വസിഷ്ഠൻ രുക്മാംഗദ രാജാവിനോട് പർവതത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങിവന്ന കഥ പറയുന്നു; അവിടെ ഖനിജസദൃശമായ അത്ഭുത രൂപങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു. നിലത്തെത്തുമ്പോൾ രാജാവിന്റെ കുതിരയുടെ കാൽമുട്ടിൽ പുതുതായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട വീട്ടുപല്ലി പരിക്കേൽക്കുന്നു. കരുണയോടെ രാജാവ് തണുത്ത വെള്ളം തളിച്ച് അവളെ ബോധത്തിലാക്കുന്നു. അവൾ സമ്മതിക്കുന്നു—ശാകലയിൽ രക്ഷാപൊടി/തായത്ത് പോലുള്ള വശീകരണ ഉപായം കൊണ്ട് ഭർത്താവിനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ശ്രമിച്ച് അവനെ ഭീകര രോഗത്തിലാക്കി; അതിന്റെ ഫലമായി താം്രഭ്രാഷ്ട്രീ നരകവും പിന്നെ നീചജന്മങ്ങളും ലഭിച്ച് ദീർഘകാലം പല്ലിരൂപത്തിൽ കഴിഞ്ഞു. രാജാവിന്റെ പുണ്യാശ്രയത്തിൽ രക്ഷ തേടി—വിജയാ-ദായ കർമങ്ങളുടെ അക്ഷയഫലം, ശ്രാവണ ദ്വാദശി വ്രതവും ത്രയോദശിയിൽ വിധിപൂർവ്വം പാരണയും, സരയൂ-ഗംഗാ പോലുള്ള പുണ്യനദികളുടെ ശുദ്ധിയും ഗൃഹസ്ഥന്റെ ഹരിസ്മരണവും പറയുന്നു. മോഹിനി കർമഫലത്തിന്റെ കാഠിന്യം വാദിച്ചാലും, രാജാവ് ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ, ദധീചി, ശിബി, ജീമൂതവാഹനൻ തുടങ്ങിയ ഉദാഹരണങ്ങളാൽ കരുണയെ ഉപദേശിച്ച് പുണ്യദാനം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിക്കുന്നു. പുണ്യം ലഭിച്ചതോടെ പല്ലി ദേഹം വിട്ട് ദിവ്യാഭരണങ്ങളോടെ വിഷ്ണുലോകങ്ങളിലേക്ക് പോകുന്നു—ശരണാഗതിയും കരുണയും വ്രതഫലവും മോക്ഷത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു എന്ന ബോധനം।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । संप्रस्थितावुभौ राजन्गिरिशीर्षाद्धरातलम् । पश्यमानौ बहून्भावान्गिरिजातान्मनोहरमनोहरान् ॥ १ ॥
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, അവർ ഇരുവരും പർവ്വതശിഖരത്തിൽ നിന്ന് ഭൂതലത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു; ഗിരിജാതമായ അനേകം മനോഹര ദൃശ്യങ്ങൾ കണ്ടുകൊണ്ടിരുന്നു ॥१॥
Verse 2
केचिद्विद्रुमसंकाशाः केचिद्रजतसन्निभाः । केचिन्नीलसमप्रख्याः केचित्कांचनसत्विषः ॥ २ ॥
ചിലത് വിദ്രുമംപോലെ, ചിലത് വെള്ളിപോലെ; ചിലത് നീലമണിയുടെ നീലപ്രഭയിൽ ദീപ്തം, ചിലത് സ്വർണ്ണതേജസ്സിൽ ജ്വലിച്ചു ॥२॥
Verse 3
केचित्स्फाटिकवर्णाभा हरितालनिभाः परे । अन्योन्यश्लेषतां प्राप्तौ सकलैः स्थावरैरिव ॥ ३ ॥
ചിലത് സ്ഫടികംപോലെ സുതാര്യവർണ്ണത്തിൽ, മറ്റുചിലത് ഹരിതാലംപോലെ; അവ പരസ്പരം ചേർന്നു ചേർന്നു, സർവ്വസ്ഥാവരങ്ങളും ഒട്ടിച്ചേർന്നതുപോലെ തോന്നി ॥३॥
Verse 4
सप्राप्य वसुधां भूपो ह्यपश्यद्वाजिनां वरम् । खन्यमानं खुरेणोर्वी कुलिशाभेन वेगिना ॥ ४ ॥
ഭൂതലത്തിലെത്തിയ രാജാവ് കുതിരകളിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ ആ അശ്വത്തെ കണ്ടു; അത് വേഗത്തോടെ തന്റെ കുളമ്പാൽ ഭൂമിയെ കുഴിച്ചുപൊളിച്ചു—വജ്രപ്രഹാരമെന്നപോലെ ॥४॥
Verse 5
तस्य दारयतः पृथ्वीं सुतीक्ष्णेन खुरेण हि । गृहगोधाभवत्तस्मिन् भूभागांतर्गता किल ॥ ५ ॥
അവൻ അത്യന്തം തീക്ഷ്ണമായ കുരുകൊണ്ട് ഭൂമിയെ പിളർത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, അതേ പ്രദേശത്ത് ഭൂഭാഗത്തിനുള്ളിൽ കടന്ന് ഒരു ഗൃഹഗോധാ (വീട്ടുപല്ലി) ജനിച്ചതായി പറയുന്നു॥५॥
