Adhyaya 14
Adhyāya 14: Śalya’s Missile-Pressure and the Pāṇḍava Convergence (शल्यस्य शरवर्षम्)
Upa-parva: Śalya–Pāṇḍava Saṃgharṣa (Strategic Engagements with the Madra King)
Saṃjaya reports a dense sequence of engagements. Duryodhana and Dhṛṣṭadyumna exchange heavy volleys, with imagery of arrow-showers likened to seasonal raincloud downpours. Dhṛṣṭadyumna’s counter-pressure prompts Kaurava allies to encircle him, while he maneuvers amid elite chariot-fighters displaying technical dexterity. Parallel combats unfold: Śikhaṇḍin, supported by Prabhadrakas, engages Kṛtavarman and Gautama. The narrative then centers on Śalya, who releases sustained arrow-rains, pressing the Pāṇḍavas including Sātyaki and Vṛkodara (Bhīma). Nakula charges Śalya, strikes him with a focused set of arrows, and Śalya responds by wounding Nakula and severing his bow; Nakula re-arms and continues. Yudhiṣṭhira, Bhīma, Sātyaki, and Sahadeva collectively advance; Śalya receives them with calibrated strikes, notably disabling Sātyaki’s chariot team and rendering him chariotless before Sātyaki returns on another chariot to renew the duel. The scene culminates in a tumultuous convergence likened to mythic combat, with the battlefield saturated by arrows, darkness-like missile density, and the depiction of Śalya’s singular capacity to hold off many attackers.
Chapter Arc: रणभूमि में द्रोणपुत्र अश्वत्थामा और सव्यसाची अर्जुन आमने-सामने आते हैं; आरम्भ होते ही दोनों ओर से शिलीमुखों की वर्षा होती है और महाधनुर्धर एक-दूसरे की परीक्षा लेने लगते हैं। → अर्जुन तीन-तीन और दो-दो बाणों से अश्वत्थामा तथा अन्य महारथियों को बेधते हुए शरवर्षा से सेना को ढक देता है; प्रत्युत्तर में द्रोणि भी घोर अस्त्र-संघर्ष छेड़ देता है, जिससे रथ, सारथि, घोड़े और कवच तक लक्ष्य बन जाते हैं। → सव्यसाची अश्वत्थामा के घोड़े, सारथि और रथ को चौपट कर देता है; उधर महारथी सुरथ के क्रोधपूर्ण आक्रमण से द्रोणि दण्डाहत सर्प-सा उग्र हो उठता है और युद्ध अत्यन्त घोर रूप ले लेता है। → लम्बे समय तक युद्ध सम बना रहता है; फिर अर्जुन क्षणभर ‘गुरुपुत्र’ का मान रखकर भी हर्ष-उत्साह से गाण्डीव खींचता है—संकेत देता है कि वह मर्यादा और रणनीति दोनों को साथ लेकर निर्णायक प्रहार की ओर बढ़ रहा है। → अस्त्र-शस्त्रों का संघर्ष फिर से घोर हो उठता है—क्या अर्जुन की मर्यादित दृढ़ता द्रोणपुत्र के उग्र प्रतिशोध को तोड़ेगी, या युद्ध और अधिक विनाशकारी मोड़ लेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५० श्लोक हैं।) अपन क्ाा छा 2 चतुर्दशो 5 ध्याय: अर्जुन और अभ्वत्थामाका युद्ध तथा पांचाल वीर सुरथका वध संजय उवाच अर्जुनो द्रौणिना विद्धो युद्धे बहुभिरायसै: । तस्य चानुचरै: शूरैस्त्रिगर्तानां महारथै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! യുദ്ധത്തിൽ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ അനവധി ഇരുമ്പുതല അമ്പുകളാൽ അർജുനനെ വേദനിപ്പിച്ചു; അവന്റെ അനുചരരായ ത്രിഗർത്തദേശത്തിലെ ശൂര മഹാരഥരും ചുറ്റുമുറ്റി ആക്രമിച്ചു.
Verse 2
द्रौर्णि विव्याध समरे त्रिभिरेव शिलीमुखै: । तथेतरान् महेष्वासान द्वाभ्यां द्वाभ्यां धनंजय:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) ദ്രോണിയുടെ പുത്രനായ അശ്വത്ഥാമനെ മൂന്നു മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ വേദനിപ്പിച്ചു. അതുപോലെ മറ്റു മഹേഷ്വാസന്മാരെയും ഓരോരുത്തനെയും രണ്ടെണ്ണം വീതം അമ്പുകളാൽ ഭേദിച്ചു.
Verse 3
तब अर्जुनने समरभूमिमें तीन बाणोंसे अश्वत्थामाको और दो-दो बाणोंसे अन्य महाधनुर्धरोंको बींध डाला ।। भूयश्वचैव महाराज शरवर्षैरवाकिरत् | शरकण्टकितास्ते तु तावका भरतर्षभ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അർജുനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അശ്വത്ഥാമനെ മൂന്നു അമ്പുകളാൽ, മറ്റു മഹാധനുര്ധരരെ രണ്ടെണ്ണം വീതം അമ്പുകളാൽ ഭേദിച്ചു. പിന്നെയും, മഹാരാജാ, അവൻ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് അവരെ മൂടിക്കളഞ്ഞു. ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ അമ്പുകൾകൊണ്ട് മുള്ളുപോലെ നിറഞ്ഞുനിന്നു.
Verse 4
अर्जुन रथवंशेन द्रोणपुत्रपुरोगमा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനന്റെ രഥനിര മുന്നോട്ട് നീങ്ങി; അതിന്റെ മുൻപന്തിയിൽ ദ്രോണപുത്രൻ ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 5
अयोधयन्त समरे परिवार्य महारथा: । समरांगणमें द्रोणपुत्रको आगे करके कौरव महारथी अर्जुनको रथसमूहसे घेरकर उनके साथ युद्ध करने लगे ।। तैस्तु क्षिप्ता: शरा राजन् कार्तस्वरविभूषिता:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരഥന്മാർ സമരത്തിൽ അവനെ എല്ലാടവും ചുറ്റി വളഞ്ഞ് യുദ്ധം ചെയ്തു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദ്രോണപുത്രനെ മുൻപിൽ നിർത്തി കൗരവ മഹാരഥന്മാർ രഥസമൂഹത്തോടെ അർജുനനെ വളഞ്ഞുമൂടി അവനോടു പോരാടാൻ തുടങ്ങി. അപ്പോൾ, രാജാവേ, അവർ എറിഞ്ഞ സ്വർണാഭരണിതമായ അമ്പുകൾ എല്ലാടവും പാഞ്ഞുചെന്നു; വളയത്തിനകത്തെ ആ ഏക ലക്ഷ്യത്തിന്മേൽ യുദ്ധത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദവും ഭീകരമായ അപകടവും കൂടുതൽ വർധിപ്പിച്ചു.
