वीरभद्र–देवयुद्धवर्णनम् (Vīrabhadra and the Battle with the Devas)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ദക്ഷയജ്ഞാനന്തര സംഭവങ്ങൾ യുദ്ധഭാവത്തിൽ തുടരുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് പറയുന്നു—വിപത്തുനിവാരകനായ ശങ്കരനെ ഹൃദയത്തിൽ സ്മരിച്ച് വീരഭദ്രൻ ദിവ്യരഥം കയറി പരമാസ്ത്രങ്ങൾ ഒരുക്കി സിംഹനാദം മുഴക്കുന്നു. വിഷ്ണു പാഞ്ചജന്യ ശംഖം മുഴക്കുമ്പോൾ, മുൻപ് പിന്മാറിയ ദേവന്മാർ വീണ്ടും യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു കൂട്ടമായി വരുന്നു. തുടർന്ന് ശിവഗണങ്ങളും ലോകപാലർ/വസുക്കൾ/ആദിത്യർ തുടങ്ങിയ ദേവസേനയും തമ്മിൽ ഭയങ്കര ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നടക്കുന്നു; ഘോഷങ്ങൾ ആകാശം നിറയ്ക്കുന്നു. നന്ദി ഇന്ദ്രനോട് ഏറ്റുമുട്ടുന്നു; മറ്റു ദേവന്മാരും തത്തത്ത ഗണനായകരോടൊപ്പം പോരാടുന്നു. ഇരുപക്ഷ വീര്യവും ‘പരസ്പരവധം’ പോലെയുള്ള വിരുദ്ധവിവരണവും കാണാം—ഇത് സാധാരണ മരണമല്ല, പുരാണീയ ദിവ്യശക്തിയുടെ നാട്യപ്രകടനം. ശിവസ്മരണം രക്ഷകശരണം, യജ്ഞക്രമരക്ഷയ്ക്കായി ദേവശ്രേണികളുടെ സജ്ജീകരണം, ഗണങ്ങൾ ശിവന്റെ ശുദ്ധീകരക ക്രോധത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങൾ എന്നതും അധ്യായം ഊന്നിപ്പറയുന്നു.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । वीरभद्रोथ युद्धे वै विष्णुना स महाबलः । संस्मृत्य शंकरं चित्ते सर्वापद्विनिवारणम्
ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—അപ്പോൾ മഹാബലനായ വീരഭദ്രൻ വിഷ്ണുവുമായുള്ള യുദ്ധത്തിൽ, ഹൃദയത്തിൽ സർവ്വാപദനിവാരകനായ ശങ്കരനെ സ്മരിച്ചു।
Verse 2
आरुह्य स्यंदनं दिव्यं सर्ववैरिविमर्दनः । गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादं जगर्ज ह
ദിവ്യവും ദീപ്തവുമായ രഥത്തിൽ കയറി, സർവ്വ വൈരികളെ മർദ്ദിക്കുന്നവൻ പരമാസ്ത്രങ്ങൾ കൈക്കൊണ്ട് സിംഹനാദംപോലെ ഗർജിച്ചു.
Verse 3
विष्णुश्चापि महाघोषं पांचजन्या भिधन्निजम् । दध्मौ बली महाशंखं स्वकीयान् हर्षयन्निव
വിഷ്ണുവും മഹാബലത്തോടെ തന്റെ ‘പാഞ്ചജന്യ’ എന്ന മഹാശംഖം ഊതിച്ചു; അതിന്റെ മഹാഘോഷം സ്വജനങ്ങളെ ഹർഷിപ്പിച്ച് ഉത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ മുഴങ്ങി।
Verse 4
तच्छ्रुत्वा शंखनिर्ह्रादं देवा ये च पलायिताः । रणं हित्वा गताः पूर्वं ते द्रुतं पुनराययुः
ആ ശംഖനാദം കേട്ടപ്പോൾ, മുമ്പ് യുദ്ധഭൂമി വിട്ട് ഓടിപ്പോയ ദേവന്മാർ എല്ലാവരും വേഗത്തിൽ വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നു।
Verse 5
वीरभद्र गणैस्तेषां लोकपालास्सवासवाः । युद्धञ्चक्रुस्तथा सिंहनादं कृत्वा बलान्विताः
അപ്പോൾ വീരഭദ്രൻ തന്റെ ഗണങ്ങളോടുകൂടെ, ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരോടൊപ്പം ഉള്ള ലോകപാലന്മാരെതിരെ യുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു; ബലസമ്പന്നരായി സിംഹനാദംപോലെ ഗർജിച്ച് പോരാടി।
Verse 6
गणानां लोकपालानां द्वन्द्वयुद्धं भयावहम् । अभवत्तत्र तुमुलं गर्जतां सिंहनादतः
അവിടെ ശിവഗണങ്ങളും ലോകപാലന്മാരും തമ്മിൽ ഭയാനകവും തുമുലവുമായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം ഉണ്ടായി; സിംഹനാദഗർജനകളാൽ സമരഭൂമി മുഴങ്ങി കുലുങ്ങി।
Verse 7
नन्दिना युयुधे शक्रोऽनलो वै वैष्णवास्तथा । कुबेरोपि हि कूष्माण्डपतिश्च युयुधे बली
ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) നന്ദിയോടു യുദ്ധം ചെയ്തു; അനലൻ (അഗ്നി)യും, വൈഷ്ണവഗണങ്ങളും സമരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. കുബേരനും യുദ്ധം ചെയ്തു; കൂഷ്മാണ്ഡരുടെ ബലവാനായ അധിപതിയും പോരിൽ ചേർന്നു.
