Śreyas and Paramārtha: The Ribhu–Nidāgha Teaching on Non-Dual Self (Advaita)
സനന്ദനൻ പറയുന്നു—വിവേകോപദേശം കേട്ട രാജാവ് വീണ്ടും ‘പരമ ശ്രേയസ്’ എന്തെന്ന് അന്വേഷിക്കുന്നു. കർത്തൃത്വം കർമ്മം പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ഗുണങ്ങളുടേതാണ്; ആത്മാവിന്റേതല്ലെന്ന് ബോധിപ്പിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണ ഗുരു ശ്രേയസിനെ പുനർവ്യാഖ്യാനം ചെയ്യുന്നു—ധനം, പുത്രൻ, രാജ്യം തുടങ്ങിയ ലോകലക്ഷ്യങ്ങൾ ഗൗണം; പരമാത്മസാന്നിധ്യവും സ്ഥിരമായ ആത്മധ്യാനവും തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ ശ്രേയസ്. മണ്ണ്-കുടം ഉപമയാൽ ഇന്ധനം, നെയ്യ്, കുശ തുടങ്ങിയ നശ്വര വസ്തുക്കളിൽ ആശ്രിതമായ യജ്ഞകർമ്മം നശ്വരമെന്നും, പരമാർത്ഥം അക്ഷയമെന്നും—അത് നിർമ്മിത ഫലം അല്ല; ആത്മജ്ഞാനമാണ് ഉപായവും ഉപേയവും എന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് റിഭു–നിദാഘ കഥ: അതിഥിസത്കാരവും ഭക്ഷണചോദ്യങ്ങളും വിശപ്പ്-ദാഹങ്ങളോടുള്ള ആത്മതാദാത്മ്യം നിഷേധിക്കുന്ന വാതിലാകുന്നു; വാസം-യാത്ര ചോദ്യങ്ങൾ സർവ്വവ്യാപിയായ പുരുഷനിൽ ബാധകമല്ല. രണ്ടാം കൂടിക്കാഴ്ചയിൽ രാജാ–ആന ക്രമം വഴി ‘മുകളിൽ-താഴെ’ ഭേദം കൽപ്പിതമാണെന്ന് വെളിപ്പെടുന്നു. നിദാഘൻ റിഭുവിനെ ഗുരുവായി തിരിച്ചറിയുന്നു; നിഗമനം—ജഗത്ത് അഖണ്ഡം, വാസുദേവസ്വഭാവം തന്നെ. ഭേദബുദ്ധി ഉപേക്ഷിച്ച് രാജാവ് ജാഗ്രതസ്മരണയും അദ്വൈതദർശനവും കൊണ്ട് ജീവന്മുക്തി പ്രാപിക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
सनंदन उवाच । निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् । प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम् ॥ १ ॥
സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ പരമാർത്ഥസമ്പന്നമായ വചനങ്ങൾ കേട്ട് രാജാവ് വിനയവും ഭക്തിയുംകൊണ്ട് നമിഞ്ഞ്, ആ ദ്വിജ മുനിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 2
राजोवाच । भगवन्यत्त्वया प्रोक्त परमार्थमयं वचः । श्रुते तस्मिन्भ्रमंतीव मनसो मम वृत्तयः ॥ २ ॥
രാജാവ് പറഞ്ഞു: ഹേ ഭഗവൻ! അങ്ങ് ഉപദേശിച്ച വചനം പരമാർത്ഥസാരമാണ്; എന്നാൽ അത് കേട്ടപ്പോൾ എന്റെ മനോവൃത്തികൾ ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ ചുഴലുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു।
Verse 3
एतद्विवेकविज्ञानं यदि शेषेषु जंतुषु । भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत् ॥ ३ ॥
ഹേ വിപ്ര! മറ്റു ജീവികളോടും ബന്ധപ്പെട്ട് ഈ വിവേകജ്ഞാനം അങ്ങ് കാണിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അത് പ്രകൃതിയുടെ മഹത്തത്ത്വത്തിലേക്കു പരമമായി ലക്ഷ്യമിടുന്നതാണ്।
Verse 4
नाहं वहामि शिबिकां शिबिका मयि न स्थिता । शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता ॥ ४ ॥
ഞാൻ ശിബിക വഹിക്കുന്നില്ല; ശിബിക എന്നിൽ അധിഷ്ഠിതമല്ല. ഞാൻ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തൻ; ഈ ശിബികയെ വഹിക്കുന്നത് ദേഹമാണ്।
Verse 5
गुण प्रवृत्तिर्भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता । प्रवर्तंते गुणाश्चैते किं ममेति त्वयोदितम् ॥ ५ ॥
ഭൂതങ്ങളുടെ പ്രവൃത്തി ഗുണങ്ങളുടെ പ്രവൃത്തിയത്രേ; അത് കർമം പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഗുണങ്ങൾ തന്നെയാണ് തുടർച്ചയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്—അപ്പോൾ ‘ഇത് എന്റെത്’ എന്ന ഭാവം, അങ്ങ് പറഞ്ഞപോലെ, എങ്ങനെ യുക്തമാകും?
Verse 6
एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते । मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थतां गतम् ॥ ६ ॥
ഹേ പരമാർത്ഥജ്ഞാ! ഇത് എന്റെ കർണ്ണപഥത്തിൽ പ്രവേശിച്ച ഉടനെ എന്റെ മനസ് വിഹ്വലമാകുന്നു; പരമാർത്ഥത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ താത്പര്യത്തിലേക്കെത്തിയതുപോലെ.