Verse 6
तथा कृष्णौ महेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുപോലെ ആ രണ്ടു കൃഷ്ണന്മാർ, മഹാധനുർധരന്മാർ, എല്ലാ ധനുർധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠർ; തങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിലെ അഗ്രഗണ്യ വൃഷഭങ്ങളെപ്പോലെ, സമരത്തിൽ അതുല പരാക്രമത്തോടെ ദീപ്തരായി നിന്നു.
Verse 7
कूबरं रथचक्राणि ईषा योक््त्राणि वा विभो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിഭോ, അവിടെ രഥത്തിന്റെ കൂബരം, രഥചക്രങ്ങൾ, ഈഷ, യോക്ത്രങ്ങൾ—എല്ലാം വീണുകിടന്നു. യുദ്ധഭൂമിയുടെ കഠിനാനന്തരത്തിൽ പോരിന്റെ ഉപകരണങ്ങൾ തകർന്നു ചിതറിക്കിടന്നത്, ധർമ്മം പരീക്ഷിക്കപ്പെടുമ്പോൾ യുദ്ധശക്തിയുടെ ഭംഗിയും ക്ഷണഭംഗുരമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 8
नैतादृशं दृष्टपूर्व राजन् नैव च न श्रुतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഇത്തരമൊരു കാര്യം മുമ്പൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല; കേട്ടിട്ടുമില്ല. ഇത് അപൂർവം; യുദ്ധകഥയിൽ ന്യായവും മര്യാദയും എന്ന പരിധികൾ തന്നെ മറികടന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 9
स रथ: सर्वतो भाति चित्रपुड्खै: शितै: शरै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ രഥം എല്ലാടവും തിളങ്ങി നിന്നു; കാരണം വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള പുങ്ഖങ്ങളോടുകൂടിയ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ എല്ലാടവും അതിൽ കുത്തിപ്പറ്റിയിരുന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ ഉഗ്രതയിൽ ഹിംസയുടെ അടയാളങ്ങൾ വഹിച്ചിട്ടും ആ യുദ്ധയാനം ദീപ്തമായി തോന്നി.
Verse 10
ततोडर्जुनो महाराज शरै: संनतपर्वभि:
അപ്പോൾ, മഹാരാജാവേ, അർജുനൻ നന്നായി ഘടിപ്പിച്ച ദൃഢസന്ധികളുള്ള അമ്പുകളാൽ അവനെ ഭേദിച്ചു—അവിശ്രമമായ രണധർമ്മബാധ്യതയുടെ കഠിന ന്യായത്തിനിടയിൽ ശാസ്ത്രീയമായ യുദ്ധശൈലിയുടെ തെളിവായിരുന്നു അത്.
Verse 11
ते वध्यमाना: समरे पार्थनामाड्कितै: शरै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: യുദ്ധത്തിന്റെ കനത്തിൽ അവർ പാർഥന്റെ നാമമുദ്രയുള്ള അമ്പുകളാൽ വധിക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു—സ്വന്തം ഉറവിടം പ്രഖ്യാപിച്ച് സംഹാരത്തെ നിർവിവാദമാക്കുന്ന ആയുധങ്ങൾ. ഈ വരി ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു: യുദ്ധത്തിൽ കർമ്മം അജ്ഞാതമല്ല; യോദ്ധാവിന്റെ ഏജൻസി അവന്റെ ആയുധങ്ങളിൽ തന്നെ തുറന്നെഴുതപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 12
कोपोद्धूतशरज्वालो धनु:शब्दानिलो महान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: “വില്ലിന്റെ ഗർജ്ജനത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ മഹാവായു ഉയർന്നു; ക്രോധം തള്ളിയിറക്കിയ അമ്പുമഴ തന്നെയായിരുന്നു അതിന്റെ ജ്വാല.”
Verse 13
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें शल्यका युद्धविषयक तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ഹേ ഭാരതാ! പാർഥന്റെ രഥപാതകളിൽ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന ചക്രങ്ങളും യുഗങ്ങളും (ജൂവുകളും) കാണപ്പെട്ടു. അർജുനന്റെ മുന്നേറ്റം കലക്കിയ യുദ്ധഭൂമിയിൽ രഥോപകരണങ്ങളുടെ തകർച്ചകൾ, തൂണീരങ്ങൾ, പതാക-ധ്വജങ്ങൾ, ഈഷകൾ, അനുകർഷങ്ങൾ, ത്രിവേണു മരക്കഷണങ്ങൾ, ധുരങ്ങൾ, കയറുകൾ, ചാട്ടങ്ങൾ—കൂടാതെ കുണ്ഡലവും പഗടിയും ധരിച്ച മുറിഞ്ഞ തലകൾ, ഭുജങ്ങൾ, തോളുകൾ, ഛത്രങ്ങൾ, വ്യജനങ്ങൾ, മുകുടങ്ങൾ—എന്നിവ കൂമ്പാരങ്ങളായി കിടന്നു; അവന്റെ രഥപാതം തന്നെ നഷ്ടത്തിന്റെ ദൃശ്യരേഖയായിത്തീർന്നതുപോലെ.
Verse 14
तूणीराणां पताकानां ध्वजानां च रथै: सह । ईषाणामनुकर्षाणां त्रिवेणूनां च भारत,इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि संकुलयुद्धे चतुर्दशोध्याय:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: “ഹേ ഭാരതാ! രഥങ്ങളോടൊപ്പം തൂണീരങ്ങൾ, പതാകകൾ, ധ്വജങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്നു; കൂടാതെ രഥ-ഈഷകൾ, യുഗങ്ങൾ, വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്ന കയറുകൾ, ത്രിവേണു (മൂന്നു തന്തു ചേർത്ത കയർ) എന്നിവയും.” ഈ ദൃശ്യം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു: യുദ്ധം രാജവൈഭവവും ശൗര്യഗർവവും പോലും ഒടിഞ്ഞ ഉപകരണങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളാക്കി ചുരുക്കുന്നു.