Verse 8
तदेन्द्रेण हतो नन्दी वज्रेण शतपर्वणा
അപ്പോൾ ശതപർവ്വവജ്രംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രൻ നന്ദിയെ പ്രഹരിച്ചു വീഴ്ത്തി.
Verse 9
नन्दिना च हतश्शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे
നന്ദി ത്രിശൂലംകൊണ്ട് ശക്രനെ വക്ഷസ്ഥലത്തിന്റെ നടുവിൽ കുത്തി വീഴ്ത്തി.
Verse 10
बलिनौ द्वावपि प्रीत्या युयुधाते परस्परम् । नानाघातांश्च कुर्वंतौ नन्दिशक्रौ जिगीषया
ഇരുവരും ബലവാന്മാർ; പരസ്പര പ്രീതിയോടെ തമ്മിൽ യുദ്ധം ചെയ്തു. ജയാഗ്രഹത്തോടെ നന്ദിയും ശക്രനും പലവിധ പ്രഹാരങ്ങൾ പരസ്പരം ഏല്പിച്ചു.
Verse 11
शक्त्या जघान चाश्मानं शुचिः परमकोपनः । सोपि शूलेन तं वेगाच्छितधारेण पावकम्
അപ്പോൾ അത്യന്തം കോപത്തിൽ ജ്വലിച്ച ശുചി ശക്തി-ആയുധംകൊണ്ട് പാവകനെ കല്ലെറിഞ്ഞതുപോലെ പ്രഹരിച്ചു. പാവകനും ഉടൻ വേഗത്തിൽ മൂർച്ചയുള്ള ത്രിശൂലംകൊണ്ട് അവനെ പ്രതിപ്രഹരിച്ചു.
Verse 12
यमेन सह संग्रामं महालोको गणाग्रणीः । चकार तुमुलं वीरो महादेवं स्मरन्मुदा
മഹാദേവനെ ആനന്ദത്തോടെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട്, ശിവഗണങ്ങളുടെ അഗ്രനായകനായ വീരൻ മഹാലോകൻ യമനോടു ഘോരവും തുമുലവുമായ യുദ്ധം നടത്തി।
Verse 13
नैरृतेन समागम्य चंडश्च बलवत्तरः । युयुधे परमास्त्रैश्च नैरृतिं निबिडं वयन्
നൈഋതനുമായി യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടി, കൂടുതൽ ബലവാനായ ചണ്ഡൻ പരമാസ്ത്രങ്ങൾ എറിഞ്ഞുകൊണ്ട് നൈഋതിയിലേക്കു ഘനവും അഖണ്ഡവുമായ പ്രഹാരവ്യൂഹം നെയ്തു।
Verse 14
वरुणेन समं वीरो मुंडश्चैव महाबलः । युयुधे परया शक्त्या त्रिलोकीं विस्मयन्निव
വീരനും മഹാബലവാനുമായ മുണ്ഡൻ വരുണനോടു തുല്യമായി യുദ്ധം ചെയ്തു; പരമശക്തിയാൽ പോരാടി ത്രിലോകത്തെയെല്ലാം വിസ്മയിപ്പിച്ചതുപോലെ തോന്നി।
Verse 15
वायुना च हतो भृंगी स्वास्त्रेण परमोजसा । भृंगिणा च हतो वायुस्त्रिशूलेन प्रतापिना
പരമോജസ്സാൽ നിറഞ്ഞ തന്റെ ആയുധംകൊണ്ട് വായു ഭൃംഗിയെ വീഴ്ത്തി; മറുപടിയായി പ്രതാപശാലിയായ ഭൃംഗി ത്രിശൂലത്തോടെ വായുവിനെയും വീഴ്ത്തി।
Verse 16
कुबेरेणैव संगम्य कूष्मांडपतिरादरात् । युयुधे बलवान् वीरो ध्यात्वा हृदि महेश्वरम्
കുബേരനോടൊപ്പം ചേർന്ന്, കൂഷ്മാണ്ഡങ്ങളുടെ പൂജ്യാധിപൻ ആദ്യം ഹൃദയത്തിൽ മഹേശ്വരനെ ധ്യാനിച്ചു; പിന്നെ ബലവാനായ വീരനായി ആദരത്തോടെ दृഢനിശ്ചയത്തോടെ യുദ്ധം നടത്തി।
Verse 17
योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवीनायको महान् । विदीर्य्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्भुतम्
യോഗിനീചക്രത്തോടു ചേർന്ന മഹാഭൈരവീനായകൻ സർവ്വ ദേവന്മാരെയും പിളർത്തി അവരുടെ അത്ഭുത രക്തം പാനം ചെയ്തു— ഇത് പ്രഭുവിന്റെ രൗദ്ര-രക്ഷക ശക്തിയുടെ ഭയാനക പ്രകടനം.