Verse 6
निर्गच्छमाना नृपते खुरेण विदलीकृता । विदीर्यमाणां नृपतिरपश्यत्स दयापरः ॥ ६ ॥
ഹേ നൃപതേ! പുറത്തേക്ക് വരുമ്പോൾ അവൾ കുരിന്റെ അടിയാൽ പിളർന്നു പോയി; കരുണയിൽ നിറഞ്ഞ രാജാവ് അവൾ കീറപ്പെടുന്നതു കണ്ടു॥६॥
Verse 7
अभ्यधावत वेगेन हा हतेति प्रियां वदन् । ततः स वृक्षपत्रेण कोमलेन महीपतिः ॥ ७ ॥
അവൻ വേഗത്തിൽ ഓടിച്ചെന്നു, പ്രിയയോട് ‘ഹാ! ഞാൻ ഹതനായി!’ എന്നു വിളിച്ചു; പിന്നെ ആ ഭൂപതി কোমലമായ വൃക്ഷഇല എടുത്ത് (ശുശ്രൂഷയിൽ ഏർപ്പെട്ടു)॥७॥
Verse 8
उत्सार्य तां खुरादाशु प्राक्षिपत्तृणशाद्वले । ततस्तु मोहिनीं प्राह प्रेक्ष्य मूर्च्छागतां हि ताम् ॥ ८ ॥
കുരുകൊണ്ട് അവളെ ഉടൻ മാറ്റി പുല്ലുമേടിൽ എറിഞ്ഞു; പിന്നെ മൂർച്ച്ഛിച്ചുകിടന്ന മോഹിനിയെ കണ്ടു അവൻ പറഞ്ഞു॥८॥
Verse 9
शीघ्रमाहर चार्वंगिजलं जलजलोचने । येन मूर्च्छागतां सिंचे गृहगोधां विमर्द्दिताम् ॥ ९ ॥
“വേഗം വെള്ളം കൊണ്ടുവരിക, ഹേ സുന്ദരാംഗിനീ, ഹേ കമലനയനീ! അടിയേറ്റ് മൂർച്ച്ഛിച്ച ഗൃഹഗോധയെ അതുകൊണ്ട് തളിച്ച് അവളെ ബോധത്തിലാക്കുക.”॥९॥
Verse 10
सा भर्तुर्वचनाच्छीघ्रमानयच्छीतलं जलम् । तेनाभ्यषिं चन्नृपतिर्गृहगोधां विमूर्च्छिताम् ॥ १० ॥
ഭർത്താവിന്റെ വചനപ്രകാരം അവൾ വേഗത്തിൽ ശീതളജലം കൊണ്ടുവന്നു. അതുകൊണ്ട് നൃപൻ മൂർച്ചിതയായ ഗൃഹ-ഗോധയുടെ മേൽ ജലം തളിച്ചു॥ १० ॥
Verse 11
अवाप चेतनां राजन् शीतलाज्जलसेचनात् । अभिघातेषु सर्वेषु शस्तं वारिप्रसेचनम् ॥ ११ ॥
ഹേ രാജൻ, ശീതളജലം തളിച്ചതിനാൽ അവൾക്ക് ബോധം ലഭിച്ചു. എല്ലാ തരത്തിലുള്ള പ്രഹാരങ്ങളിലും ജലം തളിക്കൽ ശ്രേയസ്കരമെന്നു വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു॥ ११ ॥
Verse 12
अथवा क्लिन्नवस्त्रेण सहसा बंधनं हितम् । संप्राप्तचेतना भूप गोधा वचनमब्रवीत् ॥ १२ ॥
അല്ലെങ്കിൽ നനഞ്ഞ വസ്ത്രംകൊണ്ട് ഉടൻ കെട്ടിവയ്ക്കുന്നതും ഹിതകരം. ബോധം ലഭിച്ച ഗോധാ, ഹേ ഭൂപാ, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു॥ १२ ॥
Verse 13
राजानमग्रतो वीक्ष्य वेदनार्ता शनैः शनैः । रुक्मांगद महाबाहो निबोध मम चेष्टितम् ॥ १३ ॥
മുന്നിൽ രാജാവിനെ കണ്ടു, വേദനയാൽ പീഡിതയായി അവൾ പതുക്കെ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാബാഹു രുക്മാംഗദാ, എന്റെ ഉദ്ദേശം ഗ്രഹിക്കൂ॥ १३ ॥
Verse 14
शाकले नगरे रम्ये भार्याहं ह्यग्रजन्मनः । रूपयौवनसंपन्ना तस्य नातिप्रिया विभो ॥ १४ ॥
രമ്യമായ ശാകല നഗരത്തിൽ ഞാൻ അഗ്രജന്മനായ ഒരാളുടെ ഭാര്യയായിരുന്നു. രൂപയൗവനസമ്പന്നയായിട്ടും, ഹേ വിഭോ, ഞാൻ അവനു അതിപ്രിയയല്ലായിരുന്നു॥ १४ ॥
Verse 15
सदा विद्वेषसंयुक्तो मयि निष्ठुरजल्पकः । नान्यस्य कस्यचिद्द्वेष्टा स तु मे नृपते पतिः ॥ १५ ॥
ഹേ നൃപതേ, അവൻ എപ്പോഴും വൈരത്തോടെ നിറഞ്ഞ് എന്നോടു കഠിനവാക്കുകൾ പറയുന്നു; എന്നാൽ മറ്റാരോടും ദ്വേഷമില്ല—അവൻ തന്നെയാണ് എന്റെ ഭർത്താവ്.
Verse 16
ततोऽह क्रोधसंयुक्ता वशीकरणलंभनात् अपृच्छं प्रमदा राजन्यास्त्यक्ताः पतिभिः किल ॥ १६ ॥
പിന്നെ ഞാൻ ക്രോധത്തിൽ മുങ്ങി—വശീകരണ മാർഗം ലഭിച്ചതിനാൽ—ഹേ രാജൻ, ഭർത്താക്കന്മാർ ഉപേക്ഷിച്ചുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്ന അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകളോട് ചോദിച്ചു.
