Adhyaya 221
Jarītā-Śārṅgaka-saṃvādaḥ — The Dialogue of Jaritā and the Śārṅgaka Chicks (Fire-escape deliberation)
Upa-parva: Āstīka Parva (Āstīkākhāna and allied episodes)
Vaiśaṃpāyana reports a crisis episode: a forest fire advances, leaving the Śārṅgaka chicks distressed and without clear refuge. Their mother Jaritā laments the impossibility of saving all by flight—she cannot carry them, they cannot run, and she cannot abandon any without inner injury. She recalls the father’s earlier expectations for the sons’ future roles and lineage increase, intensifying her responsibility to preserve continuity. Jaritā proposes an expedient: a nearby mouse-hole (ākhor-bila) by a tree; the chicks should enter quickly, and she will seal the opening with dust, returning after the fire passes to remove the covering. The chicks object with a risk assessment: the hole entails predation by the mouse, while remaining outside risks burning; they argue that being eaten in a hole is a disgraceful death, whereas death by fire is a socially “preferred” relinquishment of the body. The chapter thus stages an ethical-technical deliberation under duress, contrasting survival strategy, honor-coded evaluations of death, and the preservation of maternal agency and lineage duty.
Chapter Arc: धर्मराज युधिष्ठिर के धर्ममय राज्य में प्रजा ऐसे सुख से रहती है जैसे देहधारी अपने ही शरीर में सुरक्षित रहता हो—इसी शांत समृद्धि के बीच कृष्ण और अर्जुन का एक साधारण-सा जलविहार आरम्भ होता है। → कृष्ण-अर्जुन वन-उपवन के निकट प्रसन्न बैठे हैं कि तभी एक अद्भुत तेजस्वी ब्राह्मण (वास्तव में अग्नि) प्रकट होता है—तरुण सूर्य-सा दहकता, जटाधारी, चीरवस्त्रधारी; उसका आगमन शांति में असामान्य कम्पन भर देता है। → तेजस्वी द्विज के निकट आते ही अर्जुन और वासुदेव आदरपूर्वक उठ खड़े होते हैं—यह क्षण संकेत देता है कि कोई दिव्य याचना/कार्य सामने है, जो सामान्य राजसुख को अचानक महाकाव्य-घटना में बदल देगा। → अध्याय का समापन इस स्थापना पर होता है कि धर्मराज के राज्य की पृष्ठभूमि में कृष्ण-अर्जुन के समक्ष एक दिव्य अतिथि उपस्थित है; आगे की कथा उसी के प्रयोजन पर टिकती है। → ब्राह्मण-रूपधारी का वास्तविक अभिप्राय क्या है, और वह कृष्ण-अर्जुन से कौन-सा असाध्य कार्य करवाना चाहता है?
Shlokas
Verse 1
/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६३ श्लोक मिलाकर कुल ९०३ श्लोक हैं) 27:22 हज हम ३. धनुर्वेदमें निम्नाँकित चार पाद बताये गये हैं--मन्त्रमुक्त, पाणिमुक्त, मुक्तामुक्त और अमुक्त। जैसा कि वचन है-- मन्त्रमुक्त पाणिमुक्तं मुक्तामुक्तं तथैव च । अमुक्तं च धनुर्वेदे चतुष्पाच्छस्त्रमीरितम् |। जिसका मन्त्रद्वारा केवल प्रयोग होता है, उपसंहार नहीं, उसे मन्त्रमुक्त कहते हैं। जिसे हाथमें लेकर धनुषद्वारा छोड़ा जाय, वह बाण आदि पाणिमुक्त कहा गया है। जिसके