Verse 7
पूर्वमेव महाभाग कपिलर्षिमहं द्विज । प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किंत्वत्र संशये ॥ ७ ॥
ഹേ മഹാഭാഗ ദ്വിജാ! മുമ്പേ ഞാൻ കപില ഋഷിയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു പരമശ്രേയസ് ചോദിക്കുവാൻ ഉദ്യതനായി; എങ്കിലും ഈ വിഷയത്തിൽ എന്റെ സംശയം ഇനിയും മാറിയിട്ടില്ല।
Verse 8
तदंतरे च भवता यदिदं वाक्यमीरितम् । तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति ॥ ८ ॥
ഇതിനിടയിൽ നിങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച വചനങ്ങളാൽ തന്നേ, പരമാർത്ഥത്തിന്റെ അർത്ഥം തേടി എന്റെ ചിത്തം നിങ്ങളുടെ അടുക്കലേക്കു വേഗം പായുന്നു।
Verse 9
कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै किल । विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाय समुपागतः ॥ ९ ॥
നിശ്ചയമായും കപില ഋഷി സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ അംശമാണെന്ന് പറയുന്നു; ലോകത്തെ മയക്കുന്ന മോഹം നശിപ്പാൻ അദ്ദേഹം അവതരിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 10
स एव भगवान्नूनमस्माकं हितकाम्यया । प्रत्यक्षतामनुगतस्तथैतद्भवतोच्यते ॥ १० ॥
നിശ്ചയമായും ആ ഭഗവാൻ നമ്മുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് പ്രത്യക്ഷമായി സന്നിഹിതനായിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ നിങ്ങൾ പറഞ്ഞത് യഥാർത്ഥമാണ്।
Verse 11
तन्मह्यं मोहनाशाय यच्छ्रेयः परमं द्विज । तद्वदाखिल विज्ञानजलवीच्युजधिर्भवान् ॥ ११ ॥
അതുകൊണ്ട്, ഹേ ദ്വിജാ! എന്റെ മോഹനാശത്തിനായി ഏതാണ് പരമശ്രേയസ്, അത് എനിക്കു പറയുക; നിങ്ങൾ സർവ്വവിജ്ഞാനജലത്തിന്റെ തരംഗങ്ങളുള്ള സമുദ്രംപോലെയാണ്।
Verse 12
ब्राह्मण उवाच । भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थेन पृच्छसि । श्रेयांसि परमार्थानि ह्यशेषाण्येन भूपते ॥ १२ ॥
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—നീ വീണ്ടും ‘പരമ ശ്രേയസ് എന്ത്?’ എന്നു ചോദിക്കുന്നു; പരമാർത്ഥദൃഷ്ടിയോടെ ചോദിക്കുന്നു. ഹേ രാജാവേ, എല്ലാ ശ്രേയസ്സുകളും യഥാർത്ഥത്തിൽ ആ പരമ ലക്ഷ്യത്തിന്റെ തന്നെ രൂപമാണ്.
Verse 13
देवताराधनं कृत्वा धनसंपदमिच्छति । पुत्रानिच्छति राज्यं च श्रेयस्तस्यैव तन्नृप ॥ १३ ॥
ദേവതയെ ആരാധിച്ച് മനുഷ്യൻ ധനസമ്പത്ത് ആഗ്രഹിക്കുന്നു; പുത്രന്മാരെയും രാജ്യമെയും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഹേ നൃപാ, പരമ ശ്രേയസ് ആ ഭക്തനുടേതുതന്നെ.
Verse 14
विवकिनस्तु संयोगः श्रेयोऽसौ परमात्मना । कर्मयज्ञादिकं श्रेयः स्वर्लोकपलदायि यत् ॥ १४ ॥
വിവേകിയ്ക്ക് പരമാത്മാവുമായുള്ള സംയോഗം തന്നെയാണ് പരമ ശ്രേയസ്; കർമ-യജ്ഞാദി ‘ശ്രേയ’മെന്നു പറയുന്നതു സ്വർഗ്ഗലോകഫലം മാത്രം നൽകുന്നു.
Verse 15
श्रेयः प्रधानं च फले तदेवानभिसंहिते । आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परैः ॥ १५ ॥
അത് ഉദ്ദേശപൂർവ്വം ലക്ഷ്യമാക്കിയില്ലെങ്കിലും, ശ്രേയസ് പ്രധാനമായ അതേ ഫലം തന്നെ ഉദിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഹേ രാജാവേ, യോഗയുക്തരും പരമഭാവമുള്ളവരും സദാ ആത്മാവിനെ ധ്യാനിക്കണം.
Verse 16
श्रेय स्तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः । श्रेयांस्येवमनेकानि शतशोऽथ सहस्त्रशः ॥ १६ ॥
പരമാത്മാവുമായുള്ള ആ സംയോഗം തന്നെയാണ് പരമ ശ്രേയസ്. ഇങ്ങനെ ശ്രേയസ്സുകളുടെ രൂപങ്ങൾ അനേകം—നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും.
Verse 17
संत्यत्र परमार्थास्तु न त्वेते श्रूयतां च मे । धर्मोऽयं त्यजते किं तु परमार्थो धनं यदि ॥ १७ ॥
ഇവിടെ നിശ്ചയമായും പരമാർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ട്; എന്നാൽ നിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ ഞാൻ സ്വീകരിക്കുകയില്ല. ധനമേ പരമപുരുഷാർത്ഥമെങ്കിൽ, ഈ ധർമ്മവും വ്യർത്ഥമെന്ന് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടേനേ.
Verse 18
व्ययश्चक्रियत कस्मात्कामप्राप्त्युपलक्षणः । मुत्रश्चेत्परमार्थाख्यः सोऽप्यन्यस्य नरेश्वर ॥ १८ ॥
അപ്പോൾ ചെലവ് എന്തിന് ചെയ്യുന്നു? അത് കാമപ്രാപ്തിയുടെ ലക്ഷണമാത്രം. മൂത്രത്തെയേ ‘പരമാർത്ഥം’ എന്നു വിളിച്ചാലും, ഹേ നരേശ്വരാ, അതും മറ്റൊരാളുടേതുതന്നെ.
Verse 19
परमार्थभूतः सोऽन्यस्य परमार्थो हि नः पिता । एवं न परमार्थोऽस्ति जगत्यत्र चराचरे ॥ १९ ॥
അവൻ തന്നെയാണ് പരമാർത്ഥസ്വരൂപൻ; മറ്റുള്ളവർക്കും അവൻ തന്നെയാണ് പരമലക്ഷ്യം, അവൻ തന്നെയാണ് നമ്മുടെ പിതാവ്. അതിനാൽ ഈ ചരാചര ലോകത്തിൽ അവനെക്കാൾ വേറെ പരമാർത്ഥമില്ല.
Verse 20
परमार्थो हि कार्याणि करणानामशेषतः । राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि ॥ २० ॥
പരമാർത്ഥം തന്നെയാണ് എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും ഉപകരണങ്ങളുടെയും നിശ്ശേഷ ഫലം. രാജ്യമുതലായ പ്രാപ്തിയും ഇവിടെ ‘പരമാർത്ഥം’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു—അത് ആ പരമാർത്ഥദൃഷ്ടിയിൽ ഗ്രഹിച്ചാൽ.
Verse 21
परमार्था भवंत्यत्र न भवंति च वै ततः । ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव ॥ २१ ॥
ഇവിടെ പരമാർത്ഥം സിദ്ധിക്കുന്നു; എന്നാൽ അത് വെറും ബാഹ്യകർമ്മത്തിൽ നിന്നുമാത്രം ജനിക്കുന്നില്ല. നിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഋഗ്-യജുഃ-സാമങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച യജ്ഞകർമ്മമാണ് പ്രധാനമെന്ന്; എങ്കിലും പരമാർത്ഥം ഭക്തിയാൽ തന്നെയാണ് സിദ്ധിക്കുന്നത്.