Verse 17
ताभिरुक्ता ह्यहं भूप वश्यो भर्ता भविष्यति । अस्माकं प्रत्ययो जातो भर्तृत्यागावमाननात् ॥ १७ ॥
ഹേ ഭൂപാ, അവർ എന്നോടു പറഞ്ഞു—‘നിന്റെ ഭർത്താവ് തീർച്ചയായും വശനാകും.’ ഭർത്താക്കന്മാരുടെ ഉപേക്ഷയും അപമാനവും മൂലം ഞങ്ങളിൽ ഈ ഉറപ്പ് ജനിച്ചു.
Verse 18
प्रव्रज्याभेषजैर्वश्या जाता हि पतयस्तु नः । त्वं पृच्छ तां वरारोहे दास्यते भेषजं शुभम् ॥ १८ ॥
‘പ്രവ്രജ്യയുടെ ഔഷധങ്ങളാൽ ഞങ്ങളുടെ ഭർത്താക്കന്മാർ വശപ്പെടുന്നില്ല. ഹേ സുന്ദരീ, നീ അവളോടു ചോദിക്കൂ; അവൾ നിനക്കു മംഗളകരമായ ഔഷധം തരും.’
Verse 19
न विकल्पस्त्वया कार्यो भविता दासवत्पतिः । ततोऽहं त्वरितं गत्वा तासां वाक्येन भूपते ॥ १९ ॥
ഹേ ഭൂപതേ, നീ യാതൊരു മടിയും കാണിക്കരുത്; സ്വാമി ദാസനെപ്പോലെ അനുസരിക്കുന്നവനാകും. പിന്നെ ഞാൻ ആ സ്ത്രീകളുടെ വാക്കുപ്രകാരം വേഗത്തിൽ പോകും.
Verse 20
प्रासादः कथितस्तस्याः पृच्छंत्या मम मानवैः । शतस्तंभसमायुक्तः कांतिमत्सुधया युतः ॥ २० ॥
ഹേ മനുഷ്യരേ, അവൾ ചോദിച്ചപ്പോൾ ഞാൻ അവൾക്കൊരു പ്രാസാദത്തെ വിവരിച്ചു—നൂറു തൂണുകളാൽ അലങ്കൃതം, കാന്തിമാനം, അമൃതസമമായ വൈഭവത്തോടെ യുക്തം।
Verse 21
प्रविश्य तं सुतेजस्कामपश्यं ब्रह्यचारिणीम् । प्रावृतां दीर्घवस्त्रेण सन्ध्यारागसवर्णिनीम् ॥ २१ ॥
അവിടെ പ്രവേശിച്ച് ഞാൻ ഒരു സുതേജസ്വിനിയായ ബ്രഹ്മചാരിണി കന്യയെ കണ്ടു—ദീർഘവസ്ത്രം ധരിച്ചു മൂടപ്പെട്ട, സന്ധ്യാരാഗത്തിന്റെ ചുവപ്പുനിറംപോലെ വർണ്ണമുള്ളവൾ।
Verse 22
दीर्घाभिः सा जटाभिस्तु संवृता दीप्तिसयुता । परिचारकैस्तु संयुक्ता वीज्यमाना शनैः शनैः ॥ २२ ॥
അവൾ ദീർഘജടകളാൽ മൂടപ്പെട്ടും ദീപ്തിയോടെ തിളങ്ങിയും നിന്നു; പരിചാരകരോടൊപ്പം, അവളെ പതുക്കെ പതുക്കെ വീശിക്കൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 23
अक्षसूत्रकरा सा तु जपन्ती भगमालिनी । सर्ववश्यकरं मन्त्रं क्षोभकं प्रत्ययावहम् ॥ २३ ॥
കയ്യിൽ അക്ഷസൂത്രം ധരിച്ച അവൾ—ഭഗമാലിനി—ജപിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു; അത് സർവ്വവശ്യകരവും, മനസ്-ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ക്ഷോഭിപ്പിക്കുന്നതും, പ്രത്യക്ഷപ്രത്യയം നൽകുന്നതുമായ മന്ത്രം ആയിരുന്നു।
Verse 24
ततोऽहं प्रणता भूत्वा पद्भ्यां न्यस्यांगलीयकम् । मृदुकांचनसंभूतं अतिरिक्तप्रभान्वितम् ॥ २४ ॥
അതിനുശേഷം ഞാൻ പ്രണാമം ചെയ്ത്, അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ ഒരു മോതിരം വെച്ചു—മൃദുവായ സ്വർണ്ണത്തിൽ നിന്നുണ്ടായതും, അതിവിശിഷ്ട പ്രഭയോടെ യുക്തമായതും।
Verse 25
ततो हृष्टाऽभवद्दृष्ट्वा पदस्थं चांगुलीयकम् । अपृष्टया तया ज्ञातं मम भर्त्तुर्विमाननम् ॥ २५ ॥
അപ്പോൾ അവൾ സന്തോഷിച്ചു; അവന്റെ പാദത്തിങ്കൽ കിടന്ന മോതിരം കണ്ടപ്പോൾ. ചോദിക്കാതെയേ എന്റെ ഭർത്താവിന് അപമാനം സംഭവിച്ചതെന്ന് അവൾ അറിഞ്ഞു.
