Adhyaya 171

Verse 1

अतड-४--क+ एकोनसप्तत्याधिकशततमो< ध्याय: नकुलके द्वारा शकुनिकी पराजय तथा शिखण्डी और कृपाचार्यका घोर युद्ध संजय उवाच नकुलं॑ रभसं युद्धे निघ्नन्तं वाहिनीं तव । अभ्ययात्‌ सौबल: क्रुद्धस्तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! വേഗശാലിയായ നകുലൻ യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ സൈന്യത്തെ സംഹരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ക്രോധം നിറഞ്ഞ സൗബലൻ (സുബലപുത്രൻ) ശകുനി നേരെ വന്ന്—“നിൽക്കുക! നിൽക്കുക!” എന്നു വിളിച്ചു.

Verse 2

कृतवैरौ तु तौ वीरावन्योन्यवधकाड्क्षिणौ । शरै: पूर्णायतोत्सूष्टैरन्योन्यमभिजष्नतु:

ആ രണ്ടു വീരന്മാരും മുൻപേ തന്നെ പരസ്പരവൈരം ഉറപ്പിച്ചവരും, ഒരാളുടെ വധം മറ്റാൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുമായിരുന്നു; അതിനാൽ പൂർണ്ണമായി വില്ല് വലിച്ച് വിട്ട അമ്പുകളാൽ അവർ പരസ്പരം പ്രഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 3

यथैव नकुलो राजन्‌ शरवर्षाण्यमुज्चत । तथैव सौबलश्चापि शिक्षां संदर्शयन्‌ युधि,राजन्‌! नकुल जैसे-जैसे बाणोंकी वर्षा करते, शकुनि भी वैसे-ही-वैसे युद्धविषयक शिक्षाका प्रदर्शन करता हुआ बाण छोड़ता था

രാജാവേ! നകുലൻ എങ്ങനെ അമ്പുവർഷം തുടർച്ചയായി വിടുകയുണ്ടായോ, അതുപോലെ സൗബലൻ (ശകുനി) യുദ്ധത്തിൽ തന്റെ അഭ്യാസവും തന്ത്രനൈപുണ്യവും പ്രകടിപ്പിച്ച് അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ചു।

Verse 4

तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा । व्यराजेतां महाराज श्वाविधौ शललैरिव,महाराज! वे दोनों शूरवीर समरांगणमें बाणरूपी कंटकोंसे युक्त होकर काँटेदार शरीरवाले साहीके समान सुशोभित हो रहे थे

മഹാരാജാവേ! ആ രണ്ടു വീരന്മാരും യുദ്ധത്തിൽ അമ്പെന്ന കഠിനമുളകളാൽ നിറഞ്ഞ്, മുളകളാൽ പൊതിഞ്ഞ രണ്ടു മുള്ളൻപന്നികളെപ്പോലെ ദീപ്തമായി തിളങ്ങി നിന്നു।

Verse 5

रुक्मपुड्खैरजिद्ाग्रै: शरैश्छिन्नतनुच्छदौ । रुधिरौघपरिक्लिन्नौ व्यभ्राजेतां महामृथे

സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളോടും അചഞ്ചലമായ നേരായ അഗ്രങ്ങളോടും കൂടിയ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് അവരുടെ ഇരുവരുടെയും കവചവും മറയും ചിതറിപ്പോയി. രക്തധാരകളാൽ നനഞ്ഞിട്ടും, ആ മഹാസമരത്തിൽ അവർ ഇരുവരും സ്വർണ്ണസമാനമായ വിചിത്ര കാന്തിയോടെ തിളങ്ങി നിന്നു।

Verse 6

तपनीयनिभौ चित्रौ कल्पवृक्षाविव द्रुमौ । किंशुकाविव चोत्फुल्लो प्रकाशेते रणाजिरे

തപ്തസ്വർണ്ണംപോലെ ദീപ്തിയും വിചിത്രശോഭയും ഉള്ള ആ രണ്ടുപേരും रणാജിരത്തിൽ രണ്ട് കല്പവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു; പൂർണ്ണമായി പൂത്ത രണ്ട് കിംശുക (പലാശ) വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ തിളങ്ങി നിന്നു।

Verse 7

तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा । व्यराजेतां महाराज कण्टकैरिव शाल्मली,महाराज! जैसे काँटोंसे सेमरका वृक्ष सुशोभित होता है, उसी प्रकार वे दोनों शूरवीर समरभूमिमें बाणरूपी कंटकोंसे युक्त दिखायी देते थे

മഹാരാജാവേ! ആ രണ്ടു ശൂരന്മാർ സമരഭൂമിയിൽ അമ്പെന്ന മുളകളാൽ നിറഞ്ഞ്, മുളകളാൽ തന്നെ ശോഭിക്കുന്ന ശാല്മലി (സീമർ) വൃക്ഷംപോലെ ദീപ്തമായി തോന്നി।

Verse 8

सुजिह्दां प्रेक्षमाणी च राजन्‌ विवृतलोचनौ । क्रोधसंरक्तनयनौ निर्दहन्तौ परस्परम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവർ കണ്ണുകൾ വിശാലമായി തുറന്ന്, കോപത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, പരസ്പരം ഒരാളെ മറ്റൊരാൾ ദഹിപ്പിക്കുമെന്നപോലെ കഠിനമായി നോക്കി നിന്നു.

