Shloka 50
नारायणास्त्र-शमनं द्रौणि-प्रहारश्च
Pacification of the Nārāyaṇāstra and Drauni’s Renewed Assault
भरतश्रेष्ठ] उस समरांगणमें मोहवश पिताने पुत्रका वध कर डाला और पुत्रने पिताका। मित्रने मित्रके प्राण ले लिये। मामाने भानजेको मार डाला और भानजेने मामाको ।।
sanjaya uvāca | sve svān pare parāṁś cāpi nijaghnur itaretaram | nirmaryādam abhūd yuddhaṁ rātri bhīru-bhayānakam ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ രാത്രിസമരത്തിൽ മോഹവശാൽ പിതാവ് പുത്രനെ വധിച്ചു; പുത്രനും പിതാവിനെ. സുഹൃത്ത് സുഹൃത്തിന്റെ പ്രാണം എടുത്തു. മാമൻ സഹോദരിയുടെ മകനെ കൊന്നു; സഹോദരിയുടെ മകനും മാമനെ. സ്വന്തം പക്ഷത്തിലെ യോദ്ധാക്കൾ സ്വന്തം സൈനികർക്കുമേൽ, ശത്രുപക്ഷത്തിലെ സൈനികരും സ്വന്തം യോദ്ധാക്കൾക്കുമേൽ പരസ്പരം ഘാതകപ്രഹാരങ്ങൾ നടത്തിത്തുടങ്ങി. ഇങ്ങനെ ആ രാത്രിയുദ്ധം എല്ലാ മര്യാദയും വിട്ട്, ഭീരുക്കൾക്കുപോലും അത്യന്തം ഭയാനകമായി മാറി.
संजय उवाच
Educational Q&A
When warfare loses discernment and restraint (maryādā), it collapses into adharma: delusion makes people harm even their own kin and allies. The verse highlights how moha and uncontrolled violence erase moral boundaries, turning battle into a warning about ethical disintegration.
During a chaotic night engagement, fighters cannot properly recognize one another. In the confusion, they mutually strike down their own side as well as those they misidentify, leading to kin-slaying and friend-slaying. Sañjaya describes the battle as ‘nirmaryāda’—without rules or limits—and frightening in the darkness.