Verse 15
अक्षाणामथ योकत्राणां प्रतोदानां च सर्वश: । शिरसां पततां चापि कुण्डलोष्णीषधारिणाम्
അപ്പോൾ എല്ലായിടത്തും അക്ഷക്കീൽകൾ, യോകത്രങ്ങൾ, പ്രത്തോദങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്നു; കൂടാതെ കുണ്ഡലവും ഉഷ്ണീഷവും ധരിച്ചിരുന്ന വീണുപോയ യോദ്ധാക്കളുടെ ശിരസ്സുകളും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു।
Verse 16
भुजानां च महाभाग स्कन्धानां च समन्तत: । छत्राणां व्यजनै: सार्थ मुकुटानां च राशय:
ഓ മഹാഭാഗ! ചുറ്റുമെല്ലാം മുറിഞ്ഞ ഭുജങ്ങളുടെയും സ്കന്ധങ്ങളുടെയും കൂമ്പാരങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; കൂടാതെ ചാമരങ്ങളോടുകൂടിയ രാജഛത്രങ്ങളുടെയും വീണ മുകുടങ്ങളുടെയും കൂമ്പാരങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 17
ततः क्रुद्धस्य पार्थस्य रथमार्गे विशाम्पते
അതിനുശേഷം, ഓ വിശാംപതേ! ക്രോധാവേശത്തിലായ പാർഥന്റെ രഥമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ (യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രവാഹം) മുന്നോട്ട് നീങ്ങി।
Verse 18
भीरूणां त्रासजननी शूराणां हर्षवर्धिनी
അത് ഭീരുക്കൾക്കു ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നതും, ശൂരന്മാർക്കു ഹർഷം വർധിപ്പിക്കുന്നതുമാകുന്നു।
Verse 19
हत्वा तु समरे पार्थ: सहस्रे द्वे परंतप:
അപ്പോൾ സമരത്തിൽ പരന്തപനായ പാർഥൻ രണ്ടായിരം യോദ്ധാക്കളെ വധിച്ചു।
Verse 20
यथा हि भगवान ग्निर्जगद् दग्ध्वा चराचरम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവാനായ അഗ്നി ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ സർവ്വലോകവും ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ…
Verse 21
द्रौणिस्तु समरे दृष्टवा पाण्डवस्थ पराक्रमम्
ദ്രൗണി സമരത്തിൽ പാണ്ഡവരുടെ പരാക്രമം കണ്ടു (അവരുടെ) ഭയങ്കര ശക്തി മനസ്സിലാക്കി।
Verse 22
तावुभौ पुरुषव्याप्रौ तावुभौ धन्विनां वरौ
അവർ ഇരുവരും പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാർ; അവർ ഇരുവരും ധനുർധരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠർ।
Verse 23
समीयतुस्तदान्योन्यं परस्परवधैषिणौ । वे दोनों ही मनुष्योंमें व्याप्रके समान पराक्रमी थे और दोनों ही धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ समझे जाते थे। उस समय परस्पर वधकी इच्छासे दोनों ही एक-दूसरेके साथ भिड़ गये || २२३ || तयोरासीन्महाराज बाणवर्ष सुदारुणम्
അപ്പോൾ പരസ്പരവധാഭിലാഷത്തോടെ അവർ ഇരുവരും തമ്മിൽ അടുത്തുചെന്ന് ഏറ്റുമുട്ടി. മഹാരാജാ, അവരുടെ ഇടയിൽ അത്യന്തം ഭീകരമായ ബാണവർഷം ഉണ്ടായി.
Verse 24
अन्योन्यस्पर्धिनौ तौ तु शरै: संनतपर्वभि:
പരസ്പരസ്പർധയിൽ ആയിരുന്ന അവർ ഇരുവരും നന്നായി വളഞ്ഞതും ദൃഢസന്ധികളുള്ളതുമായ ശരങ്ങളാൽ തമ്മിൽ ആക്രമിച്ചു.
Verse 25
तयोरयुद्धं महाराज चिरं सममिवाभवत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ, ആ ഇരുവരുടെയും യുദ്ധം ദീർഘകാലം സമമായിത്തന്നെ നീണ്ടു; ആര്ക്കും വ്യക്തമായ മേൽക്കൈ ലഭിച്ചില്ല, വിധി ഇരുവരെയും തുലാസിൽ തുല്യമായി പിടിച്ചുനിർത്തിയതുപോലെ।
Verse 26
ततोड्र्जुनं द्वादशभी रुक्मपुड्खै: सुतेजनै:
അപ്പോൾ അവൻ സ്വർണ്ണപുഞ്ചങ്ങളുള്ള അത്യന്തം മൂർച്ചയുള്ള പന്ത്രണ്ടു അമ്പുകളാൽ അർജുനനെ പ്രഹരിച്ചു।
Verse 27
ततः प्रहर्षाद् बीभत्सुर्व्याक्षिपद् गाण्डिवं धनु:
അതിനുശേഷം ആനന്ദോന്മാദത്തിൽ ബീഭത്സു അർജുനൻ വേഗത്തിൽ ഗാണ്ഡീവധനുസ്സിനെ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു।
Verse 28
व्यश्वसूतरथं चक्रे सव्यसाची परंतप:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പരന്തപനും സവ്യസാചിയുമായ അർജുനൻ ശത്രുവിന്റെ കുതിരകളും സാരഥിയും രഥവും തകർത്തു നശിപ്പിച്ചു।
Verse 29
हताश्वे तु रथे तिष्ठन् द्रोणपुत्रस्त्वयस्मयम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ട രഥത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ടുതന്നെ ദ്രോണപുത്രൻ അചഞ്ചലനായി നിന്നു; സഞ്ചാരവും സംരക്ഷണവും തകർന്നിട്ടും യുദ്ധത്തിന്റെ ആ ദാരുണ കർമ്മം അവൻ തുടർന്നു ചെയ്തു।
Verse 30
तमापतन्तं सहसा हेमपट्टविभूषितम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ സഹസാ അവന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുവീണു, സ്വർണ്ണപട്ടം ധരിച്ച് അലങ്കൃതനായി.