Verse 9

श्यालस्तु तव संक्रुद्धो माद्रीपुत्रं हसन्निव । कर्णिनिकेन विव्याध हृदये निशितेन ह

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അത്യന്തം ക്രോധം നിറഞ്ഞ്, ചിരിക്കുന്നതുപോലെ ഭാവിച്ച്, നിന്റെ ശ്യാലൻ ‘കർണിനീ’ എന്ന മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൊണ്ട് മാദ്രിപുത്രൻ നകുലന്റെ ഹൃദയദേശത്ത് കുത്തിവെച്ചു.

Verse 10

नकुलस्तु भृशं विद्ध: श्यालेन तव धन्विना । निषसाद रथोपस्थे कश्मलं चाविशन्महत्‌,आपके धनुर्धर सालेके द्वारा अत्यन्त घायल किये हुए नकुल रथके पिछले भागमें बैठ गये और भारी मूर्च्छामें पड़ गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ ധനുർധരനായ ശ്യാലൻ കഠിനമായി വേദനിപ്പിച്ചതിനാൽ നകുലൻ രഥത്തിന്റെ പിൻഭാഗത്ത് കൂപ്പുകുത്തി ഇരുന്നു; വലിയ മൂർഛ അവനെ പിടികൂടി.

Verse 11

अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्टवा शत्रुं तथागतम्‌ । ननाद शकुनी राजंस्तपान्ते जलदो यथा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! തന്റെ അത്യന്തവൈരിയും ദർപ്പമുള്ളതുമായ ശത്രു അങ്ങനെ കിടക്കുന്നതു കണ്ട ശകുനി, വേനൽക്കാലാന്ത്യത്തിലെ മഴമേഘംപോലെ ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു.

Verse 12

प्रतिलभ्य तत: संज्ञां नकुल: पाण्डुनन्दन: । अभ्ययात्‌ सौबल भूयो व्यात्तानन इवान्तक:,इतनेमें ही पाण्डुनन्दन नकुल होशमें आकर मुँह बाये हुए यमराजके समान पुनः सुबलपुत्रका सामना करनेके लिये आगे बढ़े

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത പാണ്ഡുനന്ദനൻ നകുലൻ, വായ് പിളർത്തിയ യമനെപ്പോലെ, വീണ്ടും സൗബലപുത്രനെ നേരിടാൻ മുന്നേറി.

Verse 13

संक्रुद्ध: शकुनिं षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ | पुनश्चैनं शतेनैव नाराचानां स्तनान्तरे,भरतश्रेष्ठ! इन्होंने कुपित होकर शकुनिको साठ बाणोंसे घायल कर दिया। फिर उसकी छातीमें इन्होंने सौ नाराच मारे

ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ക്രോധത്തോടെ അവൻ ശകുനിയെ അറുപത് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി. പിന്നെയും അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ നൂറ് നാരാചശരങ്ങൾ പതിപ്പിച്ചു.

Verse 14

अथास्य सशरं चापं मुष्टिदेशेडच्छिनत्‌ तदा । ध्वजं च त्वरितं छित्त्वा रथाद्‌ भूमावपातयत्‌

അപ്പോൾ തന്നെ അവൻ ശകുനിയുടെ കൈപ്പിടിയിടത്ത് അമ്പോടുകൂടിയ വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. പിന്നെ വേഗത്തിൽ ധ്വജവും ഛേദിച്ച് രഥത്തിൽ നിന്ന് നിലത്തേക്ക് വീഴ്ത്തി.

Verse 15

तत्पश्चात्‌ नकुलने शकुनिके बाणसहित धनुषको मुट्ठी पकड़नेकी जगहसे काट दिया और तुरंत ही उसकी ध्वजाको भी काटकर रथसे भूमिपर गिरा दिया ।।

അതിന് ശേഷം പാണ്ഡുനന്ദനായ നകുലൻ ശകുനിയുടെ കൈപ്പിടിയിടത്ത് അമ്പോടുകൂടിയ വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു; ഉടൻ തന്നെ അവന്റെ ധ്വജവും ഛേദിച്ച് രഥത്തിൽ നിന്ന് നിലത്തേക്ക് വീഴ്ത്തി. പിന്നെ മൂർച്ചയുള്ള, മഞ്ഞനിറമുള്ള, നിശിതമായ ഒരൊറ്റ വിശിഖശരത്തോടെ നകുലൻ ശകുനിയുടെ ഊരു കുത്തിത്തുറന്നു.

Verse 16

सो5तिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत्‌

മഹാരാജാ! അത്യന്തം വിദ്ധനായിട്ടും അവൻ രഥത്തിലെ ആസനത്തിൽ ഇരുന്നുവന്നു.

Verse 17

त॑ विसंज्ञ निपतितं दृष्टवा श्यालं तवानघ

ഹേ അനഘാ! നിന്റെ ശ്യാലൻ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട് വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ടിട്ട്…

Verse 18

ततः संचुक्रुशुः पार्था ये च तेषां पदानुगा:

അപ്പോൾ പൃഥാപുത്രന്മാരായ പാണ്ഡവരും അവരുടെ അനുചരരും മഹത്തായ ജയഘോഷം മുഴക്കി. യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശത്രുവിനെ കീഴടക്കി, ക്രോധം ജ്വലിച്ച ശത്രുതാപിയായ നകുലൻ തന്റെ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു— “സൂതാ! എന്നെ ദ്രോണാചാര്യരുടെ സേനയിലേക്കു നയിക്ക.”