Verse 22
परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम । यत्तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया ॥ २२ ॥
അവിടെയും എന്റെ വചനത്തിൽ നിന്ന് പരമാർത്ഥം ശ്രവിക്കൂ; ഏതു കാര്യവും ഉണ്ടാകുന്നത് കാരണഭൂതമായ മണ്ണിനാലേ സിദ്ധമാകുന്നു॥२२॥
Verse 23
तत्कारणानुगमनाज्जायते नृप मृन्मयम् । एवं विनाशिभिर्द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः ॥ २३ ॥
ഹേ നൃപാ! കാരണമായ മണ്ണിനെ ആശ്രയിക്കുന്നതിനാൽ മണ്ണിൽ നിന്നുള്ള വസ്തു ജനിക്കുന്നു; അതുപോലെ സമിധ, നെയ്യ്, കുശ മുതലായ നശ്വര ദ്രവ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് കാര്യങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു॥২৩॥
Verse 24
निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी । अनाशी परमार्थस्तु प्राज्ञैरभ्युपगम्यते ॥ २४ ॥
ഉൽപ്പന്നമായി നിർവഹിക്കപ്പെടുന്ന ഏതു ക്രിയയും സംഭവിച്ച് നശിക്കുന്നു; എന്നാൽ പരമാർത്ഥം അവിനാശി—ഇതാണ് പ്രാജ്ഞർ അംഗീകരിക്കുന്നത്॥२४॥
Verse 25
यत्तुं नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम् । तदेवापलदं कर्म परमार्थो मतो मम ॥ २५ ॥
നശ്വരമാണെന്നതിൽ സംശയമില്ല; നശ്വര ദ്രവ്യങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമായത് തന്നെയാണ് ഫലരഹിത കർമ്മം—എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഇതാണ് പരമാർത്ഥം॥२५॥
Verse 26
मुक्तिसाधनभूतत्वात्परमार्थो न साधनम् । ध्यानमेवात्मनो भूपपरमार्थार्थशब्दितम् ॥ २६ ॥
മുക്തിയുടെ ഉപായം തന്നെയായതിനാൽ പരമാർത്ഥം വേറൊരു സാധനം അല്ല; ഹേ ഭൂപാ, ആത്മധ്യാനം തന്നെയാണ് ‘പരമാർത്ഥം’—പരമപ്രയോജനം—എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്॥২৬॥
Verse 27
भेदकारि परेभ्यस्तु परमार्थो न भेदवान् । परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते ॥ २७ ॥
ഭേദങ്ങൾ മറ്റുള്ളവയെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; പരമാർത്ഥം സ്വയം വിഭജിതമല്ല. പരമാർത്ഥവും ആത്മാവും ഏകമാകുന്ന യോഗം തന്നെയാണ് പരമസത്യം എന്നു പ്രസിദ്ധം.
Verse 28
मिथ्यैतदन्यद्द्रव्यं हि नैतद्द्रव्यमयं यतः । तस्माच्छ्रेयांस्यशेषाणि नृपैतानि न संशयः ॥ २८ ॥
ഈ മറ്റൊരു ‘ദ്രവ്യം’ വാസ്തവത്തിൽ മിഥ്യയാണ്; കാരണം അത് സത്യദ്രവ്യസ്വരൂപമല്ല. അതിനാൽ, ഹേ നൃപ, ഇവയൊക്കെയും സംശയമില്ലാതെ പരമ ശ്രേയസ്സുകളാണ്.
Verse 29
परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छ्रूयतां मम । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुण प्रकृतेः परः ॥ २९ ॥
ഹേ ഭൂപാലാ, സംക്ഷേപമായി എന്നിൽ നിന്ന് പരമാർത്ഥം കേൾക്കുക: പരമതത്ത്വം ഏകമാണ്, സർവ്വവ്യാപി, സമദർശി, ശുദ്ധം, ഗുണാതീതം, പ്രകൃതിക്കപ്പുറം.
Verse 30
जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो नृप । परिज्ञानमयो सद्भिर्नामजात्यादिभिविभुः ॥ ३० ॥
ഹേ നൃപാ, ആത്മാവ് ജനനം, വർദ്ധി മുതലായവയിൽ നിന്ന് രഹിതനും സർവ്വഗതനും ആകുന്നു. അവൻ പരിപൂർണ്ണ ജ്ഞാനസ്വരൂപൻ; എങ്കിലും സദ്ജനർ നാമം, ജാതി മുതലായ നിർദ്ദേശങ്ങളാൽ അവനെ പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 31
न योगवान्न युक्तोऽभून्नैव पार्थिवः योक्ष्यति । तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत् ॥ ३१ ॥
അവൻ യോഗിയുമല്ല, യഥാർത്ഥത്തിൽ യുക്തനുമല്ല; ഹേ പാർത്ഥിവാ, ഇനിയും അങ്ങനെ ആകുകയുമില്ല. അവനു സ്വന്തം ദേഹത്തിലും മറ്റുള്ള ദേഹങ്ങളിലും ആത്മാവ് ഉണ്ടായിട്ടും, ആ തത്ത്വം ഏകസ്വരൂപമായിത്തന്നെ (കാണപ്പെടുന്നു).
Verse 32
विज्ञानं परमार्थोऽसौ वेत्ति नोऽतथ्यदर्शनः । वेणुरंघ्रविभेदेन भेदः षङ्जादिसंज्ञितः ॥ ३२ ॥
വിജ്ഞാനവും ആ പരമാർത്ഥവും അറിയുന്നവൻ തത്ത്വദർശി; അസത്യദർശിയാകുന്നവൻ അറിയുകയില്ല. വേണുവിൽ വിരൽരന്ധ്രഭേദം കൊണ്ടു ഷഡ്ജാദി സ്വരഭേദങ്ങൾ പേരുകളാൽ പ്രസിദ്ധമാകുന്നതുപോലെ.
Verse 33
अभेदो व्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः । एकत्वं रूपभेदश्च वाह्यकर्मप्रवृत्तिजः ॥ ३३ ॥
സർവ്വവ്യാപിയായ വായു സ്വഭാവത്തിൽ അഭേദമായിരിക്കുന്നതുപോലെ, ആ മഹാത്മാവും അങ്ങനെ തന്നേ. അവന്റെ ഏകത്വം സത്യം; രൂപഭേദം ബാഹ്യകർമ്മപ്രവൃത്തിയിൽ നിന്നുമാത്രം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
Verse 34
देवादिभेदमध्यास्ते नास्त्येवाचरणो हि सः । श्रृण्वत्र भूप प्राग्वृत्तं यद्गीतमृभुणा भवेत् ॥ ३४ ॥
‘ദേവൻ’ മുതലായ ഭേദങ്ങളിൽ കുടുങ്ങിയവന് സത്യമായ ആചരണം ഇല്ല. ഇനി കേൾക്കുക, രാജാവേ, പുരാതനമായ ഒരു വൃത്താന്തം—ഒരിക്കൽ ഋഭു പാടിയതു.
