Sarga 14
सत्यपाशः — Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise
अयोध्याकाण्ड
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ പതിനാലാം സർഗത്തിൽ കൈകേയി–ദശരഥസംവാദം ധർമ്മബന്ധിതമായ ഒരു കരാറുപോലെ നിലകൊണ്ട് രാജാഭിഷേകസങ്കടം കൂടുതൽ കടുപ്പമാകുന്നു. ശോകത്തിൽ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെ വിറങ്ങലിച്ചു കിടക്കുന്ന രാജാവിനെ കണ്ട കൈകേയി, വാഗ്ദത്തമായ വരം നിർബന്ധമായി നിറവേറ്റണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെടുകയും, രാജാവ് വാക്ക് തെറ്റിയാൽ താൻ ആത്മനാശം വരുത്തുമെന്നു ഭീഷണിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ദശരഥൻ ഇന്ദ്രന്റെ ‘സത്യപാശ’ത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ബലിയെപ്പോലെ പ്രതിജ്ഞാബന്ധത്തിൽ കുടുങ്ങി, ധർമ്മബാധ്യതയും ദുഃഖവും ചേർന്ന് ശരീര-മനസ്സുകളെ അസ്ഥിരമാക്കുന്നു. ദശരഥൻ കടുത്ത വാക്കുകളാൽ കൈകേയിയെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞ്, സ്വന്തം അന്ത്യകർമ്മങ്ങളെക്കുറിച്ചും ചിന്തിക്കുന്നു. രാമാഭിഷേകത്തിന് തടസ്സം വരുത്തിയാൽ കൈകേയിയും അവളുടെ പുത്രനും തന്റെ ‘സലിലക്രിയ’ നടത്തരുതെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. ഇതിനിടയിൽ പ്രഭാതം വരുന്നു; അഭിഷേകത്തിന്റെ ആചാരസന്നാഹങ്ങൾ മുന്നേറുന്നു—ഗുരു വസിഷ്ഠൻ സമസ്ത മംഗളസാമഗ്രികളുമായി അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു; അയോധ്യയിലെ വഴികൾ കഴുകി വൃത്തിയാക്കി, പുഷ്പമാലകളാൽ അലങ്കരിച്ച്, ചന്ദനം-ധൂപസൗരഭ്യങ്ങളാൽ ഉത്സവമയമായി തിളങ്ങുന്നു. അകത്തെ ദുരന്തം അറിയാത്ത സുമന്ത്രൻ പതിവായ പ്രഭാതജാഗരണസ്തുതിവാക്യങ്ങളാൽ രാജാവിനെ പുകഴ്ത്തുമ്പോൾ ദശരഥന്റെ ദുഃഖം വീണ്ടും പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് കൈകേയി സുമന്ത്രനെ രാമനെ വിളിക്കാനയച്ച്, രാജാവ് സന്തോഷോത്സുകത മൂലം ഉറക്കക്ലാന്തനാണെന്നു മാത്രം കാണിക്കുന്നു—ഇങ്ങനെ കഥ രാമന്റെ മുമ്പിൽ വരദാനാവശ്യത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലിലേക്കു നീങ്ങുന്നു.
Shlokas
Verse 1
पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि।विवेष्टमानमुद्वीक्ष्य सैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।।।
പുത്രശോകത്തിൽ പീഡിതനായി ഭൂമിയിൽ ബോധംകെട്ട് വീണു പുളഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ഇക്ഷ്വാകുവംശരാജാവിനെ കണ്ട പാപിനിയായ സ്ത്രീ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 2
पापं कृत्वैव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्।शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि।।।।
ഇത് എന്താണ്—നീ പാപം ചെയ്തതുപോലെ? നീ വാഗ്ദാനം ചെയ്ത വരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള എന്റെ മറുപടി കേട്ട്, എന്തുകൊണ്ട് നീ ദുഃഖത്തോടെ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നു? നിന്റെ രാജസ്ഥാനത്തിൽ ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുന്നതാണ് നിനക്കുചിതം.
Verse 3
आहु स्सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः।सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रबोधितः।।।।
ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവർ പറയുന്നു—സത്യം തന്നെയാണ് പരമധർമ്മം; സത്യത്തെ ആശ്രയിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ നിന്നെയും നിന്റെ ധർമ്മത്തിൽ ഉപദേശിച്ചിരിക്കുന്നത്.