Verse 18
क्षेत्रपालास्तथा तत्र बुभुक्षुः सुरपुंगवान् । काली चापि विदार्यैव तान्पपौ रुधिरं बहु
അവിടെ ക്ഷേത്രപാലരായ ശക്തിമാനായ ദേവവീരർ യുദ്ധതൃഷ്ണയാൽ വിശപ്പോടെ ഉണർന്നു. പിന്നെ കാളിയും അവരെ പിളർത്തി ധാരാളം രക്തം പാനം ചെയ്തു.
Verse 19
अथ विष्णुर्महातेजा युयुधे तैश्च शत्रुहा । चक्रं चिक्षेप वेगेन दहन्निव दिशो दश
പിന്നീട് മഹാതേജസ്സുള്ള ശത്രുഹന്താവായ വിഷ്ണു അവരോടു യുദ്ധം ചെയ്തു; വേഗത്തിൽ തന്റെ ചക്രം എറിഞ്ഞു, പത്ത് ദിക്കുകളെയും ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 20
क्षेत्रपालस्समायांतं चक्रमालोक्य वेगतः । तत्रागत्यागतो वीरश्चाग्रसत्सहसा बली
വേഗത്തോടെ പാഞ്ഞുവരുന്ന ചക്രത്തെ കണ്ട മഹാബലൻ ക്ഷേത്രപാലൻ ഉടൻ അവിടെ എത്തി, മുൻവശത്തുതന്നെ പെട്ടെന്ന് അതിനെ പിടിച്ചു।
Verse 21
चक्रं ग्रसितमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः । मुखं तस्य परामृज्य तमुद्गालितवानरिम्
ചക്രം വിഴുങ്ങപ്പെട്ടതായി കണ്ട പരപുരഞ്ജയനായ വിഷ്ണു അവന്റെ വായ് തുടച്ച്, ആ ശത്രുവിനെ ചക്രം ഛർദിപ്പിച്ചു।
Verse 22
स्वचक्रमादाय महानुभावश्चुकोप चातीव भवैकभर्त्ता । महाबली तैर्युयुधे प्रवीरैस्सक्रुद्धनानायुधधारकोस्त्रैः
സ്വചക്രം കൈയിലെടുത്ത് മഹാനുഭാവനായ ഭവൻ—ഏകാധിപതി—അതിവിശേഷം ക്രോധിച്ചു. മഹാബലവാനായി, കോപത്തോടെ നാനാവിധ ശസ്ത്രാസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച വീരന്മാരോടു യുദ്ധം ചെയ്തു।
Verse 23
चक्रे महारणं विष्णुस्तैस्सार्द्धं युयुधे मुदा । नानायुधानि संक्षिप्य तुमुलं भीमविक्रमम्
അപ്പോൾ വിഷ്ണു മഹാരണം സൃഷ്ടിച്ചു; അവരോടൊപ്പം ആനന്ദത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്തു. നാനാവിധ ആയുധങ്ങൾ സമാഹരിച്ചു പ്രയോഗിച്ച്, തുമുലമായ സംഘർഷം ഉണ്ടാക്കി ഭീകരവിക്രമം പ്രകടിപ്പിച്ചു.
Verse 24
अथ ते भैरवाद्याश्च युयुधुस्तेन भूरिशः । नानास्त्राणि विमुंचंतस्संकुद्धाः परमोजसा
അപ്പോൾ ഭൈരവാദി ഉഗ്രഗണങ്ങൾ അനേകരായി അവനോടൊപ്പം യുദ്ധം ചെയ്തു. പരമകോപത്തോടും അത്യുച്ച ശക്തിയോടും കൂടി അവർ നാനാവിധ അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചു.