Verse 35
अवबोधं जनयतो निदाधस्य द्विजन्मनः । ऋभुर्नामाऽबवत्पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्टिनः ॥ ३५ ॥
അവബോധം ഉണർത്തുന്ന ദ്വിജനായ നിദാഘനുവേണ്ടി, പരമേഷ്ഠിയായ ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ‘ഋഭു’ എന്ന പുത്രൻ ജനിച്ചു.
Verse 36
विज्ञात तत्त्वसद्भावो निसर्गादेव भूपते । तस्य शिष्यो निदाघोऽभूत्पुलस्त्यतनयः पुरा ॥ ३६ ॥
രാജാവേ, അവന്റെ തത്ത്വസദ്ഭാവം സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ആദ്യം മുതൽ അറിയപ്പെട്ടിരുന്നു. പണ്ടുകാലത്ത് പുലസ്ത്യപുത്രനായ നിദാഘൻ അവന്റെ ശിഷ്യനായി.
Verse 37
प्रादादशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा । अवाप्तज्ञान तत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासना ॥ ३७ ॥
അവൻ പരമാനന്ദത്തോടെ അവനു സമസ്ത ശാസ്ത്രവിജ്ഞാനവും ദാനം ചെയ്തു. എന്നാൽ ജ്ഞാനതത്ത്വം സാക്ഷാത്കരിക്കാത്തവന്റെ അന്തരത്തിൽ അദ്വൈതവാസന ഉദിക്കുകയില്ല.
Verse 38
स ऋभुस्तर्कयामास निदाघस्य नरेश्वर । देविकायास्तटे वीर नागरं नाम वै पुरम् ॥ ३८ ॥
ഹേ നരേശ്വരാ! ഋഭു മുനി നിദാഘനെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ച് ദേവികാ നദീതീരത്തിലെ ‘നാഗര’ എന്ന വീരനഗരത്തിലെത്തി.
Verse 39
समृद्धमतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम् । रम्योपवनपर्यंतं स तस्मिन्पार्थवोत्तम ॥ ३९ ॥
ഹേ പാണ്ഡവോത്തമാ! ആ സ്ഥലം സമൃദ്ധവും മനോഹരവും, പുലസ്ത്യൻ സ്ഥാപിച്ചതും, രമ്യമായ ഉപവനങ്ങളോളം വ്യാപിച്ചതുമായിരുന്നു; അവിടെ അവൻ പാർത്തു.
Verse 40
निदाधनामायोगज्ञस्तस्य शिष्योऽभवत्पुरा । दिव्ये वर्षसहस्त्रे तु समतीतेऽस्य तत्पुरम् ॥ ४० ॥
പുരാതനകാലത്ത് യോഗവിദഗ്ധനായ നിദാധനൻ അവന്റെ ശിഷ്യനായി. ആയിരം ദിവ്യവർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ അവന്റെ വാസസ്ഥലത്തെത്തി.
Verse 41
जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघमवलोकितुम् । स तस्य वैश्वदेवंति द्वारालोकनगोचरः ॥ ४१ ॥
അപ്പോൾ ഋഭു തന്റെ ശിഷ്യനായ നിദാഘനെ കാണാൻ പോയി. ആ സമയത്ത് നിദാഘൻ വൈശ്വദേവ കർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു; ഋഭു വാതിലിൽ അവന്റെ ദൃഷ്ടിഗോചരനായി.
Verse 42
स्थित स्तेन गृहीतार्थो निजवेश्म प्रवेशितः । प्रक्षालितांघ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम् ॥ ४२ ॥
പിടിക്കപ്പെട്ട കള്ളനിൽ നിന്ന് മോഷ്ടിച്ച വസ്തു തിരിച്ചെടുത്തു, അവനെ സ്വന്തം വീട്ടിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ചാലും, അതിഥിയെപ്പോലെ സൽക്കരിക്കണം; അവന്റെ പാദവും കൈകളും കഴുകിച്ച് ആസനം നൽകണം।
Verse 43
उवाच स द्विजश्रेष्टो भुज्यतामिति सादरम् । ऋभुरुवाच । भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यदत्र भवतो गृहे ॥ ४३ ॥
ആ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠൻ ആദരത്തോടെ “ഭുജിക്കണമേ” എന്നു പറഞ്ഞു. ഋഭു പറഞ്ഞു—“ഹേ വിപ്രവർയ്യ, നിങ്ങളുടെ ഗൃഹത്തിൽ ഉള്ളതെന്തായാലും അതുതന്നെ ഭുജിക്കേണ്ടതാണ്.”
Verse 44
तत्कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम । निदाघ उवाच । सक्तुयावकव्रीहीनामपूपानां च मे गृहे ॥ ४४ ॥
“അപ്പോൾ പറയുക—പാചകഭക്ഷണങ്ങളിൽ എനിക്ക് സ്ഥിരമായ പ്രീതി എന്തുകൊണ്ട് ഉണ്ടാകുന്നില്ല?” നിദാഘൻ പറഞ്ഞു—“എന്റെ വീട്ടിൽ സത്തു, യവം, വ്രീഹി (അരി) കൂടാതെ അപൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്.”
Verse 45
यद्रोचते द्विजश्रेष्ट तावद्भुंक्ष्व यथेच्छया । ऋभुरुवाच । कदन्नानि दिजैतानि मिष्टमन्नं प्रयच्छ मे ॥ ४५ ॥
“ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഇഷ്ടമുള്ളത്രയും ഇച്ഛാനുസാരം ഭുജിക്കൂ.” ഋഭു പറഞ്ഞു—“എനിക്ക് തപസ്വികൾക്ക് യോജ്യമായ ലളിത/രൂക്ഷ അന്നം തരിക; കൂടാതെ മധുര അന്നവും നൽകുക.”
Verse 46
संयावपायसादीनि चेक्षुका रसवंति च । निदाघ उवाच । गृहे शालिनि मद्गेहे यत्किंचिदति शोभनम् ॥ ४६ ॥
നിദാഘൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ശാലീന, എന്റെ വീട്ടിൽ അത്യന്തം മനോഹരമായതെല്ലാം—സംയാവം, പായസം മുതലായവയും, രസസമ്പന്നമായ മധുര ഇക്ഷു-പദാർത്ഥങ്ങളും—ഉണ്ട്.”