Verse 4
संश्रुत्य शैब्यश्श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः।प्रदाय पक्षिणे राज न्जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।
ഹേ രാജാവേ, ഭൂമിയുടെ അധിപനായ ശൈബ്യൻ വാഗ്ദാനം പാലിച്ച് തന്റെ തന്നെ ശരീരം ശ്യേനപക്ഷിക്കു സമർപ്പിച്ചു; അതിനാൽ അവൻ പരമോന്നത ഗതിയെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 5
तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे।याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ।।।।
അതുപോലെ തന്നെ തേജസ്വിയായ രാജാവ് അലർക്കൻ—വേദപാരംഗതനായ ബ്രാഹ്മണൻ യാചിച്ചപ്പോൾ—തന്റെ കണ്ണുകൾ തന്നെ പിഴുതെടുത്തു, മനസ്സു കുലുങ്ങാതെ ദാനം ചെയ്തു.
Verse 6
सरितां तु पतिस्स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः।सत्यानुरोधात्समये स्वां वेलां नातिवर्तते।।।।
സത്യനിഷ്ഠനായ സമുദ്രം—നദികളുടെ അധിപതി—പരിധി ചെറുതായാലും, സത്യാനുസരണത്താൽ സമയം വന്നപ്പോൾ സ്വന്തം തീരം ഒരിക്കലും ലംഘിക്കുകയില്ല.
Verse 7
सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्टितः।सत्यमेवाक्षया वेदा सत्येनैवाप्यते स्परम्।।।।
സത്യം എന്ന ഏകപദം തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മം; സത്യത്തിൽ ധർമ്മം ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു. സത്യം തന്നെയാണ് അക്ഷയ വേദം; സത്യത്തിലൂടെയേ പരമപദം പ്രാപ്യമാകൂ.
Verse 8
सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः।सफलस्स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम।।।।
നിന്റെ ബുദ്ധി ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ സത്യത്തെ അനുസരിക്കൂ; എനിക്ക് നൽകിയ വരം ഫലവത്താകട്ടെ—ഹേ സത്തമ, നീ വരദാതാവല്ലോ.
Verse 9
धर्मस्यैहाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्।प्रव्राजय सुतं रामं त्रिःखलु त्वां ब्रवीम्यहम्।।।।
ഈ കാര്യത്തിൽ ധർമ്മത്തിന്റെ ഹിതത്തിനും എന്റെ പ്രേരണയാലും, നിന്റെ പുത്രൻ രാമനെ വനവാസത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കുക; ഞാൻ നിന്നോട് സത്യമായി മൂന്നു പ്രാവശ്യം പറയുന്നു.
Verse 10
समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि।अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम्।।।।
ഹേ ആര്യാ! നീ എന്റെ ഈ ഉടമ്പടി പാലിക്കാതിരുന്നാൽ, നിന്റെ മുന്നിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവളായി ഞാൻ നിന്റെ സന്നിധിയിൽ തന്നേ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കും.
Verse 11
एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया।नाशकत्पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा।।।।
സംശയമില്ലാതെ കൈകേയി ഇങ്ങനെ സമ്മർദ്ദം ചെലുത്തിയപ്പോൾ, രാജാവിന് തന്റെ വാഗ്ദാനത്തിന്റെ പാശത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകാൻ കഴിഞ്ഞില്ല—ഇന്ദ്രൻ ഒരുക്കിയ കുടുക്കിൽ ബന്ധിതനായ ബലിയെപ്പോലെ.
Verse 12
उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्।स धुर्योवैपरिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा।।।।
അവന്റെ ഹൃദയം ഉന്മാദത്തോടെ ഇടിച്ചുതുടങ്ങി, മുഖം വർണ്ണഹീനമായി; നുകത്തിൽ കെട്ടിയ ധുര്യപശു നുകത്തിനും ചക്രങ്ങൾക്കും ഇടയിൽ വിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ അവൻ കുലുങ്ങി അസ്ഥിരനായി.