Verse 25
इत्थं तेषां रणं दृष्ट्वा हरिणातुलतेजसा । विनिवृत्य समागम्य तान्स्वयं युयुधे बली
ഇങ്ങനെ അതുലതേജസ്സുള്ള ഹരിയോടുള്ള അവരുടെ യുദ്ധം കണ്ട ആ ബലവാൻ പിന്മാറി; പിന്നെ വീണ്ടും മുന്നോട്ട് വന്ന് സ്വയം അവരോടു യുദ്ധം ചെയ്തു.
Verse 26
अथ विष्णुर्महातेजाश्चक्रमुद्यम्य मूर्च्छितः । युयुधे भगवांस्तेन वीरभद्रेण माधवः
അപ്പോൾ മഹാതേജസ്സുള്ള വിഷ്ണു ചക്രം ഉയർത്തി, യുദ്ധോന്മാദത്തിൽ ആകുലനായി. ഭഗവാൻ മാധവൻ ആ വീരഭദ്രനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു.
Verse 27
तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् । महावीराधिपत्योस्तु नानास्त्रधरयोर्मुने
ഹേ മുനേ! ആ ഇരുവരുടെയും ഇടയിൽ അത്യന്തം ഘോരവും രോമാഞ്ചകരവും ആയ യുദ്ധം ഉദിച്ചു—മഹാവീരന്മാരുടെ അധിപതികളായ, നാനാവിധ ആയുധധാരികളായ ഇരുവരുടെയും തമ്മിൽ.
Verse 28
विष्णोर्योगबलात्तस्य देवदेव सुदारुणाः । शङ्खचक्रगदाहस्ता असंख्याताश्च जज्ञिरे
ഹേ ദേവദേവാ! വിഷ്ണുവിന്റെ യോഗബലത്താൽ അവനിൽ നിന്നു അസംഖ്യവും അത്യന്തം ഭീകരവുമായ ദിവ്യയോദ്ധാക്കൾ ഉദിച്ചു—കൈകളിൽ ശംഖം, ചക്രം, ഗദ എന്നിവ ധരിച്ചവർ.
Verse 29
ते चापि युयुधुस्तेन वीरभद्रेण भाषता । विष्णुवत् बलवंतो हि नानायुधधरा गणाः
വീരഭദ്രന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അവരും യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു. നാനാവിധ ആയുധധാരികളായ ശിവഗണങ്ങൾ വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെ ബലവാന്മാർ; നിർഭയമായി പോരാടി.
Verse 30
तान्सर्वानपि वीरोसौ नारायणसमप्रभान् । भस्मीचकार शूलेन हत्वा स्मृत्वा शिवं प्रभुम्
ആ വീരൻ പരമാധിപനായ ശിവപ്രഭുവിനെ സ്മരിച്ചു, നാരായണസമപ്രഭയുള്ള ആ യോദ്ധാക്കളെയെല്ലാം വധിച്ച്, ത്രിശൂലത്തോടെ ഭസ്മമാക്കി.
Verse 31
ततश्चोरसि तं विष्णुं लीलयैव रणाजिरे । जघान वीरभद्रो हि त्रिशूलेन महाबली
പിന്നീട് യുദ്ധഭൂമിയിൽ മഹാബലനായ വീരഭദ്രൻ ലീലാമാത്രമായി, വിഷ്ണുവിന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ ത്രിശൂലത്തോടെ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 32
तेन घातेन सहसा विहतः पुरुषोत्तमः । पपात च तदा भूमौ विसंज्ञोभून्मुने हरिः
ആ പ്രഹരത്തിൽ പെട്ടെന്ന് ആഹതനായ പുരുഷോത്തമൻ ഹരി (വിഷ്ണു) അന്നേ ഭൂമിയിൽ വീണു; ഹേ മുനേ, അവൻ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു।
Verse 33
ततो यज्ञोद्भुतं तेजः प्रलयानलसन्निभम् । त्रैलोक्यदाहकं तीव्रं वीराणामपि भीकरम्
പിന്നീട് ആ യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് പ്രളയാഗ്നിയെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ് ഉദിച്ചു—അതിതീവ്രം, ത്രൈലോക്യം ദഹിപ്പിക്കുന്നതും, വീരന്മാരെയും ഭീതിപ്പെടുത്തുന്നതുമായത്।
Verse 34
क्रोधरक्तेक्षणः श्रीमान् पुनरुत्थाय स प्रभुः । प्रहर्तुं चक्रमुद्यम्य ह्यतिष्ठत्पुरुषर्षभः