Verse 47
भोज्येषु साधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय । इत्युक्ता तेन सा पत्नी मिष्टमन्नं द्विजस्य तत् ॥ ४७ ॥
“ഭോജ്യങ്ങളിൽ ഒരു മധുരപദാർത്ഥം ഒരുക്കുക; അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്നം ശോഭിപ്പിച്ച് വിളമ്പുക.” എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഭാര്യ ആ ദ്വിജനുവേണ്ടി മധുരാന്നം തയ്യാറാക്കി.
Verse 48
प्रसाधितवती तद्वै भर्तुर्वचनगौरवात् । न भुक्तवंतमिच्छातो मिष्टमन्नं महामुनिम् ॥ ४८ ॥
ഭർത്താവിന്റെ വചനത്തിന് ഗൗരവം കാട്ടി അവൾ അതു തീർച്ചയായും ഒരുക്കി; എന്നാൽ മഹാമുനി ഇതുവരെ ഭോജനം ചെയ്തിട്ടില്ലാത്തതിനാൽ, അദ്ദേഹത്തിന് മധുരാന്നം കൊടുക്കാൻ അവൾ ആഗ്രഹിച്ചില്ല.
Verse 49
निदाघः प्राहभूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः । निदाघ उवाच । अपि ते परमा तृप्तिरुत्पन्ना पुष्टिरेव ॥ ४९ ॥
നിദാഘൻ വിനയത്തോടെ നമിഞ്ഞുനിന്ന് രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: “നിനക്കു പരമ തൃപ്തി ഉദിച്ചോ—അതായത് യഥാർത്ഥ പുഷ്ടിയും ക്ഷേമവും?”
Verse 50
अपि ते मानसं स्वस्थमाहारेण कृतं द्विज । क्व निवासी भवान्विप्र क्व वा गंतुं समुद्यतः ॥ ५० ॥
ഹേ ദ്വിജാ, ആഹാരം കഴിച്ചതിനുശേഷം നിന്റെ മനസ് സ്വസ്ഥവും ശാന്തവും ആയോ? ഹേ വിപ്രാ, നീ എവിടെ വസിക്കുന്നു, ഇപ്പോൾ എവിടേക്കാണ് പോകാൻ ഒരുങ്ങുന്നത്?
Verse 51
आगम्यते च भवता यतस्तश्च निवेद्यताम् । ऋमुरुवाच । क्षुधितस्य च भुक्तेऽन्ने तृप्तिर्ब्रह्मन्विजायते ॥ ५१ ॥
“നീ എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്, എന്തിനുവേണ്ടി? ദയവായി അറിയിക്കൂ.” ഋമു പറഞ്ഞു: “ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, വിശപ്പുള്ളവൻ അന്നം കഴിക്കുമ്പോൾ തൃപ്തി സ്വാഭാവികമായി ജനിക്കുന്നു.”
Verse 52
न मे क्षुधा भवेत्तॄप्तिः कस्मान्मां द्विज पृच्छति । वह्निना पार्थिवेनादौ दग्धे वै क्षुरापीश्वः ॥ ५२ ॥
എനിക്ക് വിശപ്പുമില്ല, തൃപ്തിയുമില്ല; അതിനാൽ ഹേ ദ്വിജാ, നീ എന്നോടിത് എന്തിന് ചോദിക്കുന്നു? ആദിയിൽ ഈ പാർത്ഥിവ ദേഹം അഗ്നിയാൽ ദഗ്ധമായപ്പോഴും, ക്ഷുരധാരപോലെ തീക്ഷ്ണനായ പ്രഭു-സ്വാമി ദേഹധർമ്മങ്ങളെ അതീതനായി നിലകൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 53
भवत्यंभसि च क्षीणे नृणां तृष्णासमुद्भवः । क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज ॥ ५३ ॥
ദേഹത്തിലെ ജലതത്ത്വം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യർക്കു ദാഹം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. വിശപ്പും ദാഹവും—ദേഹധർമ്മങ്ങളെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഇവ—എന്റെതല്ല, ഹേ ദ്വിജാ; അതിനാൽ ഞാൻ അവയുമായി താദാത്മ്യം ചെയ്യുകയില്ല।
Verse 54
ततः क्षुत्संभवाभावात्तृप्तिरस्त्येव मे सदा । मनसः स्वस्थता तुष्टिश्चित्तधर्माविमौ द्विज ॥ ५४ ॥
അതുകൊണ്ട് വിശപ്പ് ഉദ്ഭവിക്കാത്തതിനാൽ ഞാൻ എപ്പോഴും തൃപ്തനാണ്. ഹേ ദ്വിജാ, മനസ്സിന്റെ ആരോഗ്യസ്ഥിതിയും സന്തോഷവും—ഇവ രണ്ടും ചിത്തധർമ്മങ്ങളാണ്.
Verse 55
चेतसो यस्य यत्पृष्टं पुमानेभिर्न युज्यते । क्व निवासस्तवेत्युक्तं क्व गंतासि च यत्त्वया ॥ ५५ ॥
മനസ്സിനെ അതീതമായ സ്വഭാവമുള്ള ആ പുരുഷനെക്കുറിച്ച് മനുഷ്യർ ചോദിക്കുന്നതു യഥാർത്ഥത്തിൽ ചേരുന്നില്ല. അതിനാൽ നീ പറഞ്ഞ ‘നിന്റെ വാസസ്ഥലം എവിടെ? നീ എവിടേക്ക് പോകുന്നു?’ എന്ന ചോദ്യം അവനോട് യോജിക്കുന്നതല്ല.
Verse 56
कुतश्चागम्यते त्वेतात्र्रितयेऽपि निबोध मे । पुमान्सवर्गतो व्यापीत्याकाशवदयं यतः ॥ ५६ ॥
ഇത് (തത്ത്വം) എവിടെ നിന്നാണ് വരുന്നത്? ഇതിനെ മൂന്നു രീതിയിലും എനിക്ക് വ്യക്തമായി ബോധിപ്പിക്കൂ. കാരണം ഈ പുരുഷൻ തന്റെ എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളോടും കൂടി ആകാശംപോലെ സർവ്വവ്യാപിയാണ്.
