കരുതി. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ള അവയവങ്ങളാൽ അവൻ എല്ലായിടത്തും ദീപ്തനായി പ്രകാശിച്ചു.
Verse 30
साक्षात्किंवाडवाग्निर्वा मूर्त्या वै तप्यते तपः । स्थाणुवन्निश्चलतरं निर्मलं सन्मनो यथा
അവൻ സാക്ഷാൽ വാഡവാഗ്നി തന്നെ മൂർത്തിയായി തപസ്സു ചെയ്യുന്നുവോ? തൂണുപോലെ അത്യന്തം നിശ്ചലൻ—സജ്ജനമനസ്സുപോലെ നിർമ്മലൻ.
Verse 31
अथवा सर्व तेजांसि श्रित्वेमां ब्राह्मणीं तनुम् । शीलयंति परं धाम शातंशांत पदाप्तये
അല്ലെങ്കിൽ എല്ലാ തേജസ്സുകളും ഈ ബ്രാഹ്മണ ദേഹത്തെ ആശ്രയിച്ച് പരമ ധാമത്തിൽ വസിക്കുന്നു—അതിശാന്തമായ പദം പ്രാപിക്കാനായി.
Verse 32
तपनस्तप्यतेऽत्यर्थं दहनोपि हि दह्यते । यत्तीव्रतपसाद्यापि चपलाऽचपलाभवत्
സൂര്യനും അത്യന്തം ദഗ്ധമാകുന്നതുപോലെയും, അഗ്നിയും തന്നെ കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതുപോലെയും തോന്നി; കാരണം തീക്ഷ്ണ തപസ്സാൽ സ്വഭാവത്തിൽ ചഞ്ചലമായതും അചഞ്ചലമായി മാറി.
Verse 33
यस्याश्रमे ऽत्र दृश्यंते हिंस्रा अपि समंततः । सत्त्वरूपा अमी सत्त्वास्त्यक्त्वा वैरं स्वभावजम्
അവന്റെ ഈ ആശ്രമത്തിൽ ചുറ്റുമെങ്ങും ഹിംസ്ര ജീവികളും സൌമ്യരൂപത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു; അവർ സ്വഭാവജന്യ വൈരം ഉപേക്ഷിച്ച് സത്ത്വമയരായി മാറിയിരിക്കുന്നു.
Verse 34
शुंडादंडेन करटिः सिंहं कंडूयतेऽभयः । अष्टापदांके स्वपिति केसरी केसरोद्भटः
നിർഭയ കാശിയിൽ ആന തന്റെ ശുണ്ഡദണ്ഡംകൊണ്ട് സിംഹത്തെ ചൊറിയുന്നു; ഘനകേശരത്തിൽ ദീപ്തനായ പരാക്രമിയായ കേസരി ആനയുടെ മടിയിൽ നിർഭയം നിദ്രിക്കുന്നു।
Verse 35
सूकरः स्तब्धरोमापि विहाय निजयूथकम् । चरेद्वनशुनां मध्ये मुस्तान्यस्तेक्षणोबली
കഠിനരോമമുള്ള കാട്ടുപന്നിയും തന്റെ കൂട്ടത്തെ വിട്ട് വനനായകളുടെ നടുവിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു—ബലവാനായിട്ടും ദൃഷ്ടി വിനയത്തോടെ താഴ്ത്തി—കാശിയുടെ നിർഭയ പരിധിയിൽ।
Verse 36
भूदारोपि न भूदारं तथाकुर्याद्यथाऽन्यतः । सर्वा लिंगमयी काशी यतस्तद्भीतियंत्रितः
സ്വഭാവത്തിൽ ഉഗ്രനായവനും ഇവിടെ മറ്റിടങ്ങളിലേതുപോലെ ഉഗ്രമായി പെരുമാറുന്നില്ല; കാരണം സമസ്ത കാശിയും ലിംഗമയീ, ആ പരതത്ത്വത്തോടുള്ള ഭയഭക്തിയാൽ എല്ലാവരും നിയന്ത്രിതരാകുന്നു।
Verse 37
क्रोडीकृत्य क्रोडपोतं तरक्षुः क्रीडयत्यहो । शार्दूलबालानुत्सार्य शार्दूलीमेणपोतकः
അഹോ അത്ഭുതം! തരക്ഷു (ഹയീന) ചെറിയ വരാഹശിശുവിനെ മടിയിൽ എടുത്ത് കളിക്കുന്നു; ശാർദൂലി (കടുവ) തന്റെ കുഞ്ഞുങ്ങളെ മാറ്റി മാൻകുഞ്ഞിനോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്നു।
Verse 38
चलत्पुच्छोथ पिबति फेनिलेनाननेन वै । स्वपंतं लोमशं भल्लं वानरश्चलदंगुलिः