Verse 19

निर्जित्य च रणे शत्रुं नकुल: शत्रुतापन: । अब्रवीत्‌ सारथिं क्रुद्धों द्रोणानीकाय मां वह

രണത്തിൽ ശത്രുവിനെ ജയിച്ച ശത്രുതാപിയായ നകുലൻ ക്രോധത്തോടെ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു— “സാരഥീ! എന്നെ ദ്രോണന്റെ വ്യൂഹത്തിലേക്കു നയിക്ക.” തുടർന്ന് കുന്തീപുത്രൻ അനുചരങ്ങളോടൊപ്പം മഹാ സിംഹനാദം മുഴക്കി പ്രതിപക്ഷത്തെ വെല്ലുവിളിച്ചു.

Verse 20

तस्य तद्‌ू वचन श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्थ सारथि: । प्रायात्‌ तेन तदा राजन्‌ यत्र द्रोणो व्यवस्थित:,राजन! माद्रीकुमारका वह वचन सुनकर सारथि उस रथके द्वारा जहाँ द्रोणाचार्य खड़े थे, वहाँ तत्काल जा पहुँचा

രാജാവേ! മാദ്രിപുത്രന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട ഉടൻ, അവന്റെ സാരഥി ആ രഥം പെട്ടെന്ന് ഓടിച്ച് ദ്രോണൻ യുദ്ധക്രമത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് എത്തിച്ചു.

Verse 21

शिखण्डिनं तु समरे द्रोणप्रेप्सुं विशाम्पते । कृप: शारद्वतो यत्त: प्रत्यगच्छत्‌ सवेगित:

പ്രജാനാഥാ! സമരത്തിൽ ദ്രോണനോട് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച ശിഖണ്ഡിയെ നേരിടാൻ ശാരദ്വതപുത്രനായ കൃപാചാര്യൻ ശ്രമപൂർവ്വം മഹാവേഗത്തോടെ മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു.

Verse 22

गौतमं द्रुतमायान्तं द्रोणानीकमरिंदमम्‌ । विव्याध नवभिर्भल्लै: शिखण्डी प्रहसन्निव

ശത്രുദമനനായ, ദ്രോണന്റെ വ്യൂഹരക്ഷകനായ ഗൗതമവംശീയൻ കൃപാചാര്യൻ വേഗത്തിൽ വരുന്നതു കണ്ട ശിഖണ്ഡി, ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഒൻപത് ഭല്ലങ്ങളാൽ അദ്ദേഹത്തെ കുത്തിത്തുളച്ചു.

Verse 23

तमाचार्यों महाराज विद्ध्वा पठ्चभिराशुगै: । पुनर्विव्याध विंशत्या पुत्राणां प्रियकृत्‌ तव,महाराज! तब आपके पुत्रोंका प्रिय करनेवाले कृपाचार्यने शिखण्डीको पाँच बाणोंसे बींधकर फिर बीस बाणोंसे घायल कर दिया

മഹാരാജാ! നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർക്ക് പ്രിയമായതു ചെയ്യാൻ തത്പരനായ കൃപാചാര്യൻ അവനെ അഞ്ചു വേഗബാണങ്ങളാൽ വേധിച്ച്, പിന്നെയും ഇരുപതു ബാണങ്ങളാൽ വീണ്ടും പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।

Verse 24

महद्‌ युद्ध तयोरासीद्‌ घोररूपं भयानकम्‌ । यथा देवासुरे युद्धे शम्बरामरराजयो:

അവരിരുവര്ക്കിടയിൽ ഭീകരരൂപവും ഭയാനകവുമായ മഹായുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു—പുരാതനകാലത്ത് ദേവാസുരസംഗ്രാമത്തിൽ ശംബരാസുരനും അമരരാജൻ ഇന്ദ്രനും തമ്മിൽ നടന്നതുപോലെ।

Verse 25

शरजालावृतं व्योम चक्रतुस्ती महारथौ । मेघाविव तपापाये वीरौ समरदुर्मदौ

സമരദുർമദരായ ആ രണ്ടു വീര മഹാരഥന്മാർ ബാണജാലംകൊണ്ട് ആകാശം മൂടി; അത് ഉഷ്ണകാലാവസാനത്ത് കൂട്ടംകൂടുന്ന മേഘങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നി।

Verse 26

उन दोनों रणदुर्मद वीर महारथियोंने वर्षाकालके दो मेघोंके समान आकाशको बाणसमूहोंसे व्याप्त कर दिया ।। प्रकृत्या घोररूपं तदासीद्‌ घोरतरं पुन: । रात्रिश्व भरतश्रेष्ठ योधानां युद्शशालिनाम्‌

ആ കാഴ്ച സ്വഭാവതഃ ഭീകരമായിരുന്നു; പിന്നെയും അതി ഭയാനകമായി—ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, യുദ്ധനിപുണരായ യോദ്ധാക്കളുടെ മേൽ രാത്രി പതിഞ്ഞു।

Verse 27

शिखण्डी तु महाराज गौतमस्य महद्‌ धनु:

മഹാരാജാ! ശിഖണ്ഡിയുടെ കൈയിൽ ഗൗതമന്റെ മഹാധനുസ്സുണ്ടായിരുന്നു।

Verse 28

तस्य क्रुद्ध: कृपो राजन्‌ शक्ति चिक्षेप दारुणाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവനോടു ക്രോധിച്ച് കൃപൻ ഭയങ്കരമായ ശക്തി-അസ്ത്രം എറിഞ്ഞു।