Verse 31
स च्छिन्न॑ं मुसलं दृष्टवा द्रौणि: परमकोपन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മുസലം ഛിന്നമായതു കണ്ട ദ്രൗണി പരമകോപത്തിൽ ജ്വലിച്ചു.
Verse 32
चिक्षेप चैव पार्थाय द्रौणिर्युद्धविशारद:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധവിശാരദനായ ദ്രോണപുത്രൻ ദ്രൗണി പാർഥൻ അർജുനന്റെ മേൽ ആ പരിഘം എറിഞ്ഞു.
Verse 33
तमन्तकमिव क्रुद्ध॑ परिघं प्रेक्ष्य पाण्डव: । अर्जुनस्त्वरितो जघ्ने पजचभि: सायकोत्तमै:
ക്രുദ്ധനായ അന്തകനെപ്പോലെയുള്ള ആ പരിഘം കണ്ട പാണ്ഡവൻ അർജുനൻ ഉടൻ തന്നെ അഞ്ചു ഉത്തമ ബാണങ്ങളാൽ അതിനെ ഛേദിച്ചു വീഴ്ത്തി.
Verse 34
स च्छिन्न: पतितो भूमौ पार्थबाणैर्महाहवे । दारयन् पृथिवीन्द्राणां मनांसीव च भारत,भारत! उस महासमरमें पार्थके बाणोंसे कटकर वह परिघ राजाओंके हृदयोंको विदीर्ण करता हुआ-सा पृथ्वीपर गिर पड़ा
ഭാരതാ! ആ മഹാസമരത്തിൽ പാർഥന്റെ ബാണങ്ങളാൽ ഛിന്നമായ ആ പരിഘം ഭൂമിയിൽ വീണു; രാജാക്കന്മാരുടെ ഹൃദയങ്ങളെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 35
ततो<परैस्त्रिभिर्भल्लैद्रौणिं विव्याध पाण्डव: । सो5तिविद्धो बलवता पार्थेन सुमहात्मना
അപ്പോൾ പാണ്ഡവൻ കൂടി മൂന്നു മൂർച്ചയുള്ള ഭല്ലങ്ങളാൽ ദ്രൗണിയെ (അശ്വത്ഥാമാവിനെ) കുത്തിവീഴ്ത്തി. മഹാത്മാവും ബലവാനുമായ പാർഥൻ ആഴത്തിൽ വേധിച്ചിട്ടും അവൻ യുദ്ധധർമ്മത്തിന്റെ കഠിനതയിൽ അചഞ്ചലനായി നിന്നു.
Verse 36
न जहुः: पार्थमासाद्य ताड्यमाना: शितै: शरै: । महाराज! भरतश्रेष्ठ! तत्पश्चात् अर्जुनने पुन उन सबको अपने बाणोंकी वर्षसि आच्छादित कर दिया। अर्जुनके पैने बाणोंकी मार खाकर उन बाणोंसे कण्टकयुक्त होकर भी आपके सैनिक अर्जुनको छोड़ न सके
പാർഥനെ സമീപിച്ച് അവന്റെ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ താഡിതരായിട്ടും നിങ്ങളുടെ സൈനികർ അവനെ വിട്ടുമാറിയില്ല. അപ്പോൾ ദ്രൗണി തന്റെ പൗരുഷത്തിൽ സ്ഥിരനായി അല്പവും കുലുങ്ങിയില്ല. തുടർന്ന് പാണ്ഡുകുമാരൻ അർജുനൻ വീണ്ടും മൂന്നു ഭല്ലങ്ങളാൽ ദ്രോണപുത്രനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. പിന്നെ, രാജാവേ, ഭാരദ്വാജപുത്രനായ മഹാരഥൻ സുറഥൻ (യുദ്ധത്തിലേക്ക് മുന്നേറി).
Verse 37
ततस्तु सुरथो5प्याजी पञ्चालानां महारथ:
പിന്നീട് ആ യുദ്ധത്തിൽ പാഞ്ചാലരുടെ മഹാരഥനായ സുറഥനും രംഗത്തിറങ്ങി.
Verse 38
विकर्षन् वै धनु: श्रेष्ठ सर्वभारसहं दृढम्
എല്ലാ ഭാരവും സഹിക്കുന്ന ദൃഢമായ ശ്രേഷ്ഠ ധനുസ്സിനെ അവൻ വലിച്ചുകെട്ടി.
Verse 39
सुरथं तं ततः क्रुद्धमापतन्तं महारथम्
പിന്നീട് ക്രോധത്തോടെ പാഞ്ഞെത്തുന്ന ആ മഹാരഥനായ സുറഥനെ (കണ്ട്/ലക്ഷ്യമാക്കി).
Verse 40
त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा सक्किणी परिसंलिहन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ഭ്രൂകൾ മൂന്നു മടക്കമായി ചുളിച്ച് ത്രിശിഖാഭ്രുകുടി വരുത്തി, അധരങ്ങൾ നക്കിക്കൊണ്ട്, ക്രോധത്തോടെ സുരഥനെ നോക്കി. പിന്നെ ധനുസ്സിന്റെ പ്രത്യഞ്ച ശുചിയാക്കി നേരെയാക്കി, യമദണ്ഡസമ ദീപ്തിയുള്ള തീക്ഷ്ണ നാരാചം പ്രയോഗിച്ചു.
Verse 41
द्वीक्ष्य सुरथथं रोषाद् धनुज्यामवमृज्य च | मुमोच तीक3्ष्णं नाराचं यमदण्डोपमद्युतिम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ക്രോധത്തോടെ സുരഥനെ കണ്ടു, ധനുസ്സിന്റെ പ്രത്യഞ്ച ശുചിയാക്കിയ ശേഷം, യമദണ്ഡസമ ദീപ്തിയുള്ള തീക്ഷ്ണ നാരാചം അവൻ വിട്ടു.