Verse 26
तयोक्ताहं ततो भूप तापस्या प्रणता स्थिता । चूर्णो रक्षान्वितो ह्येष सर्वभूतवशानुगः ॥ २६ ॥
അപ്പോൾ, രാജാവേ, അവരുടെ ഉപദേശപ്രകാരം ഞാൻ അവിടെ തന്നെ നമസ്കരിച്ചു തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ടു. ഈ ചൂർണം രക്ഷാശക്തിയോടെ യുക്തമാണ്; ഇത് സർവ്വജീവികളെയും വശപ്പെടുത്തി അനുസരിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 27
त्वया भर्तरि संयोज्यो रक्ष्यं ग्रीवाशयांकुरम् । भविष्यति पतिर्वश्यो नान्यां यास्यति सुन्दरीम् ॥ २७ ॥
നീ ഇത് ഭർത്താവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പ്രയോഗിക്കണം; കഴുത്തിന്റെ കുഴിയിൽ വെച്ചിരിക്കുന്ന മുളപോലെയുള്ള താലിസ്മാൻ സൂക്ഷിക്കണം. നിന്റെ ഭർത്താവ് വശപ്പെടും, സുന്ദരിയേ; മറ്റൊരു സ്ത്രീയിലേക്കു പോകുകയില്ല.
Verse 28
चूर्णरक्षां गृहीत्वाहं प्राप्ताभर्तृगृहं पुनः । प्रदोषे पयसा युक्तश्चूर्णो भर्तरि योजितः ॥ २८ ॥
ചൂർണ-രക്ഷ എടുത്തുകൊണ്ട് ഞാൻ വീണ്ടും ഭർത്താവിന്റെ വീട്ടിലെത്തി. പ്രദോഷസമയത്ത് പാലുമായി കലർത്തിയ ആ ചൂർണം ഭർത്താവിൽ പ്രയോഗിച്ചു.
Verse 29
ग्रीवायां हि कृता रक्षा न विचारो मया कृतः । यदा स पीतचूर्णस्तु भर्ता नृपवरोत्तमा ॥ २९ ॥
ഞാൻ കഴുത്തിൽ രക്ഷാ-താലിസ്മാൻ കെട്ടി, പക്ഷേ പിന്നെ ചിന്തിച്ചില്ല. തുടർന്ന്, രാജശ്രേഷ്ഠനേ, ആ ഭർത്താവ് മഞ്ഞ ചൂർണത്തിൽ ലേപിതനായി.
Verse 30
तदहः क्षयरोगोऽभूत्पतिः क्षीणो दिने दिने । गुह्ये तु क्रिमयो जाताः क्षतदुष्टव्रणोद्भवाः ॥ ३० ॥
അന്നുതന്നെ ഭർത്താവിന് ക്ഷയരോഗം ബാധിച്ചു; അവൻ ദിനംപ്രതി ക്ഷീണിച്ചു. ഗുഹ്യഭാഗത്ത് പരിക്കേറ്റ് ദുഷിതമായ വ്രണത്തിൽ നിന്നു കൃമികൾ ഉദ്ഭവിച്ചു॥३०॥
Verse 31
दिनैः कतिपयैर्जातैर्दीपवद्रविदर्शनात् । हततेजास्तथा भर्त्ता मामुवाचाकुलेन्द्रियः ॥ ३१ ॥
ചില ദിവസങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ദീപംപോലെ കണ്ണിനെ മയക്കുന്ന സമ്പത്ത് കണ്ടു, തേജസ്സു ക്ഷയിച്ചും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയുമിരുന്ന എന്റെ ഭർത്താവ് എന്നോടു പറഞ്ഞു॥३१॥
Verse 32
क्रंदमानो दिवा रात्रौ दासोऽस्मि तव शोभने । त्राहि मां शरणं प्राप्तं न गच्छेयं परिस्त्रियम् ॥ ३२ ॥
പകലും രാത്രിയും കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവൻ പറഞ്ഞു—‘ഹേ ശോഭനേ, ഞാൻ നിന്റെ ദാസൻ. ശരണാഗതനായ എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ; ഞാൻ പരസ്ത്രീയെ തേടിപ്പോകാതിരിക്കട്ടെ’॥३२॥
Verse 33
तत्तस्य रुदितं श्रुत्वा भयभीता महीपते । तस्यां निवेदितं सर्वं कथं भर्ता भवेत्सुखी ॥ ३३ ॥
ഹേ മഹീപതേ, അവളുടെ കരച്ചിൽ കേട്ട് അവൻ ഭയപ്പെട്ടു. അവളെക്കുറിച്ചുള്ള എല്ലാം അറിയിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ഭർത്താവ് എങ്ങനെ സുഖത്തോടെ ഇരിക്കും?॥३३॥
Verse 34
तयापि भेषजं दत्तं द्वितीयं दाहशांतये । दत्ते तु भेषजे तस्मिन्सुस्थोऽभूत्तत्क्षणात्पतिः ॥ ३४ ॥
ദാഹം ശമിപ്പാൻ അവൾ രണ്ടാമത്തെ ഔഷധവും നൽകി. ആ മരുന്നു നൽകിയ ഉടനെ ഭർത്താവ് ക്ഷണത്തിൽ സുഖസ്ഥനായി॥३४॥
Verse 35
पूर्वचूर्णोद्भवो दाहः शांतस्तेनौषधेन ह । ततः प्रभृति मे भर्ता वश्योऽभूद्वचने स्थितः ॥ ३५ ॥
മുന്പത്തെ ചൂര്ണത്തില്നിന്ന് ഉണ്ടായ ദാഹം ആ ഔഷധം കൊണ്ട് ശമിച്ചു. അതിനുശേഷം എന്റെ ഭര്ത്താവ് എന്റെ വചനത്തില് നിലകൊണ്ട് വശനായിത്തീര്ന്നു.