Verse 29

तामापतन्तीं चिच्छेद शिखण्डी बहुभि: शरै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അത് അവന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുവന്നപ്പോൾ ശിഖണ്ഡി അനവധി ശരങ്ങളാൽ അതിനെ ഛേദിച്ച് വീഴ്ത്തി।

Verse 30

अथान्यद्‌ धनुरादाय गौतमो रथिनां वर:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഗൗതമൻ (കൃപൻ) മറ്റൊരു ധനുസ്സ് എടുത്തു।

Verse 31

प्राच्छादयच्छितैर्बाणैमहाराज शिखण्डिनम्‌ । महाराज! तब रथियोंमें श्रेष्ठ कृपाचार्यने दूसरा धनुष हाथमें लेकर पैने बाणोंद्वारा शिखण्डीको ढक दिया ।। स च्छाद्यमान: समरे गौतमेन यशस्विना

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ കൃപാചാര്യൻ മറ്റൊരു ധനുസ്സ് കൈയിലെടുത്ത് മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ ശിഖണ്ഡിയെ പൂർണ്ണമായി മൂടി; യുദ്ധത്തിൽ യശസ്വിയായ ഗൗതമൻ (കൃപൻ) ഇങ്ങനെ ആച്ചാദനം ചെയ്തപ്പോൾ ശിഖണ്ഡി കടുത്ത സമ്മർദ്ദത്തിലായി।

Verse 32

सीदन्तं चैनमालोक्य कृप: शारद्वतो युधि

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ അവൻ തളരുന്നതു കണ്ട കൃപ ശാരദ്വതൻ അവന്റെ നില ശ്രദ്ധിച്ചു।

Verse 33

विमुखं तु रणे दृष्टवा याज्ञसेनिं महारथम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണഭൂമിയിൽ യാജ്ഞസേനിയുടെ ആ മഹാരഥൻ വിമുഖനായതു കണ്ടപ്പോൾ, ദൃഢനിശ്ചയം കുലുങ്ങിയാൽ മഹാവീര്യവും തളരാമെന്ന് ദർശകർ ഗ്രഹിച്ചു; ധർമ്മ-നീതിയുടെയും തന്ത്രസമ്മർദ്ദത്തിന്റെയും നടുവിൽ അത് അശുഭലക്ഷണമായി തോന്നി.

Verse 34

पज्चाला: सोमकाश्वैव परिवद्रु: समनन्‍्तत: । राजा द्रुपदके उस महारथी पुत्रको युद्धविमुख हुआ देख पांचालों और सोमकोंने उसे चारों ओरसे घेरकर अपने बीचमें कर लिया ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാഞ്ചാലരും സോമകരും അവനെ എല്ലാ വശങ്ങളിലും നിന്ന് വളഞ്ഞു. ദ്രുപദരാജാവിന്റെ ആ മഹാരഥപുത്രൻ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖനായതു കണ്ടപ്പോൾ, അവർ എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് ചുറ്റി അവനെ തങ്ങളുടെ നടുവിലാക്കി—പിന്മാറ്റം തടയാനും, തങ്ങളുടെ പക്ഷധർമ്മശാസനത്തിൽ വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കാനും.

Verse 35

रथानां च रणे राजन्नन्योन्यमभिधावताम्‌

ഹേ രാജാവേ, യുദ്ധത്തിൽ രഥങ്ങൾ പരസ്പരം നേരെ പാഞ്ഞുകയറുകയായിരുന്നു.

Verse 36

द्रवतां सादिनां चैव गजानां च विशाम्पते

ഹേ ജനാധിപതേ, ഓടിപ്പോകുന്ന കുതിരപ്പടയും ആനകളും കൂടിയുണ്ടായിരുന്നു.

Verse 37

पत्तीनां द्रवतां चैव पादशब्देन मेदिनी

ഓടിപ്പോകുന്ന പടയാളികളുടെ പാദധ്വനിയാൽ ഭൂമി മുഴങ്ങിപ്പോയി.

Verse 38

रथिनो रथमारुहा प्रद्रुता वेगवत्तरम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രഥയോദ്ധാക്കൾ രഥങ്ങളിൽ കയറി അതിലും കൂടുതലായ വേഗത്തോടെ മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു।

Verse 39

तथा गजानू प्रभिन्नांश्व॒ सम्प्रभिन्ना महागजा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുപോലെ മഹാഗജങ്ങളും മദോന്മത്തരായി; ചിലരുടെ കപോലങ്ങളിൽ നിന്ന് മദം ഒഴുകി, യുദ്ധകലഹത്തിനിടയിൽ പാഞ്ഞുകയറി।

Verse 40

सादी सादिनमासाद्य पत्तयश्न पदातिनम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അശ്വാരോഹൻ അശ്വാരോഹനെ നേരിട്ടു; പാദാതികൾ പാദാതികളെ ഏറ്റുമുട്ടി; രഥിയുടെയും സാരഥിയുടെയും അടുത്തേക്ക് എത്തി പാദസൈന്യവും മുഖാമുഖം പാഞ്ഞുകയറി।

Verse 41

धावतां द्रवतां चैव पुनरावर्ततामपि

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചിലർ ഓടുന്നു, ചിലർ പിന്മാറി ഓടുന്നു, ചിലർ വീണ്ടും തിരിഞ്ഞ് മടങ്ങിവരുന്നു എന്നും കാണപ്പെട്ടു.