അപ്പോൾ വാൽ ആടിച്ച്, വിരലുകൾ എപ്പോഴും ചലിക്കുന്ന വാനരം നുരയുള്ള വായോടെ കുടിക്കുന്നു; സമീപത്ത് രോമശമായ കരടി ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നു।
Verse 39
यूका संवीक्ष्यवीक्ष्यैव भक्षयेद्दंतकोटिभिः । गोलांगूलारक्तमुखानीलां गा यूथथनायकाः
വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കിയാൽ പേനും പല്ലിന്റെ അഗ്രങ്ങളാൽ കടിക്കും; കൂട്ടത്തിന്റെ നായകർ—നീലദേഹം, രക്തമുഖം, വൃത്തവാൽ—ഭയമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നു।
Verse 40
जातिस्वभावमात्सर्यं त्यक्त्वैकत्र रमंति च । शशाः क्रीडंति च वृकैस्तैः पृष्ठलुंठनैर्मुहुः
ജാതി-സ്വഭാവജന്യമായ അസൂയ ഉപേക്ഷിച്ച് അവർ ഒരിടത്ത് ഒരുമിച്ച് ആനന്ദിക്കുന്നു; മുയലുകളും ചെന്നായകളോടൊപ്പം വീണ്ടും വീണ്ടും പുറംചായ்ந்து ഉരുളി കളിക്കുന്നു।
Verse 41
आखुश्चाखुभुजः कर्णं कंडूयेत चलाननः । मयूरपुच्छपुटगो निद्रात्योतुः सुखाधिकम्
ചലിക്കുന്ന മുഖമുള്ള എലി, എലിഭോജിയുടെ (പൂച്ച മുതലായ) ചെവി ചൊറിയുന്നു; മയൂരവാലിന്റെ പൊതിയിൽ കിടക്കുന്നവൻ അത്യധികം സുഖത്തോടെ ഉറങ്ങുന്നു।
Verse 42
स्वकंठं घर्षयत्येव केकिकंठे भुजंगमः । भुजंगमफणापृष्ठे नकुलः स्वकुलोचितम्
സർപ്പം മയൂരത്തിന്റെ കഴുത്തിൽ തന്റെ കഴുത്ത് ഉരയ്ക്കുന്നു; ഫണധാരിയായ സർപ്പത്തിന്റെ പുറത്ത് മുങ്ങൂസ് സ്വന്തം ജാതിക്ക് യോജിച്ചപോലെ നടക്കുന്നു—എങ്കിലും കാശിയിൽ വൈരം ഇല്ല।
Verse 43
वैरं परित्यज्य लुठेदुत्प्लुत्योत्प्लुत्य लीलया । आलोक्य मूषकं सर्पश्चरंतं वदनाग्रतः
സർപ്പം വൈരം ഉപേക്ഷിച്ച്, ലീലയിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ചാടി ചാടി ഉരുളുന്നു; തന്റെ വായിന്റെ അഗ്രത്തിന് മുന്നിൽ നടക്കുന്ന എലിയെ കണ്ടിട്ടും (ദോഷം ചെയ്യാതെ)।
Verse 44
क्षुधांधोपि न गृह्णाति सोपि तस्माद्बिभेति नो । प्रसूयमानां हरिणीं दृष्ट्वा कारुण्यपूर्णदृक्
ക്ഷുധയാൽ അന്ധനായവനും അവളെ പിടിക്കുകയില്ല; അവളും അവനെ ഭയപ്പെടുകയില്ല. പ്രസവവേദനയിൽ ഉള്ള ഹരിണിയെ കണ്ടപ്പോൾ അവന്റെ ദൃഷ്ടി കരുണയാൽ നിറയുന്നു.
Verse 45
तद्दृष्टिपातं मुंचन्वै व्याघ्रो दूरं व्रजत्यहो । व्याघ्री व्याघ्रस्य चरितं मृगी मृगविचेष्टितम् । उभे कथयतो ऽन्योन्यं सख्याविवमुदान्विते
ആ കരുണാഭരിത ദൃഷ്ടി ഒഴിവാക്കി പുലി—അത്ഭുതമായി—ദൂരേക്ക് പോകുന്നു. പുലിപ്പെൺ പുലിയുടെ ചരിതം പറയുന്നു; ഹരിണിപ്പെൺ മൃഗങ്ങളുടെ ചേഷ്ടകൾ പറയുന്നു; ഇരുവരും ആനന്ദത്തോടെ സുഹൃത്തുക്കളെപ്പോലെ പരസ്പരം സംസാരിക്കുന്നു.
Verse 46
दृष्ट्वाप्युद्दंडकोदंडं शबरं शंबरोमृगः । धृष्टो न वर्त्म त्यजति सोपि कंडूयतेपि तम्
ദണ്ഡവും കോദണ്ഡവും ഉയർത്തിയ വേട്ടക്കാരനെ കണ്ടിട്ടും ധൈര്യശാലിയായ ശംബരമൃഗം വഴിയെ വിടുന്നില്ല. വേട്ടക്കാരനും അതിനെ ഹാനിക്കുകയില്ല; വെറും തനിയെ ചൊറിയുന്നു.