Verse 36
कालेन पञ्चतां प्राप्ता गता नरकयातनाम् । ताम्रभ्राष्ट्रे ह्यहं दग्धा युगानि दश पञ्च च ॥ ३६ ॥
കാലക്രമത്തില് ഞാൻ മരണത്തെ പ്രാപിച്ച് നരകയാതനയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി. ‘താമ്രഭ്രാഷ്ട്ര’ എന്ന നരകത്തില് ഞാൻ പതിനഞ്ച് യുഗങ്ങള് ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 37
सूक्ष्माणि तिलमात्राणि कृत्वा खण्डान्यनेकशः । किंचित्पातकशेषेण धरायामवतारिता ॥ ३७ ॥
എള്ളിനോളം സൂക്ഷ്മമായ അനവധി ഖണ്ഡങ്ങളാക്കി, അല്പം പാപശേഷം ശേഷിച്ചതിനാല് അവളെ ഭൂമിയിലേക്കു ഇറക്കിവിട്ടു.
Verse 38
गृहगोधामयं रूपं कृतं भास्करजेन मे । साहमत्र स्थिता भूप वर्षाणामयुतं पुरा ॥ ३८ ॥
ഭാസ്കരജന് എനിക്ക് ഗൃഹഗോധാ (വീട്ടുപല്ലി) രൂപം ഉണ്ടാക്കി. ഹേ ഭൂപാ, ഞാൻ ഇവിടെ പുരാതനകാലം മുതൽ—പതിനായിരം വർഷങ്ങളായി—താമസിക്കുന്നു.
Verse 39
यान्यापि युवतिर्भूप भर्तुर्वश्यं समाचरेत् । वृथाधर्मा दुराचारा दह्यते ताम्रभ्राष्ट्रके ॥ ३९ ॥
ഹേ ഭൂപാ, ഏതൊരു യുവതിയും ഭര്ത്താവിനെ വശപ്പെടുത്താന് അങ്ങനെ ആചരിച്ച്—വൃഥാധര്മ്മത്തിലും ദുരാചാരത്തിലും ലീനയായി—‘താമ്രഭ്രാഷ്ട്ര’ നരകത്തില് താമ്രപാത്രത്തില് ദഹിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 40
भर्ता नाथो गतिर्भर्ता दैवतं गुरुरेव च । तस्य वश्यं चरेद्या तु सा कथं सुखमाप्नुयात् ॥ ४० ॥
ഭർത്താവാണ് അവളുടെ നാഥൻ, ഭർത്താവാണ് അവളുടെ ഗതി; ഭർത്താവാണ് ദൈവവും ഗുരുവും. അവന്റെ അധീനതയിൽ നിന്ന് അവന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം നടക്കാത്തവൾ എങ്ങനെ സുഖം പ്രാപിക്കും?
Verse 41
तिर्यग्योनिशतं याति क्रिमिकुष्ठसमन्विता । तस्माद्भूपाल कर्तव्यं स्त्रीभिर्भर्तृवचः सदा ॥ ४१ ॥
കൃമിയും കുഷ്ഠവും ബാധിച്ചവളായി അവൾ തിർയക്-യോനികളിൽ നൂറുകണക്കിന് ജന്മങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ, ഹേ ഭൂപാലാ, സ്ത്രീകൾ എപ്പോഴും ഭർത്താവിന്റെ വചനം പാലിക്കണം.
Verse 42
साहं यास्ये पुनर्योनिं कुत्सितां पातकान्विताम् । यदि नोद्धरसे राजन्नद्य मां शरणागताम् ॥ ४२ ॥
ഹേ രാജാവേ, ഇന്ന് ശരണാഗതയായ എന്നെ നീ രക്ഷിക്കാതിരുന്നാൽ, ഞാൻ വീണ്ടും പാപബന്ധിതമായ നിന്ദ്യ ജന്മത്തിലേക്ക് വീഴും.
Verse 43
सुकृतस्य प्रदानेन विजयाजनितेन हि । या त्वया संगमे पुण्ये कृता श्रवणद्वादशी ॥ ४३ ॥
വിജയാ വ്രതത്തിൽ നിന്നുയർന്ന സുകൃതദാനത്താലും, പുണ്യസംഗമത്തിൽ നീ അനുഷ്ഠിച്ച ശ്രവണ-ദ്വാദശീ വ്രതത്താലും നിശ്ചയമായും മഹത്തായ പുണ്യം സമ്പാദിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 44
सरय्वाश्चैव गंगायाः पापनाशविधायके । प्रेतनिर्यातनी पुण्या मानसेप्सितदायिनी ॥ ४४ ॥
സരയൂയും ഗംഗയും—ഇരുവരും പാപനാശിനികൾ. അവ പുണ്യമയികൾ, പ്രേതാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നവർ, മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിച്ചതെല്ലാം നൽകുന്നവർ.