Verse 42
स तस्य ह्ृदयं भित्त्वा प्रविवेशातिवेगित: । शक्राशनिरिवोत्सृष्टो विदार्य धरणीतलम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ നാരാചം അവന്റെ ഹൃദയം ഭേദിച്ച് അതിവേഗത്തിൽ ഉള്ളിലേക്ക് കയറി; ഇന്ദ്രൻ എറിഞ്ഞ വജ്രം ഭൂമിയെ പിളർത്തി അതിനുള്ളിൽ കടക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 43
ततः स पतितो भूमौ नाराचेन समाहतः । वज्नेण च यथा शज्र पर्वतस्येव दीर्यत:,नाराचसे घायल हुआ सुरथ वज्से विदीर्ण हुए पर्वतके शिखरकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ നാരാചം കൊണ്ട് ശക്തമായി പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണു; വജ്രം കൊണ്ട് പിളർന്ന മലശിഖരം തകർന്നു വീഴുന്നതുപോലെ.
Verse 44
तस्मिन् विनिहते वीरे द्रोणपुत्र: प्रतापवान् । आरुरोह रथं तूर्ण तमेव रथिनां वर:,उस वीरके मारे जानेपर रथियोंमें श्रेष्ठ प्रतापी द्रोणपुत्र अश्वत्थामा तुरंत ही उसी रथपर आरूढ़ हो गया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ വീരൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ പ്രതാപശാലി ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ ഉടൻ തന്നെ അതേ രഥത്തിൽ കയറി.
Verse 45
ततः सज्जो महाराज द्रौणिराहवदुर्मद: । अर्जुनं योधयामास संशप्तकवृतो रणे,महाराज! फिर युद्धसज्जासे सुसज्जित हो रणभूमिमें संशप्तकोंसे घिरा हुआ रणदुर्मद द्रोणकुमार अर्जुनके साथ युद्ध करने लगा
അപ്പോൾ, മഹാരാജാ, യുദ്ധോന്മാദത്തിൽ മദിച്ച ദ്രൗണി (അശ്വത്ഥാമാവ്) സമരത്തിന് സജ്ജനായി. രണഭൂമിയിൽ സംശപ്തകരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനായി അവൻ അർജുനനോടു ഘോരദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
Verse 46
तत्र युद्ध महच्चासीदर्जुनस्य परै: सह । मध्यंदिनगते सूर्ये यमराष्ट्रविवर्धनम्,वहाँ दोपहर होते-होते अर्जुनका शत्रुओंके साथ महाघोर युद्ध होने लगा, जो यमराजके राष्ट्रकी वृद्धि करनेवाला था
അവിടെ, സൂര്യൻ മധ്യാഹ്നത്തിലെത്തുമ്പോൾ, അർജുനനും ശത്രുക്കളും തമ്മിൽ മഹത്തും അതിഘോരവുമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു—യമരാജ്യത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 47
तत्राश्चर्यमपश्याम दृष्टवा तेषां पराक्रमम् । यदेको युगपद् वीरान् समयोधयदर्जुन:
അവിടെ ഞങ്ങൾ ഒരു അത്ഭുതം കണ്ടു. ആ വീരന്മാരുടെ പരാക്രമം കണ്ടിട്ടും, അർജുനൻ ഒരുത്തൻ തന്നെ ഒരേ സമയം പല വീരന്മാരോടും യുദ്ധം ചെയ്തതു വിസ്മയകരമായിരുന്നു.
Verse 48
उस समय उन कौरवपक्षीय वीरोंका पराक्रम देखकर हमने एक और आश्चर्यकी बात यह देखी कि अर्जुन अकेले ही एक ही समय उन सभी वीरोंके साथ युद्ध कर रहे हैं ।।
ആ സമയത്ത് കൗരവപക്ഷത്തിലെ വീരന്മാരുടെ പരാക്രമം കണ്ടു ഞങ്ങൾ മറ്റൊരു അത്ഭുതവും കണ്ടു—അർജുനൻ ഒരുത്തൻ തന്നെ ഒരേ സമയം അവരൊക്കെയുമായും യുദ്ധം ചെയ്തു. ഒരുത്തനും അനേകരും തമ്മിൽ മഹാസംഘർഷം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു—പൂർവകാലത്ത് ശതക്രതു ഇന്ദ്രൻ മഹത്തായ ദൈത്യസേനയോടു യുദ്ധം ചെയ്തതുപോലെ.
Verse 56
अर्जुनस्य रथोपस्थं पूरयामासुरञ्जसा । राजन! उनके चलाये हुए सुवर्णभूषित बाणोंने अर्जुनके रथकी बैठकको अनायास ही भर दिया
രാജൻ, അവർ എയ്ത സ്വർണാഭരണങ്ങളുള്ള അമ്പുകൾ അർജുനന്റെ രഥത്തിലെ നില്ക്കുന്ന സ്ഥലം അനായാസം നിറച്ചു.
Verse 66
शरैवीक्ष्य विनुन्नाड़ौ प्रह्ृ् युद्धदुर्मदा: । सम्पूर्ण धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ तथा महाधनुर्धर श्रीकृष्ण और अर्जुनके सम्पूर्ण अंगोंको बाणोंसे व्यथित हुआ देख रणदुर्मद कौरवयोद्धा बड़े प्रसन्न हुए
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സകല ധനുർധരന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠരായ മഹാധനുർധരന്മാരായ ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും ശരങ്ങളാൽ സർവാംഗവും വേദനിതരായി കുത്തേറ്റിരിക്കുന്നതു കണ്ടു, രണോന്മാദത്തിൽ മത്തായ കൗരവയോദ്ധാക്കൾ അത്യന്തം ആഹ്ലാദിച്ചു.
Verse 76
युगं चैवानुकर्ष च शरभूतम भूत्तदा । प्रभो! अर्जुनके रथके पहिये, कूबर, ईषादण्ड, लगाम या जोते, जूआ और अनुकर्ष-- ये सब-के-सब उस समय बाणमय हो रहे थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! അന്ന് യുഗവും അനുകർഷവും പോലും ശരമയമായതുപോലെ ആയി. അർജുനന്റെ രഥചക്രങ്ങൾ, കൂബരം, ഈഷാദണ്ഡം, ലഗാം, ജോത്, ജൂആ, അനുകർഷം—എല്ലാം തന്നെ അപ്പോൾ ശരങ്ങളുടെ കൂമ്പാരമായി മാറിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 83
यादृशं तत्र पार्थस्य तावका: सम्प्रचक्रिरे राजन! वहाँ आपके योद्धाओंने अर्जुनकी जैसी अवस्था कर दी थी, वैसी पहले कभी न तो देखी गयी और न सुनी ही गयी थी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവിടെ നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ പാർഥനെ (അർജുനനെ) ഏതു നിലയിലാക്കി എന്നത്, അതുപോലെ ഒന്നും മുമ്പെ ഒരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല; കേട്ടിട്ടുമില്ല.