Verse 47
रोहितोऽरण्यमहिषमुद्धर्षति निराकुलः । चमरीशबरीकेशैः संमिमीते स्ववालधिम्
‘രോഹിത’ മൃഗം കലക്കമില്ലാതെ കാട്ടുമഹിഷത്തോടൊപ്പം നിർഭയമായി ക്രീഡിക്കുന്നു. ചമരിയും ശബരിയും ഉള്ള രോമങ്ങളാൽ തന്റെ വാലിനെ താരതമ്യം/അളക്കുന്നതുപോലെ ചെയ്യുന്നു.
Verse 49
हुंडौ च मुंड युद्धाय न सज्जेते जयैषिणौ । एणशावं सृगालोपि मृदुस्पृशति पाणिना
വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഹുണ്ടയും മുണ്ടയും പോലും യുദ്ധത്തിനായി സജ്ജരാകുന്നില്ല. കുറുക്കനും ഏണമൃഗത്തിന്റെ കുഞ്ഞിനെ തന്റെ കാൽപ്പത്തിയാൽ മൃദുവായി സ്പർശിക്കുന്നു.
Verse 50
तृण्वंति तृणगुल्मादीन्श्वापदास्त्वापदास्पदम् । लोकद्वये दुःखहंहि धिक्तन्मांसस्य भक्षणम्
വന്യമൃഗങ്ങൾ തൃണം, കുറ്റിച്ചെടികൾ മുതലായവ തിന്ന് വിശപ്പ് തീർക്കുന്നു; എന്നാൽ മാംസം ദുരിതങ്ങളുടെ ആസനമാകുന്നു. ഇഹലോകവും പരലോകവും രണ്ടിലും ദുഃഖം വരുത്തുന്നു—ആ മാംസഭക്ഷണത്തിന് ധിക്.
Verse 51
यः स्वार्थं मांसपचनं कुरुते पापमोहितः । यावंत्यस्य तु रोमाणि तावत्स नरके वसेत्
പാപമോഹത്തിൽ സ്വന്തം തൃപ്തിക്കായി മാംസം പാകം ചെയ്യുന്നവൻ, തന്റെ ശരീരത്തിലെ രോമങ്ങൾ എത്രയുണ്ടോ അത്ര വർഷം നരകത്തിൽ വസിക്കും.
Verse 52
परप्राणैस्तु ये प्राणान्स्वान्पुष्णं ति हि दुर्धियः । आकल्पं नरकान्भुक्त्वा ते भुज्यंतेत्र तैः पुनः
ദുര്ബുദ്ധികൾ മറ്റുള്ളവരുടെ പ്രാണം എടുത്ത് സ്വന്തം ജീവൻ പോഷിപ്പിക്കുന്നു; അവർ ഒരു കല്പം നരകങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് പിന്നെ ഇവിടെ അതേ ജീവികളാൽ വീണ്ടും ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 53
जातुमांसं न भोक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि । भोक्तव्यं तर्हि भोक्तव्यं स्वमांसं नेतरस्य च
ഒരിക്കലും മാംസം ഭക്ഷിക്കരുത്—പ്രാണം കണ്ഠത്തിൽ കുടുങ്ങിയാലും. എന്തെങ്കിലും ഭക്ഷിക്കേണ്ടി വന്നാൽ, മറ്റുള്ളവരുടെതല്ല; സ്വന്തം മാംസമേ ഭക്ഷിക്കണം.
Verse 54
वरमेतेश्वापदा वै मैत्रावरुणि सेवया । येषां न हिंसने बुद्धिर्नतु हिंसापरा नराः
ഹേ മൈത്രാവരുണി! സേവിക്കപ്പെടാൻ യോജ്യം ഈ വന്യമൃഗങ്ങളേ; ഇവരുടെ ബുദ്ധി ഹിംസയിൽ പതിയുന്നില്ല, ഹിംസാപരായ മനുഷ്യർ അല്ല.
Verse 55
बकोपि पल्वले मत्स्यान्नाश्नात्यग्रेचरानपि । न महांतोप्यमहतो मत्स्या मत्स्यानदंति वै
കുളത്തിലുപോലും കൊക്ക് മുന്നിലുള്ള മീനുകളെ തിന്നുന്നില്ല; വലിയ മീനുകളും ചെറിയ മീനുകളെ വിഴുങ്ങുന്നില്ല.
Verse 56
एकतः सर्वमांसानि मत्स्यमांसं तथकैतः । स्मृतिः स्मृतेति किंत्वेभिरतोमत्स्याञ्जहत्यमी
ഒരു വശത്ത് എല്ലാത്തരം മാംസങ്ങളും—മത്സ്യമാംസവും; എന്നാൽ ‘സ്മൃതി, സ്മൃതി’ എന്ന് മാത്രം ഉച്ചരിച്ചാൽ എന്ത് ഫലം? അതിനാൽ ഇവർ മത്സ്യഭക്ഷണം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 57
श्येनोपि वर्तिकां दृष्ट्वा भवत्येष पराङ्मुखः । चित्रमत्रापि मधुपा भ्रमंति मलिनाशयाः
പരുന്തും കാടയെ കണ്ടാൽ അതിൽ നിന്ന് തിരിഞ്ഞുമാറുന്നു; എന്നാൽ അത്ഭുതം, ഇവിടെ മലിനാശയമുള്ള തേൻചീറ്റകൾ ഇനിയും അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു.