प्रयोग और उपसंहार दोनों हों, वह मुक्तामुक्त है। जो वस्तुत: छोड़ा नहीं जाता, जैसे मन्त्रद्वारा साधित (ध्वजा आदि) है, जिसको देखनेमात्रसे शत्रु भाग जाते हैं, वह अमुक्त कहलाता है। ये अथवा सूत्र, शिक्षा, प्रयोग तथा रहस्य--ये ही धनुर्वेदके चार पाद हैं। २. आदान, संधान, मोक्षण, निवर्तन, स्थान, मुष्टि, प्रयोग, प्रायश्चित्तत मण्डल तथा रहस्य--थनुर्वेदके ये दस अंग हैं। यथा-- आदानमथ संधानं मोक्षणं विनिवर्तनम् | स्थान मुष्टि: प्रयोगश्न प्रायश्चित्तानि मण्डलम् ।। रहस्यं चेति दशधा धनुर्वेदाड़मिष्यते । “तरकससे बाणको निकालना आदान है। उसे धनुषकी प्रत्यंचापर रखना संधान है, लक्ष्यपर छोड़ना मोक्षण कहा गया है। यदि बाण छोड़ देनेके बाद यह मालूम हो जाय कि हमारा विपक्षी निर्बल या शस्त्रहीन है, तो वीर पुरुष मन्त्रशक्तिसे उस बाणको लौटा लेते हैं। इस प्रकार छोड़े हुए अस्त्रको लौटा लेना विनिवर्तन कहलाता है। धनुष या उसकी प्रत्यंचाके धारण अथवा शरसंधानकालमें धनुष और प्रत्यंचाके मध्यदेशको स्थान कहा गया है। तीन या चार अंगुलियोंका सहयोग ही मुष्टि है। तर्जनी और मध्यमा अंगुलिके अथवा मध्यमा और अंगुष्ठके मध्यसे बाणका संधान करना प्रयोग कहलाता है। स्वतः या दूसरेसे प्राप्त होनेवाले ज्याघात (प्रत्यंचाके आधात) और बाणके आघातको रोकनेके लिये जो दस्तानों आदिका प्रयोग किया जाता है, उसका नाम प्रायश्वित्त है। चक्राकार घूमते हुए रथके साथ-साथ घूमनेवाले लक्ष्यका वेध मण्डल कहलाता है। शब्दके आधारपर लक्ष्य बींधना अथवा एक ही समय अनेक लक्ष्योंको बींध डालना, ये सब रहस्यके अन्तर्गत हैं।' 3. ब्रह्मासत्र आदिको दिव्य और खड्ग आदिको मानुष कहा गया है। (खाण्डवदाहपर्व) एकविशत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय: युधिष्ठिरके राज्यकी विशेषता, कृष्ण और अर्जुनका खाण्डववनमें जाना तथा उन दोनोंके पास ब्राह्मणवेशधारी अग्निदेवका आगमन वैशम्पायन उवाच इन्द्रप्रस्थे वसन्तस्ते जघ्नुरन्यान् नराधिपान् | शासनादू् धृतराष्ट्रस्य राज्ञ: शान्तनवस्यथ च,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! राजा धृतराष्ट्र तथा शान्तनुनन्दन भीष्मकी आज्ञासे इन्द्रप्रस्थमें रहते हुए पाण्डवोंने अन्य बहुत-से राजाओंको, जो उनके शत्रु थे, मार दिया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനമേജയ! രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രന്റെയും ശാന്തനുപുത്രൻ ഭീഷ്മന്റെയും ആജ്ഞപ്രകാരം ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥത്തിൽ വസിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന പാണ്ഡവർ, ശത്രുക്കളായിരുന്ന അനേകം മറ്റു നരാധിപന്മാരെ വധിച്ചു.
Verse 2
आश्रित्य धर्मराजानं सर्वलोको5वसत् सुखम् । पुण्यलक्षणकर्माणं स्वदेहमिव देहिन:,धर्मराज युधिष्ठटिका आसरा लेकर सब लोग सुखसे रहने लगे, जैसे जीवात्मा पुण्यकर्मोके फलस्वरूप अपने उत्तम शरीरको पाकर सुखसे रहता है
ധർമരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ ആശ്രയിച്ച് സർവ്വജനവും സുഖത്തോടെ വസിച്ചു; പുണ്യകർമ്മഫലമായി ഉത്തമദേഹം ലഭിച്ച ദേഹി അതിൽ സുഖത്തോടെ കഴിയുന്നതുപോലെ.