Verse 13
विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूपतिः।कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
വിഹ്വലമായ കണ്ണുകളാൽ കാണാൻ കഴിയാത്തവനെന്നപോലെ ഭൂപതി; മഹാ പ്രയാസത്തോടെ ധൈര്യം പിടിച്ചുനിർത്തി കൈകേയിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 14
यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः।तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं त्वया सह।।।।
ഓ പാപിനീ! മന്ത്രസാക്ഷിയായ അഗ്നിയുടെ മുമ്പിൽ ഞാൻ പിടിച്ച നിന്റെ കൈബന്ധം ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; നിന്നെയും, നിന്നോടൊപ്പം എനിൽ നിന്നു ജനിച്ച നിന്റെ പുത്രനെയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 15
प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनंप्रति।अभिषेकं गुरुजनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम्।।।।
ദേവീ! രാത്രി കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു, സൂര്യോദയം അടുത്തിരിക്കുന്നു; ഗുരുജനങ്ങളും മുതിർന്നവരും തീർച്ചയായും എന്നെ അഭിഷേകത്തിലേക്ക് വേഗം പോകാൻ പ്രേരിപ്പിക്കും.
Verse 16
रामाभिषेकसंभारैस्तदर्थमुपकल्पितैः।रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम्।।।।
രാമാഭിഷേകത്തിനായി ഒരുക്കിയ അതേ സാമഗ്രികളാൽ തന്നെ—ഞാൻ മരിച്ച ശേഷം—രാമൻ എന്റെ സലിലക്രിയ, ജലതർപ്പണവിധി നിർവഹിക്കേണ്ടിവരും.
Verse 17
त्वया सपुत्रया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया।व्याहन्ताऽस्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम्।।।।
ദുഷ്ടാചാരിണിയായ സ്ത്രീയേ! നീ രാമന്റെ അഭിഷേകത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുകയാണെങ്കിൽ, എന്റെ മരണാനന്തരം എനിക്കായി നീയും നിന്റെ പുത്രനും ജലതർപ്പണമായ സലിലക്രിയ ഒരിക്കലും ചെയ്യരുത്.
Verse 18
न च शक्तोऽस्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथासुखम्।हतहर्षं निरानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम्।।।।
മുമ്പ് ജനങ്ങളെ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ കണ്ടിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അവരെ ഹർഷരഹിതരായി, ആനന്ദമില്ലാതെ, മുഖം താഴ്ത്തി നിൽക്കുന്നവരായി വീണ്ടും കാണാൻ എനിക്കാകുന്നില്ല.
Verse 19
तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः।प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रशालिनी।।।।
ആ മഹാത്മാവായ രാജാവ് അവളോടു അങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രങ്ങളും അലങ്കരിച്ച പുണ്യരാത്രി കടന്നു പ്രഭാതമായി.
Verse 20
ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः।उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता।।।।
അപ്പോൾ പാപാചാരിണിയായ കൈകേയി—വാക്കിൽ നിപുണയും ക്രോധത്തിൽ മൂർഛിതയുമായവൾ—വീണ്ടും രാജാവിനോട് കഠിനവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.
Verse 21
किमिदं भाषसे राजन्वाक्यं गररुजोपमम्।आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि।।।।
ഹേ രാജാവേ, വിഷവേദനപോലെ കഠിനമായ വാക്കുകൾ നീ എന്തിന് പറയുന്നു? ദുഃഖം ബാധിക്കാത്ത നിന്റെ പുത്രൻ ശ്രീരാമനെ ഇവിടെ വിളിപ്പിക്കുക നിനക്കു യുക്തമാണ്.
Verse 22
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्।निस्सपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि।।।।
എന്റെ പുത്രനെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച്, ശ്രീരാമനെ വനവാസിയാക്കി, എന്നെ നിസ്സപത്നയാക്കി തീർത്താൽ മാത്രമേ നീ കൃതകൃത്യനായിരിക്കൂ.