Verse 45
यस्यां गृहेऽपि भूपाल संस्मृतो मनुजैर्हरिः । सर्वतीर्थफलावाप्तिं कुरुते नात्र संशयः ॥ ४५ ॥
ഹേ ഭൂപാലാ! ഏതു വീട്ടിലായാലും മനുഷ്യർ ശ്രീഹരിയെ സ്മരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആ ഗൃഹം സർവ തീർത്ഥഫലവും പ്രാപിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല।
Verse 46
दत्तं जप्तं हुतं यच्च कृतं देवार्चनादिकम् । सर्वं तदक्षयं भूप यत्कृतं विजयादिने ॥ ४६ ॥
ഹേ രാജാവേ! ദാനം, ജപം, ഹോമം, ദേവാരാധന മുതലായ എന്തു ചെയ്താലും വിജയാദിനത്തിൽ ചെയ്തതെല്ലാം അക്ഷയഫലമാകുന്നു।
Verse 47
एवंविधं फलं यस्यास्तद्देहि सुकृतं मम । द्वादश्यामुपवासेन त्रयोदश्यां तु पारणे ॥ ४७ ॥
ഇത്തരത്തിലുള്ള ഫലം നൽകുന്ന ആ പുണ്യം എനിക്കു ദയവായി തരണമേ—ദ്വാദശിയിൽ ഉപവാസവും ത്രയോദശിയിൽ വിധിപൂർവ്വം പാരണവും ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്നതു പോലെ।
Verse 48
द्वादशाब्दोपवासस्य फलं प्राप्तोत्युपोषणे । दयां कृत्वा महीपाल धर्ममूर्तिर्भवान् क्षितौ ॥ ४८ ॥
ഒരിക്കൽ ഉപോഷണം ചെയ്താൽ തന്നെ പന്ത്രണ്ടുവർഷ ഉപവാസഫലം ലഭിക്കുന്നു. ഹേ മഹീപാലാ! കരുണ കാണിച്ച് നിങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ ധർമ്മമൂർത്തിയാകുന്നു।
Verse 49
वैवस्वतपथध्वंसी परित्राहि सुदुःखिताम् । गृहगोधावचः श्रुत्वा मोहिनी वाक्यमब्रवीत् ॥ ४९ ॥
“ഹേ വൈവസ്വത (യമ) മാർഗം നശിപ്പിക്കുന്നവനേ! അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ.” ഗൃഹഗോധയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് മോഹിനി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 50
स्वकृतं तु जनोऽश्नाति सुखदुःखात्मकं विभो । तस्मात्किमनया कार्यं पापया भर्तुदुष्टया ॥ ५० ॥
ഹേ വിഭോ, മനുഷ്യൻ താൻ ചെയ്ത കര്മ്മഫലം—സുഖദുഃഖമയമായത്—നിശ്ചയമായി അനുഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭർത്താവിനോട് ദുഷ്ടമായി പെരുമാറുന്ന ഈ പാപിനിയെന്തിന്?
Verse 51
यया भर्ता वशं नीतो रक्षाचूर्णादिभिर्नृप । साधुभ्यो यत्कृतं राजन्यशःस्वर्गकरं भवेत् ॥ ५१ ॥
ഹേ നൃപാ, രക്ഷാചൂർണ്ണാദികളാൽ ഭർത്താവിനെ വശപ്പെടുത്തുന്ന അതേ കാര്യം സാദുജനങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി ചെയ്താൽ, ഹേ രാജൻ, അത് യശസ്സും സ്വർഗ്ഗഫലവും നൽകും.
Verse 52
उभयोर्भ्रं शतामेति पापेभ्यो यत्कृतं भवेत् । शर्करामिश्रितं क्षीरं काद्रवेये नियोजितम् ॥ ५२ ॥
ഇരുവരിൽ ആരാൽ ചെയ്ത പാപമെങ്കിലും നൂറിരട്ടിയായി ക്ഷയിക്കുന്നു. (ഈ വിധിയിൽ) പഞ്ചസാര ചേർത്ത പാൽ കാദ്രവേയനു വേണ്ടി അർപ്പിക്കണം/ഉപയോഗിക്കണം.
Verse 53
विषवृद्धिं करोत्येव तद्वत्पापकृतं भवेत् । परित्यजेमां त्वं पापां गच्छावो नगराय वै ॥ ५३ ॥
വിഷം എങ്ങനെ വർദ്ധിക്കുമോ, അതുപോലെ പാപകർമ്മം പാപത്തെ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ പാപമാർഗം ഉപേക്ഷിക്ക; വരിക, നാം നഗരത്തിലേക്ക് പോകാം.
Verse 54
जन्मव्यापारसक्तानामात्मसौख्यं विनश्यति । रुक्मांगद उवाच । ब्रह्मात्मजे कथं वाक्यमीदृशं व्याहृतदं त्वया । न साधूनामिदं वृत्तं भवतीति वरानने ॥ ५४ ॥
ജന്മജീവിതത്തിന്റെ ലോകവ്യാപാരങ്ങളിൽ ആസക്തരായവരുടെ ആത്മസുഖം നശിക്കുന്നു. രുക്മാംഗദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രിയേ, നീ ഇത്തരമൊരു വാക്ക് എങ്ങനെ ഉച്ചരിച്ചു? ഹേ സുന്ദരമുഖീ, ഇത് സാദുക്കൾക്ക് യോജിച്ച പെരുമാറ്റമല്ല.