Verse 57
कुतः कुत्र क्व गंतासीत्येतदप्यर्थवत्कथम् । सोऽहं गंता न चागंता नैकदेशनिकेतनः ॥ ५७ ॥
ഞാൻ എവിടെ നിന്ന് എവിടേക്ക്, ഏത് വഴിയിലൂടെ പോകും—ഈ ചോദ്യം തന്നെ എങ്ങനെ അർത്ഥവത്താകും? ഞാൻ ആ ആത്മാവ്; ഞാൻ പോകുന്നവനും അല്ല, പോകാത്തവനും അല്ല, കാരണം ഞാൻ ഒരിടത്തേയ്ക്ക് മാത്രം വസിക്കുന്നവൻ അല്ല।
Verse 58
त्वं चान्ये च न च त्वं त्वं नान्ये नैवाहमप्यहम् । मिष्टन्ने मिष्टमित्येषा जिह्वा सा मे कृता तव ॥ ५८ ॥
നീയും ഉണ്ട്, മറ്റുള്ളവരും ഉണ്ട്—എന്നാൽ നീ വെറും ‘നീ’ മാത്രമല്ല; അവർ യഥാർത്ഥത്തിൽ ‘മറ്റവർ’ അല്ല; ഞാനും വേറിട്ട ‘ഞാൻ’ അല്ല. മധുരഭക്ഷണം വന്നാൽ നാവ് ‘മധുരം!’ എന്നു പറയുന്നു—ആ എന്റെ നാവും നീ തന്നെയാണ് നിർമ്മിച്ചത്।
Verse 59
किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तमा । मिष्टमेव यदामिष्टं तदेवोद्वेगकारणम् ॥ ५९ ॥
‘അവൻ എന്ത് പറയും?’—അവിടെയും കേൾക്കുക, ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ. മധുരം തന്നെയെപ്പോൾ അമധുരമാകുന്നു, അപ്പോൾ അതേ മധുരത്വം കലക്കത്തിന് കാരണമാകുന്നു।
Verse 60
अमिष्टं जायते मिष्टं मिष्टादुद्विजते जनः । आदिमध्यावसानेषु किमन्नं रुचिकारणम् ॥ ६० ॥
അമധുരത്തിൽ നിന്ന് മധുരം ജനിക്കുന്നു; മധുരത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ജനങ്ങൾ വീണ്ടും അസന്തോഷപ്പെടുന്നു. ആദി, മധ്യം, അവസാനം—ഏത് ആഹാരമാണ് സ്ഥിരമായ രുചിക്ക് കാരണം?
Verse 61
मृण्मयं हि मृदा यद्वद्गृहं लिप्तं स्थिरीभवेत् । पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ॥ ६१ ॥
മണ്ണുകൊണ്ടുള്ള വീട് മണ്ണുകൊണ്ട് ലേപിച്ചാൽ ദൃഢമാകുന്നതുപോലെ, ഈ പാർത്ഥിവ ദേഹവും പാർത്ഥിവ പരമാണുക്കളാൽ ഘനമായി സ്ഥിരമാകുന്നു।
Verse 62
यवगोधूममुद्गादि र्घृतं तैलं पयो दधि । गुडः फलानीति तथा पार्थिवाः परमाणवः ॥ ६२ ॥
യവം, ഗോതമ്പ്, മുദ്ഗം മുതലായവ; ഘൃതം, തൈലം, പാൽ, തൈര്; ശർക്കരയും ഫലങ്ങളും—ഇവയും ഭൂമി-തത്ത്വത്തിലെ സൂക്ഷ്മ പരമാണുക്കളെന്നു പറയപ്പെടുന്നു।
Verse 63
तदेतद्भवता ज्ञात्वा मिष्टामिष्टविचारि यत् । तन्मनः शमनालबि कार्यं प्राप्यं हि मुक्तये ॥ ६३ ॥
ഇതു അറിഞ്ഞും ഇഷ്ട-അനിഷ്ടം വിവേചിച്ചും, മനശ്ശമനത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ সাধന സ്വീകരിക്കണം; കാരണം മോക്ഷം സത്യമായി അതിലൂടെയാണ് ലഭിക്കുന്നത്।
Verse 64
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य परमार्थाश्रितं नृप । प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६४ ॥
ഹേ രാജാവേ, പരമാർത്ഥത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ അവന്റെ വചനങ്ങൾ ഇങ്ങനെ കേട്ട് മഹാഭാഗനായ നിദാഘൻ പ്രണാമം ചെയ്ത് പിന്നെ സംസാരിച്ചു।
Verse 65
प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस्त्वमागतः । नष्टो मोहस्तवाकर्ण्य वचांस्येतानि मे द्विज ॥ ६५ ॥
എന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി പ്രസന്നനാകണമേ; നീ എന്തിനാണ് വന്നത് എന്നു പറയുക. ഹേ ദ്വിജാ, നിന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ എന്റെ മോഹം നശിച്ചു।
Verse 66
ऋभुरुवाच । ऋभुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतोऽहं दास्यामि परमार्थं सुबोधितम् ॥ ६६ ॥
ഋഭു പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജാ, ഞാൻ ഋഭു, നിന്റെ ആചാര്യൻ; നിനക്ക് പ്രജ്ഞ ദാനം ചെയ്യാൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു. പരമാർത്ഥം സുസ്പഷ്ടമായി ഞാൻ ഉപദേശിക്കും।
Verse 67
एक एवमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरुपं परात्मनः ॥ ६७ ॥
ഇതിനെ ഒന്നേയെന്ന് അറിക—സകല ജഗത്തും യഥാർത്ഥത്തിൽ വിഭജിതമല്ല. ‘വാസുദേവ’ എന്ന നാമത്തിൽ അഭിധേയനായ പരമാത്മാവിന്റെ സ്വരൂപം തന്നെയിത്.
Verse 68
ब्रह्मण उवाच । तथेत्युक्त्वा निदाधेन प्रणिपातपुरः सरम् । पूजितः परया भक्त्यानिच्छितः प्रययौ विभुः ॥ ६८ ॥
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—‘തഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞിട്ട്, നിദാഘൻ ആദ്യം സാഷ്ടാംഗ പ്രണാമം ചെയ്തു പരമഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചു. കർത്താവ് ആഗ്രഹിക്കാതിരുന്നിട്ടും ആ വിഭു ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 69
पुनवर्षसहस्त्रंते समायातो नरेश्वर । निदाघज्ञानदानाय तदेव नगरं गुरुः ॥ ६९ ॥
ഹേ നരേശ്വരാ, മറ്റൊരു ആയിരം വർഷം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഗുരു നിദാഘന് ജ്ഞാനദാനം ചെയ്യുവാൻ അതേ നഗരത്തിലേക്ക് വീണ്ടും വന്നു.