ക്രോധത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ ആ ശ്രീമാൻ പ്രഭു വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ് നിന്നു; പ്രഹരിക്കാനായി ചക്രം ഉയർത്തി, ആ പുരുഷർഷഭൻ ആക്രമണത്തിന് സന്നദ്ധനായി നിലകൊണ്ടു।
Verse 35
तस्य चक्रं महारौद्रं काला दित्यसमप्रभम् । व्यष्टंभयददीनात्मा वीरभद्रश्शिवः प्रभुः
അവന്റെ മഹാരൗദ്രചക്രം പ്രളയസൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തമായിരുന്നു; എന്നാൽ ശിവസ്വരൂപനായ പ്രഭു വീരഭദ്രൻ നിർഭയമായി അതിനെ തടഞ്ഞു നിശ്ചലമാക്കി।
Verse 36
मुने शंभोः प्रभावात्तु मायेशस्य महाप्रभोः । न चचाल हरेश्चक्रं करस्थं स्तंभितं ध्रुवम्
ഹേ മുനേ! മായാധീശനായ മഹാപ്രഭു ശംഭുവിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ, ഹരിയുടെ കൈയിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ചക്രം പോലും അല്പവും നീങ്ങിയില്ല; അത് ധ്രുവംപോലെ നിശ്ചലമായി നിലകൊണ്ടു।
Verse 37
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां द्वितीये सतीखंडे यज्ञविध्वं सवर्णनो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ രണ്ടാം രുദ്രസംഹിതയുടെ രണ്ടാം സതീഖണ്ഡത്തിൽ ‘യജ്ഞവിധ്വംസവർണ്ണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള മുപ്പത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തം।
Verse 38
ततो विष्णुः स्तंभितो हि वीरभद्रेण नारद । यज्वोपमंत्रणमना नीरस्तंभनकारकम्
പിന്നീട്, ഹേ നാരദാ, വീരഭദ്രൻ വിഷ്ണുവിനെ സ്തംഭിപ്പിച്ചു; യജ്വാക്കളെ മന്ത്രങ്ങളാൽ ആഹ്വാനിക്കുവാൻ മനസ്സുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും അവന്റെ സ്തംഭനശക്തി നിഷ്ഫലമായി।
Verse 39
ततस्स्तंभननिर्मुक्तः शार्ङ्गधन्वा रमेश्वरः । शार्ङ्गं जग्राह स क्रुद्धः स्वधनुस्सशरं मुने
പിന്നീട് സ്തംഭനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായ ശാർങ്ഗധന്വാ രമേശ്വരൻ ക്രോധിച്ചു; ഹേ മുനേ, അവൻ അമ്പുകളോടുകൂടി തന്റെ ശാർങ്ഗധനുസ്സ് എടുത്തു।
Verse 40
त्रिभिश्च धर्षितो बाणैस्तेन शार्ङ्गं धनुर्हरेः । वीरभद्रेण तत्तात त्रिधाभूत्तत्क्षणान्मुने
അവന്റെ മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടു കീഴടങ്ങിയ ഹരിയുടെ ശാർങ്ഗധനുസ്സ്, ഹേ പ്രിയനേ, അതേ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ വീരഭദ്രൻ, ഹേ മുനിയേ, മൂന്നു ഭാഗമായി തകർത്തു।
Verse 41
अथ विष्णुर्मया वाण्या बोधितस्तं महागणम् । असह्यवर्चसं ज्ञात्वा ह्यंतर्धातुं मनो दधे
അപ്പോൾ എന്റെ വാക്കുകളാൽ ബോധിതനായ വിഷ്ണു ആ മഹാഗണത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അവന്റെ സഹിക്കാനാകാത്ത തേജസ്സറിഞ്ഞ് വിഷ്ണു അന്തർധാനം ചെയ്യാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു।
Verse 42
ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं भविष्यं सतीकृतं दुष्प्रसहं परेषाम् । गताः स्वलोकं स्वगणान्वितास्तु स्मृत्वा शिवं सर्वपतिं स्वतंत्रम्