Verse 58
सुचिरं नरकान्भुक्त्वा मदिरापानलंपटाः । मधुपा एव गायंते भ्रांतिभाजः पुनः पुनः
മദ്യപാനത്തിൽ ലമ്പടരായവർ ദീർഘകാലം നരകങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് തേൻചീറ്റകളായി ജനിക്കുന്നു; ഭ്രമത്തിന്റെ ഭാഗ്യവാന്മാരായി വീണ്ടും വീണ്ടും മുഴങ്ങുന്നു.
Verse 59
अतएव पुराणेषु गाथेति परिगीयते । स्फुटार्थात्र पुराणज्ञैर्ज्ञात्वा तत्त्वं पिनाकिनः
അതുകൊണ്ടുതന്നെ പുരാണങ്ങളിൽ ഇതിനെ ‘ഗാഥാ’ എന്നു പാടിപ്പുകഴ്ത്തുന്നു. ഇവിടെ അർത്ഥം വ്യക്തം—പുരാണജ്ഞർ പിനാകി (ശിവൻ) തത്ത്വം അറിഞ്ഞ് ഇത് നിർണ്ണയിച്ചു.
Verse 60
क्व मांसं क्व शिवे भक्तिः क्व मद्यं क्व शिवार्चनम् । मद्यमांसरतानां च दूरे तिष्ठति शंकरः
മാംസത്തിന് ശിവഭക്തിയുമായി എന്തു ബന്ധം? മദ്യത്തിന് ശിവാരാധനയുമായി എന്തു ബന്ധം? മദ്യ-മാംസാസക്തരിൽ നിന്ന് ശങ്കരൻ ദൂരെയായി നില്ക്കുന്നു।
Verse 61
विना शिवप्रसादं हि भ्रांतिः क्वापि न नश्यति । अतएव भ्रमंत्येते भ्रमराः शिववर्जिताः
ശിവപ്രസാദമില്ലാതെ ഭ്രാന്തി എവിടെയും നശിക്കുകയില്ല. അതുകൊണ്ട് ശിവവിരഹിതരായ ഈ ‘ഭ്രമര’കൾ നിരന്തരം അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു।
Verse 62
इत्याश्रमचरान्दृष्ट्वा तिर्यञ्चोपि मुनीनिव । अबोधिविबुधैरित्थं प्रभावः क्षेत्रजस्त्वयम्
ഇങ്ങനെ ആശ്രമവാസി മുനികളെപ്പോലെ പെരുമാറുന്ന മൃഗങ്ങളെയും കണ്ടപ്പോൾ, പണ്ഡിതർ ഗ്രഹിച്ചു—ഇത് ക്ഷേത്രജന്യമായ പ്രഭാവമാണ്।
Verse 63
यतो विश्वेश्वरेणैते तिर्यञ्चोप्यत्रवासिनः । निधनावसरे मोच्यास्तारक स्योपदेशतः
കാരണം വിശ്വേശ്വരൻ ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു—ഇവിടെ വസിക്കുന്ന ഈ മൃഗങ്ങളും മരണസമയത്ത് താരകോപദേശത്തിലൂടെ മോചിതരാകും।
Verse 64
ज्ञात्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं यो वसेत्कृतनिश्चयः । तं तारयति विश्वेशो जीवंतमथवा मृतम्
ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം അറിഞ്ഞ് दृഢനിശ്ചയത്തോടെ ഇവിടെ വസിക്കുന്നവനെ വിശ്വേശ്വരൻ—ജീവിച്ചിരിക്കുകയോ മരിച്ചിരിക്കുകയോ ചെയ്താലും—താരിക്കുന്നു।
Verse 65
अविमुक्तरहस्यज्ञा मुच्यंते ज्ञानि नो नराः । अज्ञानिनोपि तिर्यञ्चो मुच्यंते गतकिल्बिषाः
അവിമുക്ത (കാശി)യുടെ രഹസ്യം അറിയുന്ന ജ്ഞാനികൾ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു. അജ്ഞാനികളും—മൃഗങ്ങളും പോലും—പാപക്ഷയം പ്രാപിച്ച് വിമുക്തരാകുന്നു.
Verse 66
इत्याश्चर्यपरा देवा यावद्यांत्याश्रमं मुनेः । तावत्पक्षिकुलं दृष्ट्वा भृशं मुमुदिरे पुनः
ഇങ്ങനെ അത്ഭുതഭരിതരായ ദേവന്മാർ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് നീങ്ങി. വഴിയിൽ പക്ഷികളുടെ കൂട്ടം കണ്ടപ്പോൾ അവർ വീണ്ടും അത്യന്തം ആനന്ദിച്ചു.