Verse 96
उल्काशतै: सम्प्रदीप्त॑ विमानमिव भूतले । विचित्र पंखवाले पैने बाणोंद्वारा सब ओरसे व्याप्त हुआ अर्जुनका रथ भूतलपर सैकड़ों मसालोंसे प्रकाशित होनेवाले विमानके समान शोभा पाता था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭൂതലത്തിൽ അർജുനന്റെ രഥം, വിചിത്രപക്ഷങ്ങളുള്ള മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങളാൽ എല്ലാടവും വ്യാപ്തമായി, നൂറുകണക്കിന് ഉൽക്കകൾ/മശാലകൾ ജ്വലിക്കുന്ന വിമാനംപോലെ ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു.
Verse 103
अवाकिरत्तां पृतनां मेघो वृष्ट्येव पर्वतम् महाराज! तदनन्तर अर्जुनने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा आपकी उस सेनाको उसी प्रकार ढक दिया, जैसे मेघ पानीकी वर्षासे पर्वतको आच्छादित कर देता है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! അതിനുശേഷം അർജുനൻ വളഞ്ഞ കെട്ടുകളുള്ള ശരങ്ങളാൽ നിങ്ങളുടെ ആ സൈന്യത്തെ, മേഘം മഴധാരകളാൽ പർവ്വതത്തെ മൂടുന്നതുപോലെ, പൂർണ്ണമായി മൂടിക്കളഞ്ഞു.
Verse 113
पार्थभूतममन्यन्त प्रेक्षमाणास्तथाविधम् | समरभूमिमें अर्जुनके नामसे अंकित बाणोंकी चोट खाते हुए कौरव-सैनिक उन्हें उसी रूपमें देखते हुए सब कुछ अर्जुनमय ही मानने लगे
യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവനെ ആ അതിവിശേഷാവസ്ഥയിൽ കണ്ടപ്പോൾ, അർജുനന്റെ പേരാൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയ അമ്പുകളുടെ പ്രഹരമേറ്റ കൗരവസൈനികർ അവനെ സ്വയം അർജുനനെന്നപോലെ കരുതിത്തുടങ്ങി. അങ്ങനെ കണ്ടുനിൽക്കെ ഭയവും വിസ്മയവും അവരുടെ വിവേകം മൂടി; മുന്നിലുള്ളതെല്ലാം അർജുനമയമായിത്തന്നെ തോന്നി.
Verse 126
सैन्येन्धनं ददाहाशु तावकं पार्थपावक: । अर्जुनरूपी महान् अग्निने क्रोधसे प्रजवलित हुई बाणमयी ज्वालाएँ फैलाकर धनुषकी टंकाररूपी वायुसे प्रेरित हो आपके सैन्यरूपी ईंधनको शीघ्रतापूर्वक जलाना आरम्भ किया
നിന്റെ സൈന്യത്തെ ഇന്ധനമാക്കി പാർഥരൂപമായ പാവകൻ അതിനെ വേഗത്തിൽ ദഹിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച മഹാഗ്നിപോലെ അർജുനൻ അമ്പുകളെന്ന ജ്വാലകൾ പരത്തി, ധനുസ്സിന്റെ ടങ്കാരമെന്ന കാറ്റാൽ പ്രേരിതനായി നിന്റെ ബലത്തെ താമസമില്ലാതെ ചുട്ടെരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 163
समदृश्यन्त पार्थस्य रथमार्गेषु भारत । भारत! महाभाग! अर्जुनके रथके मार्गोमें धरतीपर गिरते हुए रथके पहियों
ഓ ഭാരതാ, മഹാഭാഗാ! പാർഥന്റെ രഥപാതകളിൽ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്നത് കൂമ്പാരങ്ങളായി—രഥചക്രങ്ങൾ, യൂഗങ്ങൾ, തരകസുകൾ, പതാകകളും ധ്വജങ്ങളും, തകർന്ന രഥങ്ങൾ, ആയുധങ്ങൾ, വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്ന കയറുകൾ, ‘ത്രിവേണു’ എന്ന പേരുള്ള മരപ്പിണക്കങ്ങൾ, അച്ചുകൾ, കയറുകളും ചാട്ടക്കോലുകളും; കൂടാതെ കുണ്ഡലങ്ങളും പാഗടികളും ധരിച്ച ഛേദിച്ച തലകൾ, ഭുജങ്ങളും തോളുകളും, ഒപ്പം ഛത്രങ്ങൾ, വ്യജനങ്ങൾ, കിരീടങ്ങളും.
Verse 176
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा | प्रजानाथ! कुपित हुए अर्जुनके रथके मार्गकी भूमिपर मांस और रक्तकी कीच जम जानेके कारण वहाँ चलना-फिरना असम्भव हो गया
ഓ പ്രജാനാഥാ! മാംസവും രക്തവും കലർന്ന ചെളിയാൽ ഭൂമി അഗമ്യമായി. കോപത്തോടെ മുന്നേറിയ അർജുനന്റെ രഥപാതയിലെ നിലം മാംസ-ശോണിതപ്പങ്ക് കെട്ടിപ്പിടിച്ചതിനാൽ അവിടെ നടക്കാനും സഞ്ചരിക്കാനും അസാധ്യമായി.
Verse 183
बभूव भरतश्रेष्ठ रुद्रस्याक्रीडनं यथा । भरतश्रेष्ठ! वह रणभूमि रुद्रदेवके क्रीडास्थल (श्मशान)-की भाँति कायरोंके मनमें भय उत्पन्न करनेवाली और शूरवीरोंका हर्ष बढ़ानेवाली थी
ഓ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ രണഭൂമി രുദ്രദേവന്റെ ക്രീഡാസ്ഥലം—ശ്മശാനം—പോലെ ആയി. അത് ഭീരുക്കളുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഭയം ജനിപ്പിച്ചു; ശൂരന്മാരുടെ ഹർഷവും ധൈര്യവും വർധിപ്പിച്ചു.