സതിയാൽ സംഭവിക്കാനിരുന്ന, മറ്റുള്ളവർക്ക് അപ്രതിരോധ്യമായ ആ ഭാവിയെല്ലാം അറിഞ്ഞ്, അവർ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ഗണങ്ങളോടുകൂടെ സ്വസ്വലോകങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങി; സ്വതന്ത്രനായ സർവപതി ശിവനെ സ്മരിച്ചു।
Verse 43
सत्यलोकगतश्चाहं पुत्र शोकेन पीडितः । अचिंतयं सुदुःखार्तो मया किं कार्यमद्य वै
സത്യലോകത്തിലേക്ക് ചെന്ന ഞാൻ പുത്രശോകത്താൽ പീഡിതനായി. അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ വ്യാകുലനായി “ഇപ്പോൾ ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?” എന്നു ചിന്തിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 44
विष्णौ मयि गते चैव देवाश्च मुनिभिस्सह । विनिर्जिता गणैस्सर्वे ये ते यज्ञोपजीविनः
വിഷ്ണുവും ഞാനും അന്തർധാനം ചെയ്തപ്പോൾ, മുനികളോടുകൂടെ ഉണ്ടായിരുന്ന ദേവന്മാർ—യജ്ഞത്തെ ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കുന്നവർ—ഗണങ്ങളാൽ പൂർണ്ണമായി പരാജിതരായി।
Verse 45
समुपद्रवमालक्ष्य विध्वस्तं च महामखम् । मृगस्वरूपो यज्ञो हि महाभीतोऽपि दुद्रुवे
മഹാ ഉപദ്രവം കണ്ടും മഹാമഖം തകർന്നതറിഞ്ഞും, യജ്ഞം മൃഗരൂപം ധരിച്ചു മഹാഭീതിയോടെ ഓടിപ്പോയി।
Verse 46
तं तदा मृगरूपेण धावंतं गगनं प्रति । वीरभद्रस्समादाय विशिरस्कमथाकरोत्
അപ്പോൾ അവൻ മൃഗരൂപത്തിൽ ആകാശത്തേക്ക് ഓടുന്നതു കണ്ട വീരഭദ്രൻ അവനെ പിടിച്ചു ശിരഛേദം ചെയ്ത് ശിരസ്സില്ലാത്തവനാക്കി।
Verse 47
ततः प्रजापतिं धर्मं कश्यपं च प्रगृह्य सः । अरिष्टनेमिनं वीरो बहुपत्रमुनीश्वरम्
അപ്പോൾ ആ വീരൻ ആദരപൂർവ്വം പ്രജാപതി ധർമ്മനെയും കശ്യപനെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ടു; കൂടാതെ അരിഷ്ടനേമിയെയും മുനികളുടെ മഹാധിപനായ ബഹുപത്രനെയും കൂടി ചേർത്തെടുത്തു.
Verse 48
मुनिमांगिरसं चैव कृशाश्वं च महागणः । जघान मूर्ध्नि पादेन दत्तं च मुनिपुंगवम्
ആ മഹാഗണം അംഗിരസ്സ്, കൃശാശ്വൻ, ശ്രേഷ്ഠനായ ദത്തൻ എന്നീ മുനിമാരുടെ ശിരസ്സിൽ പാദം കൊണ്ട് പ്രഹരിച്ചു।
Verse 49
सरस्वत्याश्च नासाग्रं देवमास्तु तथैव च । चिच्छेद करजाग्रेण वीर भद्रः प्रतापवान्
പ്രതാപവാനായ വീരഭദ്രൻ തന്റെ നഖാഗ്രം കൊണ്ട് സരസ്വതിയുടെ മൂക്കിന്റെ തുമ്പും ആസ്തു എന്ന ദേവനെയും മുറിച്ചു കളഞ്ഞു।
Verse 50
ततोन्यानपि देवादीन् विदार्य पृथिवीतले । पातयामास सोयं वै क्रोधाक्रांतातिलोचनः
പിന്നീട് ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള ആ വീരഭദ്രൻ മറ്റു ദേവന്മാരെയും പിളർന്ന് ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തി।
Verse 51
वीरभद्रो विदार्य्यापि देवान्मुख्यान्मुनीनपि । नाभूच्छांतो द्रुतक्रोधः फणिराडिव मंडितः
പ്രധാന ദേവന്മാരെയും മുനിമാരെയും പിളർന്നിട്ടും വീരഭദ്രൻ ശാന്തനായില്ല; അദ്ദേഹം സർപ്പരാജാവിനെപ്പോലെ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു നിന്നു।
Verse 52
वीरभद्रोद्धृतारातिः केसरीव वनद्विपान् । दिशो विलोकयामास कः कुत्रास्तीत्यनुक्षणम्