Verse 23
स नुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः।राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
അവളുടെ ആവർത്തിച്ച പ്രേരണയാൽ, മൂർച്ചയുള്ള പ്രത്തോദംകൊണ്ട് കുത്തേറ്റ ഉത്തമകുതിരപോലെ രാജാവ് വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രചോദിതനായി കൈകേയിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 24
धर्मबन्धेन बध्दोऽस्मि नष्टा च मम चेतना।ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।
ഞാൻ ധർമ്മബന്ധനത്തിൽ ബന്ധിതനാണ്; എന്റെ ബോധം തകർന്നിരിക്കുന്നു. ധാർമ്മികനായ എന്റെ പ്രിയ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ ശ്രീരാമനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 25
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा।उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।।।
അനന്തരം രാത്രി കഴിഞ്ഞു, സൂര്യൻ ഉദിച്ചു; പുണ്യമായ നക്ഷത്രയോഗവും ശുഭമായി സമാഹിതമായ മുഹൂർത്തവും എത്തിയപ്പോൾ, ഗുണസമ്പന്നനായ വസിഷ്ഠ ഋഷി ശിഷ്യന്മാർ ചുറ്റിനിന്നിരിക്കെ, ആചാരസാമഗ്രികൾ വേഗം ഒരുക്കി ഉത്തമമായ രാജമന്ദിരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 26
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।2.14.25।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा। उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।2.14.26।।
അനന്തരം രാത്രി കഴിഞ്ഞു, സൂര്യൻ ഉദിച്ചു; പുണ്യമായ നക്ഷത്രയോഗവും ശുഭമായി സമാഹിതമായ മുഹൂർത്തവും എത്തിയപ്പോൾ, ഗുണസമ്പന്നനായ വസിഷ്ഠ ഋഷി ശിഷ്യന്മാർ ചുറ്റിനിന്നിരിക്കെ, ആചാരസാമഗ്രികൾ വേഗം ഒരുക്കി ഉത്തമമായ രാജമന്ദിരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 27
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्।महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्।तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।।।यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
വീഥികൾ വെള്ളം തളിച്ച് തൂത്തുവൃത്തിയാക്കിയതും, ഉത്തമ പതാകകളാൽ അലങ്കരിച്ചതും, വർണവർണമായ പുഷ്പങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്നതും, നാനാവിധ മാലകളാൽ ദീപ്തമായതുമായ നഗരത്തെ അദ്ദേഹം കണ്ടു.
Verse 28
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
അത് ആനന്ദിത ജനക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, സമൃദ്ധമായ വിപണികളും കടകളും ഉള്ളതും, മഹോത്സവങ്ങളാൽ കവിഞ്ഞൊഴുകുന്നതുമായ—രാഘവൻ (രാമൻ) നിമിത്തം ഉത്സുകമായതുമായിരുന്നു.
Verse 29
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
ചന്ദനവും അഗരു ധൂപവും കൊണ്ട് എല്ലാടവും സുഗന്ധിതമായ, പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) വസിക്കുന്ന അമരാവതിയെപ്പോലെ തോന്നുന്ന ആ നഗരത്തെ കടന്ന് അദ്ദേഹം മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 30
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
അവൻ അന്തഃപുരത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠമായ ഭാഗം കണ്ടു—അനവധി ദ്വിജസംഘങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞത്, നഗരവാസികളും ഗ്രാമജനങ്ങളും കവിഞ്ഞൊഴുകുന്നത്, ബ്രാഹ്മണന്മാർ കൊണ്ട് ശോഭിക്കുന്നത്; യജ്ഞവിധികളിൽ നിപുണരായ പരമദ്വിജ സഭാസദസ്സുകളാൽ സമ്പൂർണ്ണമായത്.
Verse 31
तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।।।।वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च।
അന്തഃപുരത്തിലെത്തി, പരമർഷി വസിഷ്ഠൻ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ ജനക്കൂട്ടത്തെ കടന്ന് അകത്ത് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 32
सत्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।।।।द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम्।
അപ്പോൾ അദ്ദേഹം മനുജസിംഹൻ (ദശരഥൻ) എന്ന രാജാവിന്റെ വാതിലിൽ, സുമന്ത്രൻ എന്ന സാരഥി—സുന്ദരദർശിയായ മന്ത്രി, സെക്രട്ടറി—പുറത്തേക്ക് വരുന്നതു കണ്ടു.
Verse 33
तमुवाच महातेजा स्सूतपुत्रं विशारदम्।।वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम्।
മഹാതേജസ്വിയായ വസിഷ്ഠൻ ആ നിപുണനായ സൂതപുത്രനോടു പറഞ്ഞു: “വിശാരദനേ, ഉടൻ രാജാവിനോട് ഞാൻ ഇവിടെ എത്തിയതായി അറിയിക്ക.”