Verse 42

दीप्यमाना: प्रदीपाश्च॒ रथवारणवाजिषु

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രഥങ്ങളിലും ആനകളിലും കുതിരകളിലും ജ്വലിച്ചു പ്രകാശിക്കുന്ന ദീപങ്ങൾ കാണപ്പെട്ടു।

Verse 43

अदृश्यन्त महाराज महोल्का इव खाच्च्युता: । महाराज! रथों, हाथियों और घोड़ोंपर चलती हुई मशालें आकाशसे गिरी हुई बड़ी-बड़ी उल्काओंके समान दिखायी देती थीं || ४२ $ ।। सा निशा भरतश्रेष्ठ प्रदीपेरवभासिता

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! രഥങ്ങളിലും ഗജങ്ങളിലും അശ്വങ്ങളിലും ചലിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ मशാലകൾ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വീണ മഹാ ഉൽക്കകളെപ്പോലെ ദൃശ്യമായിരുന്നു. ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ഇങ്ങനെ ആ രാത്രി ദീപങ്ങളുടെ പ്രകാശത്തിൽ തെളിഞ്ഞു.

Verse 44

आदित्येन यथा व्याप्तं तमो लोके प्रणश्यति

സൂര്യൻ വ്യാപിക്കുമ്പോൾ ലോകത്തിലെ അന്ധകാരം നശിക്കുന്നതുപോലെ, പ്രകാശം പരക്കുമ്പോൾ എല്ലാം മോഹാന്ധകാരവും അകലുന്നു.

Verse 45

द्यौश्वैव पृथिवी चापि दिशश्व प्रदिशस्तथा

ആകാശവും ഭൂമിയും, അതുപോലെ എല്ലാ ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും.

Verse 46

अस्त्राणां कवचानां च मणीनां च महात्मनाम्‌

മഹാത്മാക്കളായ യോദ്ധാക്കളുടെ അസ്ത്രങ്ങൾ, കവചങ്ങൾ, മണികൾ (അവയുടെ തേജസ്).

Verse 47

अन्तर्दधु: प्रभा: सर्वा दीपैस्तैरव भासिता: । महामनस्वी योद्धाओंके अस्त्रों, कवचों और मणियोंकी सारी प्रभा उन प्रदीपोंके प्रकाशसे तिरोहित हो गयी थी ।। तस्मिन्‌ कोलाहले युद्धे वर्तमाने निशामुखे

ആ ദീപങ്ങളുടെ പ്രകാശത്തിൽ എല്ലാ തേജസ്സുകളും যেন അന്തർധാനം ചെയ്തു. മഹാമനസ്വികളായ യോദ്ധാക്കളുടെ അസ്ത്രങ്ങൾ, കവചങ്ങൾ, മണികൾ എന്നിവയിൽ നിന്നു തിളങ്ങിയ പ്രഭ ആ ദീപപ്രകാശത്തിൽ മറഞ്ഞുപോയി. അങ്ങനെ ആ കോലാഹലഭരിതമായ യുദ്ധം തുടരുമ്പോൾ, രാത്രി തുടങ്ങുന്ന വേളയായിരുന്നു.

Verse 48

अवधीत्‌ समरे पुत्र पिता भरतसत्तम

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതസത്തമാ! ആ ഘോരസമരത്തിൽ പുത്രൻ പിതാവിനെ വധിച്ചു; സ്വധർമ്മം മറിഞ്ഞു, യുദ്ധമോഹത്തിൽ സ്വജനങ്ങൾ സ്വജനങ്ങളെയേ കൊന്നുതുടങ്ങി.

Verse 49

पुत्रश्न पितरं मोहातू सखायं च सखा तथा । स्वस्त्रीयं मातुलश्चापि स्वस्रीयश्चापि मातुलम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മോഹത്തിൽ പുത്രൻ പിതാവിനെ വധിക്കാം; സുഹൃത്ത് സുഹൃത്തിനെ വധിക്കാം. അതുപോലെ മാമൻ സഹോദരിയുടെ മകനെ, സഹോദരിയുടെ മകൻ മാമനെയും—യുദ്ധഭ്രമം ബന്ധങ്ങളെ മറിച്ചിടുന്നു.

Verse 50

भरतश्रेष्ठ] उस समरांगणमें मोहवश पिताने पुत्रका वध कर डाला और पुत्रने पिताका। मित्रने मित्रके प्राण ले लिये। मामाने भानजेको मार डाला और भानजेने मामाको ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ രാത്രിസമരത്തിൽ മോഹവശാൽ പിതാവ് പുത്രനെ വധിച്ചു; പുത്രനും പിതാവിനെ. സുഹൃത്ത് സുഹൃത്തിന്റെ പ്രാണം എടുത്തു. മാമൻ സഹോദരിയുടെ മകനെ കൊന്നു; സഹോദരിയുടെ മകനും മാമനെ. സ്വന്തം പക്ഷത്തിലെ യോദ്ധാക്കൾ സ്വന്തം സൈനികർക്കുമേൽ, ശത്രുപക്ഷത്തിലെ സൈനികരും സ്വന്തം യോദ്ധാക്കൾക്കുമേൽ പരസ്പരം ഘാതകപ്രഹാരങ്ങൾ നടത്തിത്തുടങ്ങി. ഇങ്ങനെ ആ രാത്രിയുദ്ധം എല്ലാ മര്യാദയും വിട്ട്, ഭീരുക്കൾക്കുപോലും അത്യന്തം ഭയാനകമായി മാറി.