വീരഭദ്രൻ ശത്രുക്കളെ പിടിച്ചു കീഴടക്കി, കാട്ടാനകളെ തേടുന്ന സിംഹംപോലെ വീണ്ടും വീണ്ടും ദിക്കുകളിലേക്കു നോക്കി, ഓരോ ക്ഷണവും—“ആർ? എവിടെയുണ്ട്?” എന്നു ചോദിച്ചു।
Verse 53
व्यपोथयद्भृगुं यावन्मणिभद्रः प्रतापवान् । पदाक्रम्योरसि तदाऽकार्षीत्तच्छ्मश्रुलुंचनम्
പ്രതാപവാനായ മണിഭദ്രൻ ഭൃഗുവിനെ ഏറെ നേരം അടിച്ചു തകർത്തു; പിന്നെ അവന്റെ നെഞ്ചിൽ കാൽവെച്ച് ബലമായി അവന്റെ മീശ പിഴുതെടുത്തു।
Verse 54
चंडश्चोत्पाटयामास पूष्णो दंतान् प्रवेगतः । शप्यमाने हरे पूर्वं योऽहसद्दर्शयन्दतः
അപ്പോൾ ചണ്ഡൻ പ്രബലവേഗത്തോടെ മുന്നേറി പൂഷന്റെ പല്ലുകൾ പിഴുതെടുത്തു—ഹരനെ നിന്ദിക്കുമ്പോൾ മുമ്പ് പല്ലുകാട്ടി ചിരിച്ചവനായിരുന്നു അവൻ।
Verse 55
नन्दी भगस्य नेत्रे हि पातितस्य रुषा भुवि । उज्जहार स दक्षोक्ष्णा यश्शपंतमसूसुचत्
കോപത്തോടെ നന്ദി ഭഗന്റെ കണ്ണുകൾ പിഴുത് നിലത്തേക്ക് വീഴ്ത്തി; പിന്നെ ദക്ഷന്റെ യജ്ഞാഗ്നിയാൽ ശപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നവനെ ദഹിപ്പിച്ചു।
Verse 56
विडंबिता स्वधा तत्र सा स्वाहा दक्षिणा तथा । मंत्रास्तंत्रास्तथा चान्ये तत्रस्था गणनायकैः
അവിടെ സ്വധാ അപമാനിതയായി; സ്വാഹയും ദക്ഷിണയും അതുപോലെ. മന്ത്രങ്ങൾ, തന്ത്രങ്ങൾ, മറ്റ് വിധിവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയും ഗണനായകർ അടക്കി നിയന്ത്രിച്ചു।
Verse 57
ववृषुस्ते पुरीषाणि वितानाऽग्नौ रुषा गणाः । अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणा वीरास्तमध्वरम्
കോപത്തോടെ ആ വീരഗണങ്ങൾ യാഗവിതാനത്തിന്റെ കീഴിലെ അഗ്നിയിൽ മലവർഷം ചൊരിഞ്ഞു; അപ്പോൾ തന്നെ അവർ ആ അധ്വരത്തെ വാക്കുകൾക്കതീതമായി മലിനവും കലാപകരവുമാക്കി.
Verse 58
अंतर्वेद्यंतरगतं निलीनं तद्भयाद्बलात् । आनिनाय समाज्ञाय वीरभद्रेः स्वभूश्चुतम्
അന്തർവേദിയുടെ ഉള്ളിൽ ഒളിഞ്ഞുകിടന്ന അവനെ, ശിവശക്തിയിൽ നിന്നുയർന്ന വീരഭദ്രൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഭയത്തോടെയും ബലമായി പിടിച്ച് കൊണ്ടുവന്നു।
Verse 59
कपोलेऽस्य गृहीत्वा तु खड्गेनोपहृतं शिरः । अभेद्यमभवत्तस्य तच्च योगप्रभावतः
അവന്റെ കവിള് പിടിച്ച് വാളാൽ തലയിൽ പ്രഹരിച്ചു; എന്നാൽ യോഗപ്രഭാവം മൂലം ആ ശിരസ് അഭേദ്യമായി, മുറിയാതെ നിന്നു।
Verse 60
अभेद्यं तच्छिरो मत्वा शस्त्रास्त्रैश्च तु सर्वशः । करेण त्रोटयामास पद्भ्यामाक्रम्य चोरसि
എല്ലാ ശസ്ത്രാസ്ത്രങ്ങൾക്കും ആ ശിരസ് അഭേദ്യമെന്ന് കരുതി, നെഞ്ചിൽ കാലുറപ്പിച്ച് സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് അത് ഞെരിച്ച് തകർക്കാൻ ശ്രമിച്ചു।
Verse 61
तच्छिरस्तस्य दुष्टस्य दक्षस्य हरवैरिणः । अग्निकुंडे प्रचिक्षेप वीरभद्रो गणाग्रणीः
അപ്പോൾ ശിവഗണങ്ങളുടെ അഗ്രണി വീരഭദ്രൻ, ഹരൻ (ശിവൻ) എന്നവന്റെ വൈരിയായ ആ ദുഷ്ട ദക്ഷന്റെ ശിരസ് യജ്ഞാഗ്നികുണ്ഡത്തിലേക്ക് എറിഞ്ഞു।
Verse 62
रेजे तदा वीरभद्रस्त्रिशूलं भ्रामयन्करे । क्रुद्धा रणाक्षसंवर्ताः प्रज्वाल्य पर्वतोपमाः
അപ്പോൾ വീരഭദ്രൻ കൈയിൽ ത്രിശൂലം ചുഴറ്റി ദീപ്തനായി. ക്രോധത്തിൽ ആ യുദ്ധരാക്ഷസസദൃശമായ പ്രളയകര സേനകൾ പർവ്വതസമമായി ജ്വലിച്ചു.