Verse 67
सारसो लक्ष्मणाकंठे कंठमाधाय निश्चलः । मन्यामहे न निद्रातिध्यायेद्विश्वेश्वरं किल
ഒരു സാരസപ്പക്ഷി ലക്ഷ്മണയുടെ കഴുത്തിന്മേൽ തന്റെ കഴുത്ത് ചായ്ത്ത് അനങ്ങാതെ നിൽക്കുന്നു. അത് ഉറങ്ങുന്നില്ല—നിശ്ചയം വിശ്വേശ്വരൻ (ശിവൻ)നെ ധ്യാനിക്കുന്നു എന്നു ഞങ്ങൾ കരുതുന്നു.
Verse 68
कंडूयमाना वरटा स्वचंचुपुटकोटिभिः । हंसं कामयमानं तु वारयेत्पक्षधूननैः
ഒരു പെൺപക്ഷി തന്റെ കൊക്കിന്റെ അഗ്രങ്ങളാൽ ചൊറിഞ്ഞുകൊണ്ട്, കാമാതുരനായ ഹംസനെ ചിറകുകൾ കുലുക്കി തടയുന്നു.
Verse 69
निरुद्ध्यमान चक्रेण चक्रीक्रेंकितभाषणैः । वदतीति किमत्रापि कामिता कामिनां वर
ചക്രം കൊണ്ട് തടയപ്പെട്ടിട്ടും ചക്രീ (ചക്രവാക) കർക്കശമായ ക്രേങ്ക് ശബ്ദങ്ങളിൽ വിളിക്കുന്നു. അപ്പോൾ, ഹേ പ്രണയികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, സ്വയം ആഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നവളെക്കുറിച്ച് ഇവിടെ ഇനി എന്തു പറയണം?
Verse 70
कलकंठः किलोत्कंठं मंजुगुंजति कुंजगः । ध्यानस्थः श्रोष्यति मुनिः पारावत्येति वार्यते
ഉത്കണ്ഠയോടെ കുയിൽ കുഞ്ചവനത്തിൽ മധുരമായി മുഴങ്ങുന്നു. ‘മുനി ധ്യാനസ്ഥൻ; അദ്ദേഹം കേൾക്കും’ എന്നു പറഞ്ഞ് പ്രാവിണിയെ വിളിയിൽ നിന്ന് തടയുന്നു.
Verse 71
केकीकेकां परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्भयात् । चकोरश्चंद्रिका भोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः
‘കേകീ-കേകീ’ വിളി ഉപേക്ഷിച്ച് മയിൽ, മുനിക്ക് ഭംഗം വരുമോ എന്ന ഭയത്തിൽ മൗനമായി നിൽക്കുന്നു. ചന്ദ്രിക പാനം ചെയ്യുന്ന ചകോരം നക്തവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നതുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 72
पठंती सारिकासारं शुकंसंबोधयत्यहो । अपारावारसंसारसिंधुपारप्रदः शिवः
സാരിക സാരാർഥം പാരായണം ചെയ്ത് തത്തയെ ഉണർത്തുന്നു—അഹോ, അത്ഭുതം! അപാരമായ സംസാരസിന്ധുവിന്റെ പാരം നൽകുന്നത് ശിവനാണ്.
Verse 73
कोकिलः कोमलालापैः कलयन्किलकाकलीम् । कलिकालौ कलयतः काशीस्थान्नेतिभाषते
കുയിൽ কোমല ആലാപങ്ങളാൽ തന്റെ കാകലി തീർക്കുന്നു; കലിയുഗത്തിന്റെ കഠിനത മാത്രം കണക്കാക്കുന്നവരോട് ‘കാശിയിൽ വസിക്കുന്നവർക്ക് അങ്ങനെ അല്ല’ എന്നു പറയുന്നതുപോലെ.
Verse 74
मृगाणां पक्षिणामित्थं दृष्ट्वा चेष्टां त्रिविष्टपम् । अकांडपातसंकष्टं निनिंदुस्त्रिदशा बहु
മൃഗങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും ഇത്തരമൊരു പെരുമാറ്റം കണ്ട ദേവന്മാർ സ്വർഗ്ഗത്തെയും ഏറെ നിന്ദിച്ചു—അകസ്മാത് പതനത്തിന്റെ കഷ്ടത്തിൽ വ്യാകുലരായി.
Verse 75
वरमेतेपक्षिमृगाः पशवः काशिवासिनः । येषां न पुनरावृत्तिर्नदेवानपुनर्भवाः
കാശിയിൽ വസിക്കുന്ന പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളും പശുക്കളും പോലും ധന്യരാണ്; കാരണം അവർക്കു വീണ്ടും സംസാരത്തിലേക്കു മടങ്ങിവരൽ ഇല്ല. ഇത്തരമൊരു പുനർജന്മരഹിത മോക്ഷം ദേവന്മാർക്കും എളുപ്പമല്ല.