Verse 70
नगरस्य बहिः सोऽथ निदाघं दृष्टवान् मुनिम् । महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे ॥ ७० ॥
അപ്പോൾ നഗരത്തിന് പുറത്തു അദ്ദേഹം മുനി നിദാഘനെ കണ്ടു. മഹാബലമുള്ള അനുചരസംഘം ചുറ്റിനിന്ന രാജാവ് നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 71
दूरस्थितं महाभागे जनसंमर्दवर्जकम् । क्षुत्क्षामकण्ठमायांतमरण्यात्ससमित्कुशम् ॥ ७१ ॥
ഹേ മഹാഭാഗാ, ജനക്കൂട്ടത്തിന്റെ തിരക്കൊഴിഞ്ഞ ദൂരസ്ഥലത്ത് അവനെ ഞാൻ കണ്ടു—വിശപ്പാൽ തൊണ്ട വരണ്ടു; കാട്ടിൽ നിന്ന് സമിത്തും കുശയും ചുമന്ന് വരികയായിരുന്നു.
Verse 72
दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुरुपागत्याभिवाद्य च । उवाच कस्मादेकांतं स्थीयत भवता द्विज ॥ ७२ ॥
നിദാഘനെ കണ്ടു ഋഭു മുനി സമീപത്തേക്ക് വന്ന് നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു— “ഹേ ദ്വിജ! നിങ്ങൾ ഏകാന്തത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്നു?”
Verse 73
निदाघ उवाच । भो विप्र जनसंमर्द्दो महानेष जनेश्वरे । प्रविवक्षौ पुरे रम्ये तेनात्र स्थीयते मया ॥ ७३ ॥
നിദാഘൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ വിപ്ര! ഈ രാജനഗരത്തിൽ ജനക്കൂട്ടം മഹത്താണ്. ഞാൻ ആ മനോഹര നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഇവിടെ നിൽക്കുന്നത്.”
Verse 74
ऋभुरुवाच । नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ट त्वमभिज्ञो मतो मम ॥ ७४ ॥
ഋഭു മുനി പറഞ്ഞു— “ഇവിടെ മനുഷ്യരിൽ രാജാവ് ആരാണ്? മറ്റെയാൾ ആരാണ്? ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, എനിക്ക് പറയുക; നിങ്ങളെ ഞാൻ തത്ത്വജ്ഞനായി കരുതുന്നു.”
Verse 75
निदाघ उवाच । योऽयं गजेंद्रमुन्मत्तमद्रिश्रृंगसमुच्छ्रयम् । अधिरुढो नरेन्द्रोऽयं परितो यस्तथेतरः ॥ ७५ ॥
നിദാഘൻ പറഞ്ഞു— “പർവ്വതശിഖരംപോലെ ഉയർന്ന്, മദോന്മത്തനായ ഗജേന്ദ്രത്തിന്മേൽ അധിരൂഢനായിരിക്കുന്നവൻ രാജാവാണ്; അവന്റെ ചുറ്റും നിൽക്കുന്നവൻ മറ്റെയാൾ.”
Verse 76
ऋभुरुवाच । एतौ हि गजराजानौ दृष्टौ हि युगपन्मया । भवता निर्विशेषेण पृथग्वेदोपलक्षितौ ॥ ७६ ॥
ഋഭു മുനി പറഞ്ഞു— “ഈ രണ്ടു ഗജരാജന്മാരെയും ഞാൻ ഒരേ സമയം കണ്ടു; എന്നാൽ നിങ്ങൾ പക്ഷപാതമില്ലാതെ വേദത്തിൽ പറഞ്ഞ ലക്ഷണങ്ങളാൽ അവരെ വേർതിരിച്ച് തിരിച്ചറിഞ്ഞു.”
Verse 77
तत्कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः । ज्ञातुमिच्छाम्यहं कोऽत्र गजः को वा नराधिपः ॥ ७७ ॥
ഹേ മഹാഭാഗ! ഇവരಿಬ್ಬരുടെയും പ്രത്യേക വ്യത്യാസം ദയവായി പറഞ്ഞു തരിക. ഇവിടെ ആന ആരാണ്, മനുഷ്യരുടെ രാജാവ് (നരാധിപൻ) ആരാണ് എന്നു ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 78
निदाध उवाच । गजोयोऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्यस्यैष भूपतिः । वाह्यवाहकसंबंधं को न जानाति वै द्विज ॥ ७८ ॥
നിദാഘൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! താഴെ ഈ ആന, അതിന്റെ മുകളിൽ ഈ ഭൂപതി ഇരിക്കുന്നു. ഹേ ദ്വിജാ! വഹിക്കുന്നവനും വഹിക്കപ്പെടുന്നവനും (വാഹക–വാഹ്യ) തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ആരാണ് അറിയാത്തത്?
Verse 79
ऋभुरुवाच । ब्रह्मन्यथाहं जानीयां तथा मामवबोधय । अधः सत्त्वविभागं किं किं चोर्द्धमभिधीयते ॥ ७९ ॥
ഋഭു പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ഞാൻ ശരിയായി ഗ്രഹിക്കുവാൻ കഴിയുന്ന വിധത്തിൽ എന്നെ ബോധിപ്പിക്കൂ. ‘താഴെ’ എന്ന സത്ത്വവിഭാഗം എന്ത്, ‘മുകളിൽ’ എന്നു പറയുന്നത് എന്താണ്?
Verse 80
ब्राह्मण उवाच । इत्युक्त्वा सहसारुह्य निदाघः प्राह तं ऋभुम् । श्रयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ८० ॥
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് നിദാഘൻ വേഗത്തിൽ കയറി ഋഭുവിനോട് പറഞ്ഞു: ശ്രദ്ധയോടെ അടുത്തുവന്ന് കേൾക്കുക; നീ എന്നോട് ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ ഇപ്പോൾ പറയുന്നു.
Verse 81
उपर्यहं यथा राजा त्वमधःकुंजरो यथा । अवबोधाय ते ब्रह्मन्दृष्टांतो दर्शितो मया ॥ ८१ ॥
ഞാൻ മുകളിൽ രാജാവുപോലെ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ, നീ താഴെ ആനപോലെ ഇരിക്കുന്നു. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! നിനക്ക് ബോധ്യമാകാൻ ഞാൻ ഈ ദൃഷ്ടാന്തം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 82
ऋभुरुवाच । त्वं राजेव द्विजश्रेष्ट स्थितोऽहं गजवद्यदि । तदेवं त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तथा ॥ ८२ ॥
ഋഭു പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! നീ രാജാവുപോലെ നില്ക്കുകയും ഞാൻ ഗജംപോലെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ, വ്യക്തമാക്കി പറയുക—അപ്പോൾ ഞാൻ ആരാണ്, നീ ആരാണ്?
Verse 83
ब्राह्मण उवाच । इत्युक्तः सत्वरस्तस्य चरणावभिवंद्य सः । निदाधः प्राह भगवन्नाचार्यस्त्वमृभुर्मम् ॥ ८३ ॥
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ കേട്ട നിദാഘൻ ഉടൻ അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദിച്ച് പറഞ്ഞു: “ഭഗവൻ! നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് എന്റെ ആചാര്യൻ; നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് ഋഭു.”