Verse 55
आत्मसौख्यकराः पापा भवंति परतापिनः । विप्रपन्ना वरारोहे परोपकरणाय वै ॥ ५५ ॥
സ്വസുഖത്തിനായി ചെയ്യുന്ന പാപങ്ങൾ അവസാനം മറ്റുള്ളവരെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. ഹേ സുന്ദരനിതംബിനീ, പരോപകാരാർത്ഥം ബ്രാഹ്മണരെ സമീപിച്ച് സേവിക്കണം॥५५॥
Verse 56
शशी सूर्योऽथ पर्जन्यो मेदिनी हुतभुग्जलम् । चंदनं पादपाः संतः परोपकरणाय वै ॥ ५६ ॥
ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, മഴമേഘം, ഭൂമി, അഗ്നി, ജലം—അതുപോലെ ചന്ദനം, വൃക്ഷങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം പരോപകാരത്തിനായാണ്; അതുപോലെ സദ്ജനനും സേവാഭാവത്തോടെ മറ്റുള്ളവരുടെ നന്മയ്ക്കായി ജീവിക്കുന്നു॥५६॥
Verse 57
श्रूयते किल राजासीद्धरिश्चंद्रो वरानने । चांडालमंदिरावासी भार्यातनयविक्रयी ॥ ५७ ॥
ഹേ സുന്ദരമുഖിനീ, പരമ്പരയിൽ കേൾക്കപ്പെടുന്നു—രാജാ ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ ഒരിക്കൽ ചാണ്ഡാലന്റെ വീട്ടിൽ വസിക്കുകയും ഭാര്യയെയും പുത്രനെയും വരെ വിറ്റുകളയുകയും ചെയ്തു എന്ന്॥५७॥
Verse 58
असत्यवचनाद्भीतो दुःखाद्दुःखतरं गतः । तस्य सत्येन संतुष्टादेवाः शक्रपुरोगमाः ॥ ५८ ॥
അസത്യം പറയുമോ എന്ന ഭീതിയിൽ അവൻ ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ദുഃഖത്തിലേക്ക് വീണു. എന്നാൽ സത്യത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്നപ്പോൾ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുതലായ ദേവന്മാർ അവനിൽ സന്തുഷ്ടരായി॥५८॥
Verse 59
वरेण छंदयांचक्रुर्हरिश्चंद्रं महीपतिम् । तेन सत्यवता चोक्ता देवा ब्रह्मपुरोगमाः । यदि तुष्टा हि विबुधा वरं मे दातुमर्हथ ॥ ५९ ॥
വരം നൽകി ദേവന്മാർ ഭൂപതി ഹരിശ്ചന്ദ്രനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ സത്യവതീ ബ്രഹ്മപുരോഗമരായ ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു—“നിങ്ങൾ വിബുധർ പ്രസന്നരായാൽ, എനിക്ക് ഒരു വരം നൽകേണ്ടതാണ്”॥५९॥
Verse 60
एषा हि नगरी सर्वा सद्रुमा ससरीसृपा । सबालवृद्धतरुणा सनारी सचतुष्पदा ॥ ६० ॥
ഈ എന്റെ സമസ്ത നഗരവും വൃക്ഷങ്ങളാലും ഇഴഞ്ഞുനീങ്ങുന്ന ജീവികളാലും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇവിടെ കുട്ടികളും വൃദ്ധരും യുവാക്കളും, സ്ത്രീകളും ചതുഷ്പദ ജീവികളും ഉണ്ട്।
Verse 61
प्रयातु कृतपापापिस्वर्गतिं नगरी मम । अयोध्यापातकं गृह्य गंताहं नरकं ध्रुवम् ॥ ६१ ॥
എന്റെ നഗരം പാപം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിലും സ്വർഗ്ഗഗതി പ്രാപിക്കട്ടെ. അയോധ്യയുടെ പാതകം ഞാൻ ഏറ്റെടുത്തു തീർച്ചയായും നരകത്തിലേക്ക് പോകും।
Verse 62
एकाकी नहि गच्छामि परित्यज्य जनं क्षितौ । स्वर्गं विबुधशार्दूलाः सत्यमेतन्मयेरितम् ॥ ६२ ॥
ഹേ ദേവശാർദൂലന്മാരേ! ഭൂമിയിലെ ജനങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകുകയില്ല. ഇതാണ് ഞാൻ പ്രസ്താവിച്ച സത്യം।
Verse 63
तस्य तां स्थिरतां ज्ञात्वा सह तेनैव सा पुरी । जगाम स्वर्गलोकं च इंद्रादीनामनुज्ञया ॥ ६३ ॥
അവന്റെ അചഞ്ചലമായ ദൃഢത അറിഞ്ഞ്, ആ നഗരവും അവനോടൊപ്പം തന്നെ, ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരുടെ അനുവാദത്തോടെ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 64
सोऽपि स्वर्गे स्थितो राजा स्वपुरेण समन्वितः । कामगेन विमानेन पूज्यमानोऽमरैरपि ॥ ६४ ॥
ആ രാജാവും സ്വർഗ്ഗത്തിൽ തന്റെ ദിവ്യ നഗരിയോടുകൂടി വസിച്ചു; ഇച്ഛാനുസരിച്ച് സഞ്ചരിക്കുന്ന വിമാനത്തിൽ വിഹരിച്ച്, അമരന്മാരാൽ പോലും പൂജിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 65
अस्थिदानं कृतं देवि कृपया हि दधीचिना । देवानामुपकारार्थं श्रुत्वा दैत्यैः पराजितान् ॥ ६५ ॥
ഹേ ദേവി, ദാനവന്മാർക്കാൽ പരാജിതരായ ദേവന്മാരുടെ വാർത്ത കേട്ട് ദധീചി കരുണയാൽ തന്റെ അസ്ഥികൾ ദാനമായി നൽകി, ദേവഹിതാർത്ഥം।
Verse 66
कपोतार्थं स्वमांसानि शिबिना भूभुजा पुरा । प्रदत्तानि वरारोहे श्येनाय क्षुधिताय वै ॥ ६६ ॥
ഹേ വരാരോഹേ, പുരാതനകാലത്ത് ഭൂഭുജനായ ശിബിരാജാവ് പ്രാവിനെ രക്ഷിക്കാനായി വിശന്ന ശ്യേനന് തന്റെ മാംസത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ ദാനമായി നൽകി।
Verse 67
जीमूतवाहनो राजा पुरासीत्क्षितिमंडले । तेनापि जीवितं दत्तं पन्नगाय वरानने ॥ ६७ ॥