Verse 76
काशीस्थैः पतितैस्तुल्या न वयं स्वर्गिणः क्वचित् । काश्यां पाताद्भयं नास्ति स्वर्गेपाताद्भयं महत्
ഞങ്ങൾ ഒരിക്കലും സ്വർഗ്ഗഗമനം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; കാശിയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന പതിതന്മാരോടു തുല്യരാകുന്നതും ഞങ്ങൾക്ക് ശ്രേയസ്. കാശിയിൽ പതനഭയം ഇല്ല; സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പുണ്യക്ഷയത്താൽ വീഴുമെന്ന ഭയം മഹത്താണ്.
Verse 77
वरं काशीपुरी वासो मासोपवसनादिभिः । विचित्रच्छत्रसंछायं राज्यं नान्यत्र नीरिपु
ഹേ നിരരിപു രാജാവേ! മാസോപവാസാദി തപസ്സുകളോടെ കാശീപുരിയിൽ വസിക്കുന്നതുതന്നെ ശ്രേഷ്ഠം; മറ്റെവിടെയെങ്കിലും വിചിത്ര കുടകളുടെ നിഴലിൽ തിളങ്ങുന്ന രാജ്യം പോലും അതിനേക്കാൾ മേലല്ല.
Verse 78
शशकैर्मशकैः काश्यां यत्पदं हेलयाप्यते । तत्पदं नाप्यतेऽन्यत्र योगयुक्त्यापि योगिभिः
കാശിയിൽ മുയലും കൊതുകും പോലുള്ള ചെറുജീവികളും ലഘുവായി നേടുന്ന ആ പരമപദം, മറ്റിടങ്ങളിൽ യോഗികൾ യോഗയുക്തിയാലും നേടുകയില്ല.
Verse 79
वरं वाराणसीरंको निःशंकोयो यमादपि । न वयं त्रिदशायेषां गिरितोपीदृशी दशा
വാരണാസിയിൽ ദരിദ്രനായിരുന്നാലും യമനെയും ഭയപ്പെടാതെ നിശ്ശങ്കമായി ജീവിക്കുന്നത് ശ്രേഷ്ഠം; മറ്റിടങ്ങളിൽ പർവതത്തിൽ ദേവാധിപനായാലും അത്തരം അവസ്ഥ—അത്തരം സൗഖ്യം—ലഭ്യമല്ല.
Verse 80
ब्रह्मणो दिवसाष्टांशेषपदमैंद्रं विनश्यति । सलोकपाल सार्कं च सचंद्रग्रहतारकम्
ബ്രഹ്മദിനത്തിൽ വെറും അഷ്ടാംശം മാത്രം ശേഷിക്കുമ്പോൾ ഇന്ദ്രപദം നശിക്കുന്നു—ലോകപാലന്മാരോടൊപ്പം സൂര്യനും, ചന്ദ്രൻ, ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങളും ലയിക്കുന്നു।
Verse 81
परार्धद्वयनाशेपि काशीस्थो यो न नश्यति । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काश्यां श्रेयः समाचरेत्
രണ്ട് പരാർദ്ധങ്ങളുടെ നാശം (മഹാപ്രളയം) സംഭവിച്ചാലും കാശിയിൽ വസിക്കുന്നവൻ നശിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ സർവ്വശ്രമത്തോടെയും കാശിയിൽ പരമശ്രേയസ്സിനെ ആചരിക്കണം।
Verse 82
यत्सुखं काशिवासेत्र न तद्ब्रह्मांडमंडपे । अस्ति चेत्तत्कथं सर्वे काशीवासाभिलाषुकाः
ഇവിടെ കാശീവാസത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന സുഖം ബ്രഹ്മാണ്ഡമണ്ഡപത്തിലും (ഉന്നത ലോകത്തിലും) ഇല്ല. അത് അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ, എല്ലാവരും കാശീവാസം എന്തിന് ആഗ്രഹിക്കുമായിരുന്നു?