Verse 34
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः।अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्।वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः।हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः।सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः।आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह।एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
ഇവിടെ ഗംഗാജലത്തോടെ നിറഞ്ഞ ഘടങ്ങളും, സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നു കൊണ്ടുവന്ന ജലമുള്ള സ്വർണ്ണപാത്രങ്ങളും ഉണ്ട്. അഭിഷേകാർത്ഥം ഔദുംബരമരത്തിന്റെ മംഗളപീഠവും എത്തിയിരിക്കുന്നു. എല്ലാ തരത്തിലുള്ള വിത്തുകൾ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, നാനാവിധ രത്നങ്ങൾ; തേൻ, തൈര്, നെയ്യ്, ലാജ, ദർഭ, പുഷ്പങ്ങൾ, പാൽ; എട്ട് മനോഹര കന്യകമാരും മദോന്മത്തനായ ശ്രേഷ്ഠ ഗജവും; നാല് കുതിരകൾ ചേർത്ത ശ്രീമാനായ രഥം, ഖഡ്ഗവും ഉത്തമ ധനുസ്സും; വഹകരോടുകൂടിയ പല്ലക്ക്, പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള ഛത്രം; രണ്ട് വെളുത്ത ചാമരങ്ങൾ, സ്വർണ്ണ ഭൃംഗാരപാത്രം; സ്വർണ്ണമാലയാൽ അലങ്കരിച്ച കകുദ്മാനായ പാണ്ഡുര വൃഷഭം; നാലു ദംഷ്ട്രകളുള്ള കേസരി സിംഹവും മഹാബലനായ ശ്രേഷ്ഠ അശ്വവും; സിംഹാസനം, വ്യാഘ്രചർമ്മം, സമിദ്ധാൽ പ്രജ്വലിച്ച ഹുതാശനവും; എല്ലാ വാദ്യസംഘങ്ങളും, അലങ്കൃത വേശ്യകളും സ്ത്രീകളും; ആചാര്യർ, ബ്രാഹ്മണർ, ഗാവുകൾ, പുണ്യ മൃഗപക്ഷികൾ; നഗര-ജനപദത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠരും നൈഗമരും അവരുടെ ഗണങ്ങളോടുകൂടെ—ഇവരും മറ്റും അനേകരും മധുരവചനങ്ങളോടെ, രാജാക്കളോടൊപ്പം, രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി ഇവിടെ ഒരുമിച്ചു നില്ക്കുന്നു.
Verse 35
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
അഭിഷേകത്തിനായി ഉദുംബരമരത്തിൽ നിർമ്മിച്ച മംഗളകരമായ ഭദ്രപീഠം കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു; അതുപോലെ എല്ലാ തരത്തിലുള്ള വിത്തുകളും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും വിവിധ രത്നങ്ങളും കൂടി സമാഹരിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 36
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
തേൻ, തൈര്, നെയ്യ്, ലാജ (പൊരിച്ച അരി), ദർഭ, സുമനസ്സുകൾ (പൂക്കൾ), പാൽ എന്നിവ സജ്ജമാണ്; കൂടാതെ എട്ട് മനോഹര കന്യകകളും മദോന്മത്തനായ ശ്രേഷ്ഠ ഗജവും കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 37
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
നാല് കുതിരകൾ കെട്ടിയ ശ്രിമത്തായ രഥം സജ്ജമാണ്; വാൾയും ഉത്തമ ധനുസ്സും കൂടെ; വഹകരോടുകൂടിയ വാഹനം (പല്ലക്ക്)യും ചന്ദ്രസദൃശമായ ഛത്രവും ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു.
Verse 38
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
രണ്ട് വെളുത്ത വാലവ്യജനങ്ങൾ (ചാമരങ്ങൾ) ഉണ്ട്, സ്വർണ്ണഭൃംഗാരു (തളിക്കൽപാത്രം)യും; കൂടാതെ സ്വർണ്ണമാല അണിഞ്ഞ പാണ്ഡുരവർണ്ണമുള്ള കൂമ്പുള്ള വൃഷഭവും കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 39
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
നാല് മഹാദംഷ്ട്രകളുള്ള കേസരി സിംഹവും, ശ്രേഷ്ഠവംശജനായ മഹാബലവാനായ അശ്വവും ഉണ്ട്; സിംഹാസനം, വ്യാഘ്രചർമ്മം, സമിദ്ധമായ ഹുതാശനം (പവിത്ര അഗ്നി)യും സജ്ജമാണ്.