Verse 153

श्येनं सपक्ष॑ व्याधेन पातयामास तं तदा । इसके बाद एक पानीदार पैने एवं तीखे बाणसे पाण्डुनन्दन नकुलने शकुनिकी दोनों जाँघोंको विदीर्ण करके व्याधद्वारा विद्ध हुए पंखयुक्त बाज पक्षीके समान उसे गिरा दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പാണ്ഡുനന്ദനൻ നകുലൻ മൂർച്ചയുള്ള കുത്തിപ്പൊളിക്കുന്ന അമ്പുകൊണ്ട് ശകുനിയുടെ ഇരുജംഘകളും പിളർത്തി അവനെ വീഴ്ത്തി—വ്യാധന്റെ അമ്പിൽ ചിറകുള്ള ശ്യേനപക്ഷി വീഴുന്നതുപോലെ.

Verse 163

ध्वजयष्टिं परिक्लिश्य कामुक: कामिनीं यथा । महाराज! उस बाणसे अत्यन्त घायल हुआ शकुनि

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ആ അമ്പാൽ അത്യന്തം പരിക്കേറ്റ ശകുനി, കാമുകൻ കാമിനിയെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ, ധ്വജയഷ്ടിയെ ഇരുകൈകളാലും മുറുകെ പിടിച്ച് രഥത്തിന്റെ പിന്നാമ്പുറത്ത് ഇരുന്നുകൂസിപ്പോയി.

Verse 169

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे एकोनसप्तत्यधिकशततमो< ध्याय:

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ, ഘടോത്കചവധപർവ്വത്തിന്റെ അന്തർഗതമായി, രാത്രിയുദ്ധവും സംകുല (അത്യന്തം കലുഷിതമായ) യുദ്ധവും വിവരിക്കുന്ന നൂറ്റി അറുപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.

Verse 173

अपोवाह रथेनाशु सारथिध्व॑जिनीमुखात्‌ । निष्पाप नरेश! आपके सालेको बेहोश पड़ा देख सारथि रथके द्वारा शीघ्र ही उसे सेनाके आगेसे दूर हटा ले गया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിഷ്പാപ നരേശാ! നിങ്ങളുടെ മച്ചുനനെ മൂർഛിതനായി കിടക്കുന്നതു കണ്ടു, സാരഥി രഥത്തിലാക്കി അവനെ സൈന്യത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ അകറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി.

Verse 263

कालरात्रिनिभा हासीद्‌ घोररूपा भयानका । भरतश्रेष्ठ) स्वभावसे ही भयंकर दिखायी देनेवाला आकाश उस समय और भी घोरतर हो उठा। युद्धभूमिमें शोभा पानेवाले योद्धाओंके लिये वह घोर एवं भयानक रात्रि कालरात्रिके समान प्रतीत होती थी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ രാത്രി കാലരാത്രിയെപ്പോലെ, ഘോരരൂപിണിയും ഭയങ്കരവുമായിരുന്നു. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ഭീതിജനകമായി തോന്നുന്ന ആകാശം അപ്പോൾ കൂടുതൽ ഘോരമായി. യുദ്ധഭൂമിയിൽ കീർത്തി തേടിയ വീരന്മാർക്ക് ആ രാത്രി കാലരാത്രിസമാനമായി പ്രതീതിയായി.

Verse 273

अर्धचन्द्रेण चिच्छेद सज्यं सविशिखं तदा । महाराज! शिखण्डीने उस समय अर्धचन्द्राकार बाण मारकर प्रत्यंचा और बाणसहित कृपाचार्यके विशाल धनुषको काट दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! അപ്പോൾ ശിഖണ്ഡി അർദ്ധചന്ദ്രാകൃതിയുള്ള അമ്പുകൊണ്ട്, ഞാണേറിയതും അമ്പോടുകൂടിയതുമായ കൃപാചാര്യരുടെ മഹാധനുസ്സിനെ വെട്ടിമുറിച്ചു.

Verse 286

स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां कर्मारपरिमार्जिताम्‌ । राजन्‌! तब कृपाचार्यने कुपित होकर सोनेके दण्ड और अप्रतिहत धारवाली तथा कारीगरके द्वारा साफ की हुई एक भयंकर शक्ति उसके ऊपर चलायी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജൻ! പിന്നെ കൃപാചാര്യൻ ക്രോധത്തോടെ, സ്വർണ്ണദണ്ഡമുള്ളതും മങ്ങാത്ത മൂർച്ചയുള്ള അഗ്രമുള്ളതും, കർമകാരൻ മിനുക്കിയതുമായ ഭയങ്കരമായ ഒരു ശക്തി അവന്റെ മേൽ എറിഞ്ഞു.

Verse 296

सा5पतन्मेदिनीं दीप्ता भासयन्ती महाप्रभा | अपने ऊपर आती हुई उस शक्तिको शिखण्डीने बहुत-से बाण मारकर काट दिया। वह अत्यन्त कान्तिमती एवं प्रकाशमान शक्ति खण्डित हो सब ओर प्रकाश बिखेरती हुई पृथ्वीपर गिर पड़ी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അത്യന്തം ദീപ്തിമതിയും മഹാപ്രഭയുമുള്ള ആ ശക്തി ചുറ്റുമെല്ലാം പ്രകാശം പരത്തി ഭൂമിയിലേക്കു വീഴാൻ തുടങ്ങി. അത് ശിഖണ്ഡിയുടെ മേൽ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട ശിഖണ്ഡി അനവധി അമ്പുകളാൽ അതിനെ പ്രഹരിച്ച് മുറിച്ചുതകർത്തു. ഖണ്ഡിതമായ ആ അത്യന്തം പ്രകാശമുള്ള ആയുധം എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും വെളിച്ചം ചിതറിച്ച് നിലത്തുവീണു.