Verse 84
नान्यस्याद्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तमहं गुरुम् ॥ ८४ ॥
സത്യ ആചാര്യന്റെ മനസ്സ് അദ്വൈതസംസ്കാരങ്ങളാൽ എത്രത്തോളം സംസ്കൃതമാകുന്നുവോ, അതുപോലെ മറ്റാരുടേയും അല്ല. അതുകൊണ്ട്, ഹേ പ്രഭോ, നിങ്ങളെയേ ഞാൻ ഗുരുവായി പ്രാപിച്ചതായി കരുതുന്നു.
Verse 85
ऋभुरुवाच । तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणात्तव । गुरुस्नेहादृभुर्नामनिदाघं समुपागतः ॥ ८५ ॥
ഋഭു പറഞ്ഞു—നിനക്ക് ഉപദേശം നൽകുവാൻ, നിന്റെ മുൻകാല ഭക്തിപൂർവ്വമായ ശുശ്രൂഷ കാരണം, ഗുരുസ്നേഹത്താൽ, ‘ഋഭു’ എന്ന നാമമുള്ള ഞാൻ നിദാഘന്റെ അടുക്കൽ വന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 86
तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते । परमार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः ॥ ८६ ॥
ഹേ മഹാമതേ! നിനക്ക് സംക്ഷേപമായി ഉപദേശിച്ചതിതാണ്—പരമാർത്ഥത്തിന്റെ സാരമായ, സമഗ്രമായ അദ്വൈതതത്ത്വം.
Verse 87
ब्राह्मण उवाच । एवमुक्त्वा ददौ विद्यां निदाघं स ऋभुर्गुरुः । निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ॥ ८७ ॥
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഗുരു ഋഭു നിദാഘനു വിദ്യ നൽകി. ആ ഉപദേശത്താൽ നിദാഘനും അദ്വൈതനിഷ്ഠനായി.
Verse 88
सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनः । तथा ब्रह्मतनौ मुक्तिमवाच परमाद्विजः ॥ ८८ ॥
അവൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളെയും ഭേദമില്ലാതെ സ്വന്തം ആത്മസ്വരൂപമായി കണ്ടു. അപ്പോൾ പരമദ്വിജൻ ‘മുക്തി ബ്രഹ്മസ്വരൂപത്തിലേ’ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 89
तथा त्वमपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबांधवः । भव सर्वगतं ज्ञानमात्मानमवनीपते ॥ ८९ ॥
ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ! നീയും ശത്രു-മിത്ര, ബന്ധു-വൈരി എന്നതിൽ സമചിത്തനാകുക. ഹേ അവനീപതേ! സർവ്വവ്യാപിയായ ജ്ഞാനസ്വരൂപ ആത്മാവിനെ അനുഭവിക്കു.
Verse 90
सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः । भ्रांतदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन्पृथक् पृथक् ॥ ९० ॥
ഒരേയൊരു ആകാശം വെളുപ്പ്-നീല മുതലായ ഭേദങ്ങളാൽ വ്യത്യസ്തമായി കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ, ആത്മാവും ഏകമായിട്ടും ഭ്രാന്തദൃഷ്ടികൾക്ക് പലതായി തോന്നുന്നു.
Verse 91
एकः समस्तं यदिहास्ति किंचित्तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मांस्वयं भात्यपभेदमोहः ॥ ९१ ॥
ഇവിടെ ഉള്ളതെല്ലാം ഏകമായ അച്യുതനേ; അവനെക്കാൾ പരം മറ്റൊന്നുമില്ല. അവൻ തന്നെയാണ് ‘ഞാൻ’, അവൻ തന്നെയാണ് ‘നീ’, അവൻ തന്നെയാണ് ഈ സർവ്വം—ആത്മാവ് സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നു; ഭേദമോഹം വെറും ഭ്രാന്തി മാത്രം.
Verse 92
सनंदन उवाच । इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः । स चापि जातिस्मरणावबोदस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप ॥ ९२ ॥
സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ ഉപദേശത്താൽ ആ രാജശ്രേഷ്ഠൻ പരമാർത്ഥദൃഷ്ടിയോടെ ഭേദബുദ്ധി ഉപേക്ഷിച്ചു. ജന്മസ്മരണത്തിൽ നിന്നുള്ള ബോധം ലഭിച്ച് അതേ ജന്മത്തിൽ തന്നെ അപവർഗ്ഗം, അഥവാ മോക്ഷം, പ്രാപിച്ചു.
Verse 93
परमार्थाध्यात्ममेतत्तुभ्यमुक्तं मुनीश्वर । ब्राह्मणक्षत्रियविशां श्रोर्तॄणां चापि मुक्तिदम् ॥ ९३ ॥
ഹേ മുനീശ്വരാ, പരമാർത്ഥവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഈ പരമാധ്യാത്മിക ഉപദേശം ഞാൻ നിനക്കു പ്രസ്താവിച്ചു. ഇത് ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ, കൂടാതെ ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രവിക്കുന്ന ശ്രോതാക്കൾക്കും മോക്ഷദായകമാണ്.
Verse 94
यथा पृष्टं त्वया ब्रह्मंस्तथा ते गदितं मया । ब्रह्मज्ञानमिदं शुद्धं किमन्यत्कथयामि वै ॥ ९४ ॥
ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, നീ ചോദിച്ചതുപോലെ തന്നെയാണ് ഞാൻ നിനക്കു പറഞ്ഞത്. ഇത് ശുദ്ധമായ ബ്രഹ്മജ്ഞാനം; പിന്നെ ഞാൻ മറ്റെന്ത് പറയണം?
Frequently Asked Questions
Because ritual effects depend on perishable instruments and materials (fuel, ghee, kuśa; like clay producing a pot) and therefore arise and perish, yielding limited heavenly fruits; by contrast, paramārtha is imperishable and is realized as Self-meditation/knowledge, which directly leads to liberation.
Ribhu uses these questions to deny body–mind identification: hunger and thirst are bodily conditions, satisfaction is a mental mode, and ‘dwelling/going’ presuppose spatial limitation—none of which apply to the all-pervading Self (Puruṣa) that is beyond mind and undivided like space.
It exposes relational distinctions (‘above/below’, ‘carrier/carried’, ‘king/elephant’) as conceptual overlays. When Nidāgha is forced to define who is truly above or below, the constructed nature of difference becomes evident, preparing him to recognize the non-dual Self beyond such predicates.
That the universe is not truly divided; it is the nature of the Supreme Self denoted as Vāsudeva—Acyuta alone is everything (‘I’, ‘you’, and all), while perceived difference is a bhrama (mistaken notion).