Verse 40
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
എല്ലാ തരത്തിലുള്ള വാദ്യകലാകാരരുടെ സംഘങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു; വേശ്യകളും അലങ്കൃതസ്ത്രീകളും കൂടെ. ആചാര്യന്മാർ, ബ്രാഹ്മണർ, ഗാവുകൾ, പുണ്യവും ശുഭവും ആയ മൃഗപക്ഷികളും അവിടെ സമാഗമിച്ചു.
Verse 41
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
ശ്രേഷ്ഠ പൗരന്മാരും ജനപദത്തിലെ പ്രമുഖരും, വ്യാപാരികൾ അവരുടെ സംഘങ്ങളോടുകൂടെ—ഇവരും മറ്റും അനേകരും മധുരവചനങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് കൊണ്ടുവരപ്പെടുന്നു; രാജാക്കന്മാരോടൊപ്പം രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി അവർ ഒരുമിച്ചു നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 42
त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।।।।पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात्।
മഹാരാജാവേ, വേഗം ചെയ്യുക; പ്രഭാതം ഉദിക്കുമ്പോൾ—പുഷ്യ നക്ഷത്രയോഗത്തിൽ—രാമൻ രാജ്യം പ്രാപിക്കട്ടെ.
Verse 43
इति तस्य वच श्श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः।।।।स्तुवन्नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम्।
മഹാത്മാവിന്റെ ഈ വചനങ്ങൾ കേട്ട ശേഷം, സൂതപുത്രനായ സുമന്ത്രൻ രാജസിംഹത്തെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട് രാജനിവാസത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 44
तं तु पूर्वोदितं वृध्दं द्वारस्था राज सम्मतम्।।।।न शेकुरभिसंरोध्दुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः।
എന്നാൽ രാജാവിന് പ്രിയമായതു ചെയ്യാൻ തത്പരരായ ദ്വാരപാലകർ, മുമ്പേ എത്തിയ വൃദ്ധനും രാജസമ്മതനുമായ സുമന്ത്രനെ തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 45
स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।।।।वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे।
അവൻ രാജാവിന്റെ സമീപത്ത് ചെന്നിട്ടും രാജാവിന്റെ അന്തർസ്ഥിതിയെ അറിയാതെ, അത്യന്തം സന്തോഷിപ്പിക്കുന്ന വാക്കുകളാൽ രാജാവിനെ സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 46
तत स्सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने।।।।सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम्।
പിന്നീട് സാരഥിയായ സുമന്ത്രൻ യഥാകാലം രാജാവിന്റെ വസതിയിൽ പ്രവേശിച്ച്, കൈകൂപ്പി ഭൂമിപതിയായ ജഗതീപതിയെ സ്തുതിച്ചു.
Verse 47
यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।।।।प्रीतः प्रीतेन मनसा तथाऽनन्दघन स्स्वतः।
തേജസ്വിയായ സമുദ്രം സൂര്യോദയത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നതുപോലെ, സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ ആനന്ദഘനനായ സുമന്ത്രനും പ്രീതമായ മനസ്സോടെ ഹർഷിച്ചു.
Verse 48
इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।।।।सोऽजयद्दानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
ഈ സമയത്തുതന്നെ മാതലി, സർവ്വ ദാനവന്മാരെയും ജയിച്ച ഇന്ദ്രനെ സ്തുതിക്കുന്നു; അതുപോലെ തന്നെയാണ് ഞാനും നിങ്ങളെ ഉണർത്തുന്നത്.
Verse 49
वेदास्सहाङ्गविद्याश्च यथाह्यात्मभुवं विभुम्।।।ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
ഇന്ന് വേദങ്ങൾ—വേദാംഗവിദ്യകളോടുകൂടെ—സ്വയംഭൂ മഹാവിഭുവായ ബ്രഹ്മാവിനെ എങ്ങനെ ബോധിപ്പിച്ചു ജാഗരിപ്പിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ ഞാനും നിന്നെ ജാഗരിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 50
आदित्यस्सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।।।।बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
സൂര്യൻ ചന്ദ്രനോടുകൂടെ ഇന്ന് സർവ്വഭൂതധാരിണിയായ ശുഭ ഭൂമിയെ എങ്ങനെ ജാഗരിപ്പിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ ഞാനും നിന്നെ ജാഗരിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 51
उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गलः।।।।विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः।
എഴുന്നേൽക്കുക, മഹാരാജാ, വേഗത്തിൽ; കൃതകൗതുക-മംഗളകർമ്മങ്ങളാൽ അലങ്കൃതനായി, മേരുവിൻമേൽ ദിവാകരൻപോലെ നിങ്ങളുടെ ദേഹശോഭയിൽ വിരാജിക്കുക.