Verse 196
रथानां सवरूथानां विधूमो5ग्निरिव ज्वलन् । शत्रुओंको संताप देनेवाले पार्थ समरांगणमें आवरणसहित दो सहस्र रथोंका संहार करके धूमरहित प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രഥങ്ങളുടെയും അവയുടെ ആവരണ-വ്യൂഹങ്ങളുടെയും നടുവിൽ പുകരഹിത അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ച്, ശത്രുക്കൾക്ക് ദഹനവേദന നൽകുന്ന പാർഥൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആവരണങ്ങളോടുകൂടിയ രണ്ടായിരം രഥങ്ങളെ സംഹരിച്ച ശേഷം പുകരഹിത പ്രദീപ്ത അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിച്ചു।
Verse 206
विधूमो दृश्यते राजंस्तथा पार्थो धनंजय: । राजन्! जैसे चराचर जगत्को दग्ध करके भगवान् अग्निदेव धूमरहित देखे जाते हैं, उसी प्रकार कुन्तीकुमार अर्जुन भी देदीप्यमान हो रहे थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ധൂമരഹിതനായി പാർഥ ധനഞ്ജയൻ ദൃശ്യനായി. ചരാചര ലോകത്തെ ദഹിപ്പിച്ച ശേഷം ഭഗവാൻ അഗ്നിദേവൻ പുകരഹിതനായി ദർശനമാകുന്നതുപോലെ, കുന്തീപുത്രൻ അർജുനനും ശുദ്ധ ദഹനതേജസ്സോടെ ദേദീപ്യമാനനായി പ്രകാശിച്ചു।
Verse 216
रथेनातिपताकेन पाण्डवं प्रत्यवारयत् । संग्रामभूमिमें पाण्डुपुत्र अर्जुनका वह पराक्रम देखकर द्रोणकुमार अश्व॒त्थामाने अत्यन्त ऊँची पताकावाले रथके द्वारा आकर उन्हें रोका
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരഭൂമിയിൽ പാണ്ഡുപുത്രൻ അർജുനന്റെ പരാക്രമം കണ്ട ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമ അത്യുച്ച ധ്വജമുള്ള രഥത്തിൽ മുന്നോട്ട് വന്ന് പാണ്ഡവന്റെ മുന്നേറ്റം തടഞ്ഞു।
Verse 233
जीमूतयोर्यथा वृष्टिस्तपान्ते भरतर्षभ । महाराज! भरतश्रेष्ठ! जैसे वर्षा-ऋतुमें दो मेघखण्ड पानी बरसा रहे हों, उसी प्रकार उन दोनोंके बाणोंकी वहाँ अत्यन्त भयंकर वर्षा होने लगी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതവൃഷഭാ, മഹാരാജാവേ! വേനൽചൂടിന്റെ അവസാനം മഴക്കാലത്ത് രണ്ട് മേഘക്കൂട്ടങ്ങൾ മഴ പെയ്യുന്നതുപോലെ, അവിടെ ആ ഇരുവരുടെയും അമ്പുകളുടെ അതിഭീകരമായ വൃഷ്ടി ആരംഭിച്ചു।
Verse 246
ततक्षतुस्तदान्योन्यं शृज्भाभ्यां वृषभाविव । जैसे दो साँड़ परस्पर सींगोंसे प्रहार करते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ രണ്ടു കാളകൾ കൊമ്പുകളാൽ പരസ്പരം ഇടിക്കുന്നതുപോലെ തമ്മിൽ തമ്മിൽ പ്രഹരിച്ചു. പരസ്പര വൈരത്തിൽ പ്രേരിതരായി, വളഞ്ഞ കുരുക്കുള്ള അമ്പുകളാൽ അവർ ഒരുമേൽ ഒരാൾ ക്ഷതവിക്ഷതരാക്കിത്തുടങ്ങി।
Verse 266
वासुदेवं च दशभिद्रौणिरविव्याध भारत । भरतनन्दन! तब अअश्वत्थामाने अत्यन्त तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले बारह बाणोंसे अर्जुनको और दस सायकोंसे श्रीकृष्णको भी घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ വാസുദേവൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ)നെ പത്ത് അമ്പുകളാൽ ഭേദിച്ചു. പിന്നെ, ഹേ ഭരതനന്ദനാ! അവൻ തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെ അത്യന്തം തേജസ്സോടെ, സ്വർണ്ണപക്ഷങ്ങളോടുകൂടിയ പന്ത്രണ്ട് ബാണങ്ങളാൽ അർജുനനെ പരിക്കേൽപ്പിക്കുകയും, പത്ത് ശരങ്ങളാൽ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും ആഘാതിക്കുകയും ചെയ്തു.
Verse 283
मृदुपूर्व ततश्वैनं पुन: पुनरताडयत् । शत्रुओंको संताप देनेवाले सव्यसाचीने अश्वत्थामाके घोड़े, सारथि एवं रथको चौपट कर दिया। फिर वे हलके हाथों बाण चलाकर बारंबार उसे घायल करने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആദ്യം അവനെ മൃദുവായി പ്രഹരിച്ചു; പിന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും അടിച്ചു. ശത്രുക്കൾക്ക് സന്താപം നൽകുന്ന സവ്യസാചി അശ്വത്ഥാമന്റെ കുതിരകൾ, സാരഥി, രഥം എന്നിവയെ തകർത്തു; തുടർന്ന് ലഘുഹസ്തനായി ബാണങ്ങൾ വിടർത്തി അവനെ ആവർത്തിച്ച് പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 296
मुसलं पाण्डुपुत्राय चिक्षेप परिघोपमम् | जिसके घोड़े मार डाले गये थे, उसी रथपर खड़े हुए द्रोणपुत्रने पाण्डुकुमार अर्जुनपर लोहेका एक मुसल चलाया, जो परिघके समान प्रतीत होता था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ട അതേ രഥത്തിൽ തന്നെ നിന്നുകൊണ്ട് ദ്രോണപുത്രൻ പാണ്ഡുപുത്രൻ അർജുനനിലേക്കു പരിഘസദൃശമായ ഇരുമ്പുമുസലം എറിഞ്ഞു.