Verse 63
अनायासेन हत्वैतान् वीरभद्रस्ततोऽग्निना । ज्वालयामास सक्रोधो दीप्ताग्निश्शलभानिव
അനായാസമായി അവരെല്ലാം വധിച്ച ശേഷം ക്രോധദീപ്തനായ വീരഭദ്രൻ പിന്നെ അഗ്നിയാൽ അവരെ ജ്വലിപ്പിച്ചു; ജ്വലിക്കുന്ന തീയിൽ പതിക്കുന്ന ശലഭങ്ങളെപ്പോലെ അവർ ദഹിച്ചു।
Verse 64
वीरभद्रस्ततो दग्धान्दृष्ट्वा दक्षपुरोगमान् । अट्टाट्टहासमकरोत्पूरयंश्च जगत्त्रयम्
പിന്നീട് വീരഭദ്രൻ ദക്ഷനെയും മുൻപന്തിയിലുള്ളവരെയും ദഹിച്ച നിലയിൽ കണ്ടു മഹാഗർജ്ജനമായ അട്ടഹാസം ചെയ്തു; അതിന്റെ പ്രതിധ്വനി ത്രിലോകവും നിറച്ചു।
Verse 65
वीरश्रिया वृतस्तत्र ततो नन्दनसंभवा । पुष्पवृष्टिरभूद्दिव्या वीरभद्रे गणान्विते
അവിടെ ശിവഗണങ്ങളോടുകൂടി വീരശ്രീയിൽ പൊതിഞ്ഞ വീരഭദ്രനെ ആദരിച്ച് നന്ദനവനത്തിൽ നിന്നു ദിവ്യമായ പുഷ്പവൃഷ്ടി പെയ്തു।
Verse 66
ववुर्गंधवहाश्शीतास्सुगन्धास्सुखदाः शनैः । देवदुंदुभयो नेदुस्सममेव ततः परम्
പിന്നീട് മന്ദമായി ശീതളവും സുഗന്ധവാഹിയും ആനന്ദദായകവുമായ കാറ്റുകൾ വീശി; തുടർന്ന് ദേവദുന്ദുഭികൾ ഒരുമിച്ച് മുഴങ്ങി।
Verse 67
कैलासं स ययौ वीरः कृतकार्य्यस्ततः परम् । विनाशितदृढध्वांतो भानुमानिव सत्वरम्
അതിനുശേഷം ആ വീരൻ, കൃതകൃത്യനായി, വേഗത്തിൽ കൈലാസത്തിലേക്ക് പോയി—ഉദിച്ച സൂര്യൻ ഘനമായ അന്ധകാരം ക്ഷണത്തിൽ അകറ്റുന്നതുപോലെ.
Verse 68
कृतकार्यं वीरभद्रं दृष्ट्वा संतुष्टमा नसः । शंभुर्वीरगणाध्यक्षं चकार परमेश्वरः
കൃത്യം വിജയകരമായി നിർവഹിച്ച വീരഭദ്രനെ കണ്ട പരമേശ്വരൻ ശംഭു അന്തർമനസ്സിൽ സന്തുഷ്ടനായി, അവനെ വീരഗണങ്ങളുടെ അധിപനാക്കി നിയമിച്ചു।
Frequently Asked Questions
It depicts the battlefield escalation after Dakṣa’s sacrificial conflict: Vīrabhadra prepares for war, Viṣṇu sounds Pāñcajanya, the fleeing devas return, and duels erupt between Śiva’s gaṇas and the lokapālas/devas (including Nandin vs Indra).
It frames Śiva-smaraṇa as a protective and empowering act (apad-vinivāraṇa), implying that agency and victory derive from alignment with Śiva’s transcendent authority rather than from mere martial strength.
Vīrabhadra’s divine chariot and supreme weapons, Viṣṇu’s Pāñcajanya conch as a rallying signal, Indra’s vajra, and Śiva’s triśūla wielded by Nandin—each functioning as iconographic markers of cosmic jurisdiction.