Verse 83
जन्मांतरसहस्रेषु यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्पुण्यपरिवर्तेन काश्यां वासोऽत्र लभ्यते
ആയിരക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങളിൽ സമ്പാദിച്ച പുണ്യം—ആ പുണ്യത്തിന്റെ ‘പരിവർത്തനം’ (വിനിമയം) കൊണ്ടാണ് ഇവിടെ കാശിയിൽ വാസം ലഭിക്കുന്നത്।
Verse 84
लब्धोपि सिद्धिं नो यायाद्यदि कुद्ध्येत्त्रिलोचनः । तस्माद्विश्वेश्वरं नित्यं शरण्यं शरणं व्रजेत्
സിദ്ധി ലഭിച്ചാലും ത്രിലോചനൻ അസന്തുഷ്ടനായാൽ പരിപൂർത്തി ലഭിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ നിത്യ ശരണദാതാവായ വിശ്വേശ്വരന്റെ ശരണം പ്രാപിക്കണം।
Verse 85
धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । अखंडं हि यथा काश्यां न तथा न्यत्र कुत्रचित्
ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്ന നാലു പുരുഷാർത്ഥങ്ങളും കാശിയിൽ അഖണ്ഡമായി ലഭിക്കുന്നു; മറ്റെവിടെയും അങ്ങനെ അല്ല।
Verse 86
आलस्येनापि यो यायाद्गृहाद्विश्वेश्वरालयम् । अश्वमेधाधिको धर्मस्तस्य स्याच्च पदेपदे
ആലസ്യത്താലെങ്കിലും ആരെങ്കിലും വീട്ടിൽ നിന്ന് വിശ്വേശ്വരാലയത്തിലേക്ക് പോകുന്നുവെങ്കിൽ, അവന്റെ ഓരോ പടിയിലും അശ്വമേധയാഗത്തേക്കാൾ മഹത്തായ ധർമ്മഫലം ഉദിക്കുന്നു।
Verse 87
यः स्नात्वोत्तरवाहिन्यां याति विश्वे शदर्शने । श्रद्धया परया तस्य श्रेयसोंतो न विद्यते
ഉത്തരവാഹിനിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പരമശ്രദ്ധയോടെ വിശ്വേശദർശനത്തിന് പോകുന്നവന്റെ ശ്രേയസ്സിന് അന്ത്യമില്ല।
Verse 88
स्वर्धुनी दर्शनात्स्पर्शात्स्नानादाचमनादपि । संध्योपासनतो जप्यात्तर्पणाद्देवपूजनात्
സ്വർധുനിയുടെ ദർശനം, സ്പർശം, സ്നാനം, ആചമനം മാത്രത്താൽ; സന്ധ്യോപാസന, ജപം, തർപ്പണം, ദേവപൂജ എന്നിവയാൽ—(കാശിയിൽ) പുണ്യം നിരന്തരം വർധിക്കുന്നു।
Verse 89
पंचतीर्थावलोकाच्च ततो विश्वेश्वरेक्षणात् । श्रद्धास्पर्शनपूजाभ्यां धूपदीपादिदानतः
പഞ്ചതീർത്ഥങ്ങൾ ദർശിച്ച് പിന്നെ വിശ്വേശ്വരനെ ദർശിക്കുന്നതാൽ; ശ്രദ്ധയോടെ സ്പർശിച്ച് പൂജിക്കുന്നതാൽ, ധൂപദീപാദി ദാനത്താൽ—(കാശിയിൽ) പുണ്യം ക്രമേണ ഉയരുന്നു।
Verse 90
प्रदक्षिणैः स्तोत्रजपैर्नमस्कारैस्तु नर्त्तनैः । देवदेवमहादेव शंभो शिवशिवेति च
പ്രദക്ഷിണ, സ്തോത്രപാരായണം-ജപം, നമസ്കാരം, നൃത്തം എന്നിവയോടെ—“ദേവദേവ മഹാദേവ! ശംഭോ! ശിവ ശിവ!” എന്ന് വിളിച്ചാൽ കാശിയിൽ ഭക്തി മഹാപുണ്യകാരണമാകുന്നു।
Verse 91
धूर्जटे नीलकंठेश पिनाकिञ्शशिशेखर । त्रिशूलपाणे विश्वेश रक्षरक्षेतिभाषणैः
“ധൂർജടേ! നീലകണ്ഠേശ! പിനാകീ! ശശിശേഖര! ത്രിശൂലപാണി വിശ്വേശ! രക്ഷ രക്ഷ!” എന്ന് പ്രാർത്ഥിച്ചാൽ കാശിയിൽ ശിവരക്ഷയും മംഗലപുണ്യവും ലഭിക്കുന്നു।
Verse 92
मुक्तिमंडपिकायां च निमेषार्धो पवेशनात् । तत्र धर्मकथालापात्पुराणश्रवणादपि
മുക്തി-മണ്ഡപികയിൽ കണ്ണിമയ്ക്കുന്ന അർദ്ധനിമിഷം പോലും പ്രവേശിച്ചാൽ, അവിടെ ധർമ്മകഥാലാപവും പുരാണശ്രവണവും ചെയ്താലും—കാശിയിൽ മഹാപുണ്യം ലഭിക്കുന്നു।
Verse 93
नित्यादिकर्मकरणात्तथातिथिसमर्चनैः । परोपकरणाद्यैश्च धर्मस्स्यादुत्तरोत्तरः
നിത്യ-നൈമിത്തിക കർമ്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുക, അതിഥികളെ യഥാവിധി ആദരിക്കുക, പരോപകാരാദി സേവകൾ ചെയ്യുക—ഇവയാൽ കാശിയിൽ വസിക്കുന്നവരുടെ ധർമ്മം ക്രമേണ വർദ്ധിക്കുന്നു।
Verse 94
शुक्लपक्षे यथा चंद्रः कलया कलयैधते । एवं काश्यां निवसतां धर्मराशिः पदेपदे
ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ചന്ദ്രൻ കലകലായി വർദ്ധിക്കുന്നതുപോലെ, കാശിയിൽ വസിക്കുന്നവരുടെ ധർമ്മസഞ്ചയം പടിപടിയായി വർദ്ധിക്കുന്നു।
Verse 95
श्रद्धाबीजो विप्रपादांबुसिक्तः शाखाविद्यास्ताश्चतस्रो दशापि । पुष्पाण्यर्था द्वे फले स्थूलसूक्ष्मे मोक्षःकामो धर्मवृक्षोयमीड्यः
ശ്രദ്ധയാണ് വിത്ത്; ബ്രാഹ്മണരുടെ പാദപ്രക്ഷാലനജലത്തിൽ നനഞ്ഞു വളർന്ന ഈ ധർമ്മവൃക്ഷം സ്തുത്യമാണ്. ഇതിന്റെ ശാഖകൾ വിദ്യകൾ—നാലും പത്തും; പുഷ്പങ്ങൾ അർത്ഥം; രണ്ട് ഫലങ്ങൾ സ്ഥൂല-സൂക്ഷ്മ—കാമവും മോക്ഷവും.