Verse 303
चिच्छेद सप्तधा वीर: पार्थ: शत्रुनिबर्हण: । शत्रुओंका संहार करनेवाले वीर अर्जुनने सहसा अपनी ओर आते हुए उस सुवर्णपत्रविभूषित मुसलके सात टुकड़े कर डाले
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുനിബർഹണനായ വീരൻ പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) തന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുവന്ന സ്വർണ്ണപത്രവിഭൂഷിതമായ ആ മുസലം പെട്ടെന്നു തന്നെ ഏഴായി വെട്ടിത്തുറന്നു.
Verse 316
आददे परिधघं घोर नगेन्द्रशिखरोपमम् । अपने मुसलको कटा हुआ देख अभ्व॒त्थामाको बड़ा क्रोध हुआ और उसने पर्वतशिखरके समान एक भयंकर परिघ हाथमें ले लिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—തന്റെ മുസലം മുറിഞ്ഞതുകണ്ട് അശ്വത്ഥാമൻ ഉഗ്രകോപത്തിൽ ആകുലനായി, മഹാപർവ്വതശിഖരസദൃശമായ ഭയാനക പരിഘം കൈയിൽ എടുത്തു.
Verse 366
अवाकिरच्छरव्रातै: सर्वक्षत्रस्थ पश्यत: । राजन्! तब भारद्वाजनन्दन अभश्वत्थामाने सम्पूर्ण क्षत्रियोंके देखते-देखते महारथी सुरथको अपने बाणसमूहोंसे आच्छादित कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! സമസ്ത ക്ഷത്രിയരും നോക്കിനിൽക്കെ അപ്പോൾ ഭാരദ്വാജനന്ദനനായ ദ്രൗണി അശ്വത്ഥാമ മഹാരഥൻ സുരഥനെ അമ്പുകളുടെ പെരുമഴകൊണ്ട് മൂടി, ശരസമൂഹങ്ങളാൽ പൂർണ്ണമായി ആച്ഛാദനം ചെയ്തു।
Verse 373
रथेन मेघघोषेण द्रौणिमेवाभ्यधावत । तब युद्धस्थलमें पांचाल महारथी सुरथने भी मेघके समान गम्भीर घोष करनेवाले रथके द्वारा अश्वत्थामापर ही धावा किया
അപ്പോൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാഞ്ചാലരുടെ മഹാരഥൻ സുരഥൻ മേഘഗർജ്ജനത്തെപ്പോലെ ഗംഭീരഘോഷമുള്ള രഥത്തിൽ ദ്രൗണി അശ്വത്ഥാമയിലേക്കു തന്നെ നേരെ പാഞ്ഞുചെന്നു।
Verse 383
ज्वलनाशीविषनिभै: शरैश्नैनमवाकिरत् । सब प्रकारके भारोंको सहन करनेमें समर्थ, सुदृढ़ एवं उत्तम धनुषको खींचकर सुरथने अग्नि और विषैले सर्पोके समान भयंकर बाणोंकी वर्षा करके अश्वत्थामाको ढक दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാ തരത്തിലുള്ള വലിവും സഹിക്കാവുന്ന ദൃഢവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ ധനുസ്സു വലിച്ച് സുരഥൻ അഗ്നിയെയും വിഷസർപ്പങ്ങളെയും പോലെ ഭയങ്കരമായ ശരങ്ങൾ ചുറ്റുമെല്ലാം വർഷിപ്പിച്ച് ദ്രൗണി അശ്വത്ഥാമയെ പൂർണ്ണമായി മൂടി।
Verse 393
चुकोप समरे द्रौणिर्दण्डाहत इवोरग: । महारथी सुरथको क्रोधपूर्वक आक्रमण करते देख अश्वत्थामा समरमें डंडेकी चोट खाये हुए सर्पके समान अत्यन्त कुपित हो उठा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരഥൻ സുരഥൻ ക്രോധത്തോടെ ആക്രമിക്കുന്നതു കണ്ട ദ്രൗണി അശ്വത്ഥാമ സമരത്തിൽ ദണ്ഡപ്രഹരം ഏറ്റ സർപ്പത്തെപ്പോലെ അത്യന്തം കോപിച്ചു ജ്വലിച്ചു।
Verse 2536
शस्त्राणां सड़मश्वनैव घोरस्तत्राभवत् पुन: । महाराज! बहुत देरतक तो उन दोनोंका युद्ध एक-सा चलता रहा। फिर उनमें वहाँ अस्त्र-शस्त्रोंका घोर संघर्ष आरम्भ हो गया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ഏറെ നേരം ഇരുവരുടെയും യുദ്ധം സമമായി തുടർന്നു. പിന്നെ അവിടെ ആയുധങ്ങൾ കൂട്ടിയിടിച്ചതിൽ നിന്നു കുതിരകളുടെ കുരലുപോലെ ഭയങ്കരമായ കോലാഹലം വീണ്ടും ഉയർന്നു।
Verse 2736
मानयित्वा मुहूर्त तु गुरुपुत्रं महाहवे । तदनन्तर उस महासमरमें दो घड़ीतक गुरुपुत्रका आदर करके अर्जुनने बड़े हर्ष और उत्साहके साथ गाण्डीव धनुषको खींचना आरम्भ किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹായുദ്ധത്തിൽ ഗുരുപുത്രനെ ക്ഷണകാലം യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു; അതിനുശേഷം ആ മഹാസമരത്തിൽ അർജുനൻ ഹർഷവും നവോത്സാഹവുംകൊണ്ട് ഗാണ്ഡീവധനുസ്സു വലിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is the clash between kinship ethics and wartime role-duty: Nakula confronts his maternal uncle Śalya under the compulsion to protect Yudhiṣṭhira and the coalition, illustrating how familial bonds are subordinated to sovereign and martial obligations.
The chapter suggests that late-stage conflict compresses agency: tactical necessity (coordination, rapid re-arming, and resilience after setbacks) becomes decisive, while ethical ideals remain present but strained by the urgency of protecting leaders and maintaining cohesion.
No explicit phalaśruti is presented in this passage; the meta-commentary is indirect, conveyed through Saṃjaya’s evaluative framing of extraordinary prowess and the epic’s recurrent emphasis on the cost and density of massed violence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.