ഹേ വരാനനേ, പുരാതനകാലത്ത് ഭൂമണ്ഡലത്തിൽ ജീമൂതവാഹനൻ എന്ന രാജാവ് ഉണ്ടായിരുന്നു; അവനും ഒരു പന്നഗത്തിന് ജീവദാനം നൽകി।
Verse 68
तस्माद्दयालुना देवि भवितव्यं महीभुजा । शुचावमेध्येऽपि शुभे समं वर्षति वारिदः ॥ ६८ ॥
അതുകൊണ്ട് ഹേ ദേവി, രാജാവ് ദയാലുവായിരിക്കണം; മഴമേഘം ശുചിയിലും അശുചിയിലും, ശുഭത്തിലും ഒരുപോലെ ജലം വർഷിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 69
चांडालपतितौ चंद्रो ह्लादयेच्च निजैः करैः । तस्मादिमां वरारोहे गृह गोधां सुदुःखिताम् ॥ ६९ ॥
ചാണ്ഡാലനിലയിൽ വീണവനെയും ചന്ദ്രൻ തന്റെ കിരണങ്ങളാൽ ശീതളിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഹേ വരാരോഹേ, അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ ഈ ഗോധയെ വീട്ടിൽ സ്വീകരിക്കൂ।
Verse 70
उद्धरिष्ये निजैः पुण्यैर्दौहित्रैर्नाहुषो यथा । विमोहिनीं तिरस्कृत्य गृहगोधामुवाच ह ॥ ७० ॥
ഞാൻ എന്റെ സ്വന്തം പുണ്യങ്ങളാൽ—എന്റെ സത്കർമ്മഫലങ്ങളാൽ—നിന്നെ ഉദ്ധരിക്കും; നാഹുഷരാജാവ് തന്റെ ദൗഹിത്രന്മാർകൊണ്ട് ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ. വിമോഹിനിയെ തള്ളിവെച്ച് അവൻ ഗൃഹഗോധയോട് പറഞ്ഞു॥
Verse 71
दत्तं दत्तं मया पुण्यं विजयासंभवं तव । गच्छ विष्णुगताँल्लोकान्विधूताशेषकल्मषा ॥ ७१ ॥
ഞാൻ നിന്നെക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും നൽകിയ പുണ്യം നിന്റെ വിജയത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിച്ചതാണ്. ഇനി നീ വിഷ്ണുഗത ലോകങ്ങളിലേക്കു പോകുക; നിന്റെ സകല പാപങ്ങളും പൂർണ്ണമായി കഴുകിമായ്ച്ചിരിക്കുന്നു॥
Verse 72
तद्वाक्यात्सहसा भूप दिव्याभरणभूषिता । विमुच्य देहं तज्जीर्णं गृहगोधासमुद्भवम् ॥ ७२ ॥
ഹേ രാജാവേ, ആ വാക്കുകളാൽ അവൾ പെട്ടെന്ന് ദിവ്യാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതയായി; ഗൃഹഗോധയിൽ നിന്നു ജനിച്ച ആ ജീർണ്ണദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് വിമുക്തയായി॥
Verse 73
जगामामंत्र्य तं भूपं द्योतयंती दिशो दश । सीमंतमिव कुर्वाणा वैष्णवं पदमुद्भुतम् ॥ ७३ ॥
ആ രാജാവിനോട് വിടപറഞ്ഞ് അവൾ പുറപ്പെട്ടു, പത്ത് ദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്; വിഷ്ണുവിന്റെ അത്ഭുതമായ വൈഷ്ണവപദം ഒരു ദീപ്തമായ സീമന്തരേഖപോലെ തീർക്കുന്നതുപോലെ॥
Verse 74
यद्योगिगम्यं हुतभुक्प्रकाशं वरं वरेण्यं परमात्मभूतम् । तम्मादियं चैव शिखिप्रदीपा जगत्प्रकाशाय नृपप्रसूता ॥ ७४ ॥
യോഗികൾക്ക് ഗമ്യനായ, ഹുതഭുക്ക് (യജ്ഞാഗ്നി)പോലെ ദീപ്തനായ, ശ്രേഷ്ഠങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും പരമാത്മസ്വഭാവനും ആയ അവൻ തന്നെയായിരുന്നു അവളുടെ സ്വന്തം പുത്രൻ. രാജവംശത്തിൽ ജനിച്ച അവൾ ലോകപ്രകാശത്തിനായി ജ്വാലാമയ ദീപമായി॥
Verse 75
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे गोधाविमुक्तिर्नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ ‘ഗോധാവിമുക്തി’ എന്ന പേരിലുള്ള പതിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി ॥14॥
The chapter frames water-sprinkling (and wet-cloth binding) as a generally prescribed first remedy for blows and injuries, while also symbolically aligning physical cooling with moral ‘relief’—a narrative bridge from compassion in action to liberation through merit.
It treats such acts as adharma: subjugation through powders/amulets leads to amplified sin, severe illness outcomes, hellish punishment, and degraded rebirths—serving as a cautionary moral theology against misusing ritual power.
They are presented as high-yield vrata observances whose merit becomes ‘imperishable’; the lizard requests access to that accrued punya (especially Dvādaśī fasting with correct Trayodaśī pāraṇa) as the salvific means to wash residual sin and reach Viṣṇu’s worlds.
They establish a dharma-ethic for rulers: truth, self-sacrifice, and protection of the vulnerable are paradigms that justify compassionate intervention and the dedication of personal merit for another’s uplift.