Shloka 14
Adhyāya 14: Śalya’s Missile-Pressure and the Pāṇḍava Convergence (शल्यस्य शरवर्षम्)
तूणीराणां पताकानां ध्वजानां च रथै: सह । ईषाणामनुकर्षाणां त्रिवेणूनां च भारत,इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि संकुलयुद्धे चतुर्दशोध्याय:
tūṇīrāṇāṁ patākānāṁ dhvajānāṁ ca rathaiḥ saha | īṣāṇām anukarṣāṇāṁ triveṇūnāṁ ca bhārata ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: “ഹേ ഭാരതാ! രഥങ്ങളോടൊപ്പം തൂണീരങ്ങൾ, പതാകകൾ, ധ്വജങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്നു; കൂടാതെ രഥ-ഈഷകൾ, യുഗങ്ങൾ, വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്ന കയറുകൾ, ത്രിവേണു (മൂന്നു തന്തു ചേർത്ത കയർ) എന്നിവയും.” ഈ ദൃശ്യം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു: യുദ്ധം രാജവൈഭവവും ശൗര്യഗർവവും പോലും ഒടിഞ്ഞ ഉപകരണങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളാക്കി ചുരുക്കുന്നു.
संजय उवाच
Educational Q&A
By listing shattered martial insignia and chariot-gear, the verse underscores the transience of worldly power and the stark cost of war: pride, identity, and might (flags, banners, chariots) end as scattered objects on the ground.
Sanjaya describes to Dhṛtarāṣṭra the scene of the ‘sankula-yuddha’ (confused, densely packed battle): the field is strewn with quivers, banners, standards, chariots, and harness components—signs of intense combat and disarray.