Verse 316

न्यषीदत रथोपस्थे शिखण्डी रथिनां वर: । समरभूमिमें यशस्वी कृपाचार्यद्वारा बाणोंसे आच्छादित किया जाता हुआ रथियोंमें श्रेष्ठ शिखण्डी रथके पिछले भागमें शिथिल होकर बैठ गया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആചാര്യ കൃപന്റെ അമ്പുകളാൽ എല്ലാടവും മൂടപ്പെടുമ്പോൾ, രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും യശസ്വിയുമായ ശിഖണ്ഡി ക്ഷീണിച്ച് രഥാസനത്തിൽ കൂപ്പുകുത്തി; രഥത്തിന്റെ പിൻഭാഗത്തേക്ക് ശിഥിലനായി ഇരുന്നുപോയി.

Verse 326

आजलेने बहुभिर्बाणर्जिघांसन्निव भारत । भरतनन्दन! युद्धस्थलमें शिखण्डीको शिथिल हुआ देख शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने उसपर बहुत-से बाणोंका प्रहार किया, मानो वे उसे मार डालना चाहते हों

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശിഖണ്ഡി ക്ഷീണിച്ചതുകണ്ട്, ശരദ്വതന്റെ പുത്രനായ കൃപാചാര്യൻ അവനെ കൊല്ലുവാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നവനെന്നപോലെ അനവധി അമ്പുകൾ അവന്റെ മേൽ വർഷിച്ചു.

Verse 343

महत्या सेनया सार्ध ततो युद्धमवर्तत । इसी प्रकार आपके पुत्रोंने भी विशाल सेनाके साथ आकर द्विजश्रेष्ठ कृपाचार्यको अपने बीचमें कर लिया। फिर दोनों दलोंमें घोर युद्ध होने लगा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം മഹാസേനയോടുകൂടി യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. അതുപോലെ നിന്റെ പുത്രന്മാരും വലിയ സൈന്യവുമായി വന്ന്, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ കൃപാചാര്യനെ തങ്ങളുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിർത്തി; തുടർന്ന് ഇരുപക്ഷങ്ങൾക്കിടയിൽ ഘോരയുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.

Verse 353

बभूव तुमुल: शब्दो मेघानां गर्जतामिव । राजन! रणभूमिमें परस्पर धावा करनेवाले रथोंकी घर्घराहटका भयंकर शब्द मेघोंकी गर्जनाके समान जान पड़ता था

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! മേഘങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനപോലെ ഒരു തുമുലനാദം ഉയർന്നു. പരസ്പരം പാഞ്ഞടുക്കുന്ന രഥങ്ങളുടെ ഘർഘരധ്വനി ഭയാനകമായി, കൊടുമേഘങ്ങളുടെ ഇടിമുഴക്കത്തോട് സമാനമായി തോന്നി.

Verse 363

अन्योन्यमभितो राजन्‌ क्रूरमायोधनं बभौ । प्रजापालक नरेश! चारों ओर एक-दूसरेपर आक्रमण करनेवाले घुड़सवारों और हाथीसवारोंके संघर्षसे वह रणभूमि अत्यन्त दारुण प्रतीत होने लगी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, എല്ലാടവും പരസ്പരം ആക്രമിച്ചതിനാൽ യുദ്ധം ക്രൂരവും നിർദയവും ആയി തോന്നി. പ്രജാപാലക നരേശാ! കുതിരസേനയും ഗജസേനയും തമ്മിലുള്ള ഘോരസംഘർഷം മൂലം ആ रणഭൂമി അത്യന്തം ദാരുണമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 383

अगृह्नन्‌ बहवो राजन्‌ शलभान्‌ वायसा इव | राजन! जैसे कौए दौड़-दौड़कर टिड्डियोंको पकड़ते हैं, उसी प्रकार रथपर बैठकर बड़े वेगसे धावा करनेवाले बहुसंख्यक रथी शत्रुपक्षके सैनिकोंको दबोच लेते थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, കാക്കകൾ ഓടിയോടി വെട്ടുക്കിളികളെ പിടിക്കുന്നതുപോലെ, രഥങ്ങളിൽ കയറി മഹാവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞെത്തിയ അനേകം രഥികൾ ശത്രുപക്ഷത്തിലെ സൈനികരെ പിടിച്ചമർത്തുകയായിരുന്നു.

Verse 396

तस्मिन्नेव पदे यत्ता निगृह्नन्ति सम भारत । भरतनन्दन! मदस्रावी विशाल हाथी मदकी धारा बहानेवाले दूसरे गजराजोंसे सहसा भिड़कर एक-दूसरेको यत्नपूर्वक काबूमें कर लेते थे

ഭരതനന്ദനാ! അതേ നിലത്തുതന്നെ സമരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ട മദസ്രാവിയായ മഹാഗജങ്ങൾ, മദധാര ഒഴുക്കുന്ന മറ്റു ഗജരാജന്മാരുമായി പെട്ടെന്ന് ഏറ്റുമുട്ടി, പരസ്പരം ശക്തിയോടെ നിയന്ത്രണത്തിലാക്കാൻ പരിശ്രമിച്ചു.