Verse 52
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।।।।वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते।
ഹേ കാകുത്സ്ഥവംശജാ, സോമനും സൂര്യനും, ശിവനും വൈശ്രവണനും, കൂടാതെ വരുണനും അഗ്നിയും ഇന്ദ്രനും—ഇവരൊക്കെയും നിനക്കു വിജയം പ്രസാദിക്കട്ടെ.
Verse 53
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्।उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।।।
ഭഗവതിയായ പുണ്യരാത്രി കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇതുവരെ നിനക്കാൽ ചെയ്യേണ്ട കര്ത്തവ്യം എല്ലാം നിർവഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു॥
Verse 54
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।2.14.53।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्। उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।2.14.54।।
ബുദ്ധിയെ ഉണർത്തുക, നൃപശാർദൂലാ; ഇനി ചെയ്യേണ്ട കാര്യം ഉടൻ നിർവഹിക്ക. രാമന്റെ സമഗ്ര അഭിഷേകത്തിനുള്ള സകല ഒരുക്കങ്ങളും പൂർണ്ണമായി സജ്ജമാണ്॥
Verse 55
पौरजानापदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः।स्वयं वशिष्ठो भगवान्ब्राह्मणै स्सह तिष्ठति।।।।
നഗരവാസികളും ജനപദവാസികളും, നൈഗമന്മാരായ വ്യാപാരികളും അഞ്ജലി ചേർത്ത് നിൽക്കുന്നു; ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠനും ബ്രാഹ്മണന്മാരോടുകൂടെ അവിടെ തന്നെയുണ്ട്॥
Verse 56
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्।यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्।एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।।।
രാജാവേ, രാഘവന്റെ അഭിഷേകത്തിന് ഉടൻ ആജ്ഞ നൽകുക; കാവൽക്കാരനില്ലാത്ത പശുക്കളും നായകനില്ലാത്ത സൈന്യവും അക്രമത്തിലാകുന്നതുപോലെ തന്നേ॥
Verse 57
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्। यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।2.14.56।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्। एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।2.14.57।।
ചന്ദ്രനില്ലാതെ രാത്രി ശൂന്യമാകുന്നതുപോലെ, വൃഷഭനില്ലാതെ പശുക്കൾ നിരാശ്രയമാകുന്നതുപോലെ; രാജാവ് ദൃശ്യമല്ലാത്തിടത്ത് രാജ്യം നിർജ്ജീവമാകുന്നു॥
Verse 58
इति तस्य वच श्शृत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत्।अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः।।।।
അർത്ഥസമ്പന്നവും ആശ്വാസപൂർവ്വമെന്നപോലെ തോന്നിയ അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ഭൂമിപതി വീണ്ടും ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോയി.
Verse 59
तत स्सराजा तं सूतं सन्नहर्ष स्सुतं प्रति।शोकरक्तेक्षण श्श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः।।।।वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि।
അപ്പോൾ ധാർമ്മികനും ശ്രീമാനുമായ രാജാവ്—പുത്രനെ ഓർത്ത് ആനന്ദരഹിതനായി, ദുഃഖത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ—സാരഥിയെ നോക്കി പറഞ്ഞു: “നിന്റെ വാക്കുകൾ വീണ്ടും എന്റെ മർമങ്ങളെ കുത്തിപ്പിളർക്കുന്നു.”