Verse 96
सर्वार्थानामत्रदात्री भवानी सर्वान्कामान्पूरयेदत्र ढुंढिः । सर्वाञ्जंतून्मोचयेदंतकाले विश्वेशोत्रश्रोत्रमंत्रोपदेशात्
ഇവിടെ ഭവാനി സർവ്വ അർത്ഥസമ്പത്തും ദാനം ചെയ്യുന്നു; ഇവിടെ ഢുംഢി എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നു. ഇവിടെ അന്ത്യകാലത്ത് വിശ്വേശ്വരൻ കാതിൽ താരകമന്ത്രം ഉപദേശിച്ച് സർവ്വ ജീവികളെയും മോചിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 97
काश्यां धर्मस्तच्चतुष्पादरूपः काश्यामर्थः सोप्यने कप्रकारः । काश्यां कामः सर्वसौख्यैकभूमिः काश्यां श्रेयस्तत्तु किंनात्र यच्च
കാശിയിൽ ധർമ്മം ചതുഷ്പാദരൂപത്തിൽ ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുന്നു; കാശിയിൽ അർത്ഥവും പലവിധത്തിൽ ലഭിക്കുന്നു. കാശിയിൽ കാമം സർവ്വസുഖങ്ങളുടെ ഏകഭൂമി; കാശിയിലേ പരമ ശ്രേയസ്സും—ഇവിടെ ഇല്ലാത്തത് എന്ത്?
Verse 98
विश्वेश्वरो यत्र न तत्र चित्रं धर्मार्थकामामृतरूपरूपः । स्वरूपरूपः स हि विश्वरूपस्तस्मान्न काशी सदृशी त्रिलोकी
വിശ്വേശ്വരൻ ഉള്ളിടത്ത് അത്ഭുതമെന്ത്—ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, അമൃതസമമായ മോക്ഷദാനം എന്നിവ സ്വസ്വരൂപത്തിൽ തന്നെ അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു. അവൻ സ്വരൂപരൂപൻ, വിശ്വരൂപൻ; അതിനാൽ ത്രിലോകത്തിൽ കാശിയെപ്പോലൊരു നഗരം ഇല്ല.
Verse 99
इति ब्रुवाणा गीर्वाणा ददृशुस्तूटजं मुनेः । होमधूमसुगंधाढ्यं बटुभिर्बहुभिर्वृतम्
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ ദേവഗണങ്ങൾ മുനിയുടെ പർണ്ണകുടീരം കണ്ടു—ഹോമധൂമത്തിന്റെ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞതും, അനേകം ബടുക്കൾ ചുറ്റിനിന്നതും.
Verse 100
श्यामाकांजलियाञ्चार्थमृषिकन्यानुयायिभिः । धृतोपग्रहदर्भास्यैर्मृगशावैरलंकृतम्
ഭിക്ഷാർത്ഥം ശ്യാമാ ധാന്യം അഞ്ജലിയിൽ പിടിച്ച് വന്ന ഋഷികന്യകൾ അനുഗമിക്കെ, വായിൽ ഉപഗ്രഹരൂപ ദർഭാ-കുശം ധരിച്ച മൃഗശാവകങ്ങളാൽ അത് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 107
विधूय सर्व पापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि । हंसवर्णेन यानेन गच्छेच्छिवपुरं ध्रुवम्
അറിയിച്ചും അറിയാതെയും ചെയ്തതടക്കം സർവ്വപാപങ്ങളും കുലുക്കി നീക്കി, ഹംസവർണ്ണമായ ദിവ്യയാനത്തിൽ ആരൂഢനായി, അവൻ നിശ്ചയമായി ശിവപുരത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।