Verse 403

समासाद्य रणेडन्योन्यं संरब्धा नातिचक्रमु: । रणभूमिमें घुड़सवार घुड़सवारोंसे और पैदल पैदलोंसे भिड़कर परस्पर कुपित होते हुए भी एक-दूसरेको लाँधघकर आगे नहीं बढ़ पाते थे

യുദ്ധത്തിൽ പരസ്പരം അടുത്തെത്തി, കോപം കത്തിയിട്ടും അവർ എതിരാളികളെ മറികടന്ന് മുന്നേറാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. കുതിരസേന കുതിരസേനയോടും പാദാതികൾ പാദാതികളോടും ഏറ്റുമുട്ടി; ഇരുപക്ഷവും സമമായി നിലകൊണ്ടു.

Verse 413

बभूव तत्र सैन्यानां शब्द: सुविपुलो निशि । उस रात्रिके समय दौड़ते, भागते और पुनः लौटते हुए सैनिकोंका महान्‌ कोलाहल सुनायी पड़ता था

ആ രാത്രിയിൽ അവിടെ സൈന്യങ്ങളിൽ അത്യന്തം വലിയ ശബ്ദകോലാഹലം ഉയർന്നു. ഓടുന്നവരും പിന്മാറുന്നവരും വീണ്ടും തിരികെ വരുന്നവരുമായ സൈനികരുടെ മഹാ കലഹധ്വനി കേൾക്കപ്പെട്ടു.

Verse 436

दिवसप्रतिमा राजन्‌ बभूव रणमूर्थनि । भरतभूषण नरेश! प्रदीपोंसे प्रकाशित हुई वह रात्रि युद्धके मुहानेपर दिनके समान हो गयी थी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, യുദ്ധഭൂമിയുടെ മുൻനിരയിൽ ആ രാത്രി ദീപങ്ങളുടെ പ്രകാശത്തിൽ പകലുപോലെ ആയി. ഭാരതഭൂഷണ നരേശ, സമരമുഖത്ത് ഇരുട്ട് അകന്നു; യുദ്ധം തന്നെയെന്നപോലെ അറ്റമില്ലാത്ത ജാഗ്രതയും അചഞ്ചല നിശ്ചയവും ആവശ്യപ്പെടുകയായിരുന്നു.

Verse 443

तथा नष्ट तमो घोरें दीपैर्दीप्तैरितस्ततः । जैसे सूर्यके प्रकाशसे सम्पूर्ण जगत्‌में फैला हुआ अन्धकार नष्ट हो जाता है, उसी प्रकार इधर-उधर जलती हुई मशालोंसे वहाँका भयानक अँधेरा नष्ट हो गया था

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സൂര്യപ്രഭ ലോകമൊട്ടാകെ പരന്നിരിക്കുന്ന ഇരുട്ടിനെ എങ്ങനെ അകറ്റുന്നുവോ, അതുപോലെ ഇവിടെയും അവിടെയും ജ്വലിച്ച मशാലകളുടെ വെളിച്ചം അവിടത്തെ ഭീകരാന്ധകാരം നീക്കി. യുദ്ധത്തിന്റെ ഭയവും ആശയക്കുഴപ്പവും നടുവിൽ ഈ പ്രകാശം രക്ഷാമാർഗം മാത്രമല്ല, അപകടത്തെ മറികടക്കുന്ന വ്യക്തതയുടെ പ്രതീകവും ആയിരുന്നു.

Verse 456

रजसा तमसा व्याप्ता द्योतिता: प्रभया पुन: । धूल और अन्धकारसे व्याप्त आकाश, पृथ्वी, दिशा और विदिशाएँ प्रदीपोंकी प्रभासे पुनः प्रकाशित हो उठी थीं

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധൂളിയും ഇരുട്ടും മൂടിയിരുന്ന ആകാശവും ഭൂമിയും ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും വീണ്ടും ദീപങ്ങളുടെ പ്രഭയിൽ പ്രകാശിച്ചു. യുദ്ധത്തിന്റെ ആശയക്കുഴപ്പത്തിനിടയിലും ചില നിമിഷങ്ങൾ വ്യക്തത മടങ്ങിവരുമെന്നതിനെ ആ ദൃശ്യം ഓർമ്മിപ്പിച്ചു.

Verse 473

न किंचिद्‌ विदुरात्मानमयमस्मीति भारत । भारत! उस रात्रिके समय जब वह भयंकर कोलाहलपूर्ण संग्राम चल रहा था

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത, ആ രാത്രിയിൽ ഭീകരമായ കോലാഹലത്തോടെ സമരം കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ യോദ്ധാക്കൾക്ക് ഒന്നും വ്യക്തമായി പിടികിട്ടിയില്ല. ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ അവർ സ്വയം പോലും തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല—“ഞാൻ ഇദ്ദേഹം” എന്നറിയാനും ആയില്ല.

Verse 3736

अकम्पत महाराज भयत्रस्तेव चाड़ना | महाराज! दौड़ते हुए पैदल सैनिकोंके पैरोंकी धमकसे यह पृथ्वी भयभीत अबलाके समान काँपने लगी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ, ഓടിക്കൊണ്ടിരുന്ന പാദാതികളുടെ കാലടികളുടെ ഇടിമുഴക്കത്തിൽ ഭൂമി ഭയപ്പെട്ട അശക്തസ്ത്രീപോലെ കുലുങ്ങി. അവരുടെ പാദാഘാതങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനത്തിൽ പീഡിതമായ നിലം വിറച്ചു; ഭയം അതിനെ പിടിച്ചുകെട്ടിയതുപോലെ.