Verse 60
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्।प्रगृहीताञ्जलिः किञ्चित्तस्माद्देशादपाक्रमत्।।।।
രാജാവിന്റെ കരുണാഭരിത വാക്കുകൾ കേട്ടും അവനെ ദീനാവസ്ഥയിൽ കണ്ടും, സുമന്ത്രൻ കൈകൂപ്പി ആ സ്ഥലത്തിൽ നിന്ന് അല്പം പിന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 61
यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।।।।तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह।
ദൈന്യത്താൽ ഭൂമിപതി സ്വയം സംസാരിക്കാൻ കഴിയാതിരുന്നപ്പോൾ, മന്ത്രത്തിൽ നിപുണയായ കൈകേയി സുമന്ത്രനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 62
सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।।।।प्रजागरपरिश्रान्तो निद्राया वशमुपेयिवान्।
ഹേ സുമന്ത്രാ! രാമാഭിഷേകത്തിന്റെ ആനന്ദത്തിൽ ഉത്സുകനായ രാജാവ് രാത്രി മുഴുവൻ ജാഗരിച്ചിരുന്നു; ജാഗരണശ്രമം മൂലം ഇപ്പോൾ നിദ്രയുടെ അധീനനായി വീണിരിക്കുന്നു.
Verse 63
तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।।।।राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा।
അതുകൊണ്ട്, ഹേ സൂതാ! വേഗത്തിൽ ചെന്നു യശസ്സുള്ള രാജകുമാരൻ രാമനെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക; നിനക്കു മംഗളം—ഇതിൽ യാതൊരു മടിയും വേണ്ട.
Verse 64
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च।।।।निर्जगाम च सम्प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्।
ഹൃദയത്തിൽ മംഗളസംഭവം ഉണ്ടാകുമെന്നു കരുതി അവൻ ആനന്ദിച്ചു; രാജാജ്ഞ പ്രകാരം സന്തോഷത്തോടെ ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 65
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया।।।।व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित्।
അവൾ വേഗത്തിൽ പ്രേരിപ്പിച്ചതിനാൽ സുമന്ത്രൻ ചിന്തിച്ചു: ‘ധർമ്മജ്ഞനായ രാമൻ അഭിഷേകാർത്ഥം തീർച്ചയായും ഇവിടെ വരും.’
Verse 66
इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महताऽऽवृतः।।।।निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया।
ഇങ്ങനെ സൂതൻ മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ചു, മഹത്തായ ഹർഷത്തിൽ മുങ്ങി, മഹാബാഹുവായ രാഘവനെ കാണുവാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 67
सागरह्रदसङ्काशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।।।।निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः।
സമുദ്രത്തിലെ ഗഹന ഹൃദംപോലെ ശുഭമായ അന്തഃപുരത്തിൽ നിന്ന് സുമന്ത്രൻ പുറത്തേക്കിറങ്ങി; ജനക്കൂട്ടം നിറഞ്ഞ വഴിയിലൂടെ കടന്ന്, മുന്നിലെ കവാടം അവൻ കണ്ടു.
Verse 68
ततः पुरस्तात्सहसा विनिर्गतो महीपतीन्द्वारगतो विलोकयन्।ददर्श पौरान्विविधान्महाधना नुपस्थितान्द्वारमुपेत्य विष्ठितान्।।।।
അനന്തരം രാജാവ് പെട്ടെന്ന് മുന്നോട്ടു നീങ്ങി കവാടത്തിലെത്തി ചുറ്റും നോക്കി; കവാടത്തോട് ചേർന്ന് എത്തിയ്ക്കഴിഞ്ഞ് നിൽക്കുന്ന വിവിധ മഹാധന പൗരന്മാരെയും രാജാക്കളെയും അവൻ കണ്ടു.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Daśaratha may retract a promised boon when its fulfillment destroys his dearest intention (Rāma’s coronation). The sarga frames the promise as a binding ‘pāśa’ (noose) of satya-dharma, making withdrawal ethically illegitimate despite catastrophic personal consequences.
The chapter teaches that truth and vow-keeping are treated as foundational to dharma and political legitimacy; even the ocean is metaphorically constrained by its boundary in obedience to truth (2.14.6–7). The narrative also warns how rhetorical coercion can weaponize dharma-language to compel outcomes.
Ayodhyā is presented as a ritually prepared civic space—streets sprinkled and decorated, markets thriving, incense and sandal fragrance pervasive—while the coronation is timed to the Pushya-star conjunction. Ritual materials (Ganga water, udumbara seat, throne, fans, umbrella, fire, kuśa grass) function as cultural markers of royal consecration.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.