Verse 3
स समं धर्मकामार्थान् सिषेवे भरतर्षभ । त्रीनिवात्मसमान् बन्धून् नीतिमानिव मानयन्,भरतश्रेष्ठ! महाराज युधिष्छिर नीतिज्ञ पुरुषकी भाँति धर्म, अर्थ और काम इन तीनोंको आत्माके समान प्रिय बन्धु मानते हुए न्याय और समतापूर्वक इनका सेवन करते थे
ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! മഹാരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ നയജ്ഞനായ പുരുഷനെപ്പോലെ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം—ഈ മൂന്നിനെയും ആത്മസമമായ പ്രിയബന്ധുക്കളായി മാനിച്ച്, നീതിയോടും സമതയോടും കൂടി അവയെ അനുഷ്ഠിച്ചു.
Verse 4
तेषां समविभक्तानां क्षितौ देहवतामिव । बभौ धर्मार्थकामानां चतुर्थ इव पार्थिव:,इस प्रकार तुल्यरूपसे बँटे हुए धर्म, अर्थ और काम तीनों पुरुषार्थ भूतलपर मानो मूर्तिमान् होकर प्रकट हो रहे थे और राजा युधिष्ठिर चौथे पुरुषार्थ मोक्षकी भाँति सुशोभित होते थे
ഇങ്ങനെ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നീ മൂന്ന് പുരുഷാർത്ഥങ്ങളും ഭൂമിയിൽ സമമായി വിഭജിക്കപ്പെട്ട് ദേഹധാരികളെന്നപോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ നാലാം പുരുഷാർത്ഥമായ മോക്ഷംപോലെ വിശേഷമായി ശോഭിച്ചു।
Verse 5
अध्येतारं पर वेदान् प्रयोक्तारं महाध्वरे । रक्षितारं शुभालल्लोकान् लेभिरे तं जनाधिपम्,प्रजाने महाराज युधिष्ठिरके रूपमें ऐसा राजा पाया था, जो परम ब्रह्म परमात्माका चिन्तन करनेवाला, बड़े-बड़े यज्ञोंमें वेदोंका उपयोग करनेवाला और शुभ लोकोंके संरक्षणमें तत्पर रहनेवाला था
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പ്രജകൾ യുധിഷ്ഠിരനെ ജനാധിപതിയായി ലഭിച്ചു: പരമവേദങ്ങളുടെ അധ്യേതാവ്, മഹായാഗങ്ങളിൽ വേദവാക്യത്തെ യഥാവിധി പ്രയോഗിക്കുന്നവൻ, ശുഭലോകങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ നിത്യവും തത്പരൻ. അങ്ങനെ, രാജാവേ, യുധിഷ്ഠിരന്റെ വ്യക്തിത്വത്തിൽ തന്നെ പരമതത്ത്വചിന്തയിലും ധർമ്മസംരക്ഷണത്തിലും നിഷ്ഠനായ ഭരണാധികാരിയെ അവർ കണ്ടു।
Verse 6
अधिष्ठानवती लक्ष्मी: परायणवती मति: । वर्धमानो5खिलो धर्मस्तेनासीत् पृथिवीक्षिताम्,राजा युधिष्ठिरके द्वारा दूसरे राजाओंकी चंचल लक्ष्मी भी स्थिर हो गयी, बुद्धि उत्तम निष्ठावाली हो गयी और सम्पूर्ण धर्मकी दिनोंदिन वृद्धि होने लगी
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ ഭരണത്തിൽ ലക്ഷ്മി ഉറച്ച അധിഷ്ഠാനം നേടി, ബുദ്ധി പരമലക്ഷ്യത്തിൽ നിഷ്ഠയോടെ നിലകൊണ്ടു; അതിനാൽ ഭൂമിയിലെ രാജാക്കന്മാർക്കിടയിൽ സമഗ്രധർമ്മം ദിനംപ്രതി വർധിച്ചു—മറ്റു രാജാക്കന്മാരുടെ ചഞ്ചലമായ ഭാഗ്യവും രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരന്റെ ഭരണത്താൽ സ്ഥിരമായി।
Verse 7
भ्रातृभि: सहितो राजा चतुर्भिरधिकं बभौ । प्रयुज्यमानैर्विततो वेदैरिव महाध्वर:,जैसे यथावसर उपयोगमें लाये जानेवाले चारों वेदोंके द्वारा विस्तारपूर्वक आरम्भ किया हुआ महायज्ञ शोभा पाता है, उसी प्रकार अपनी आज्ञाके अधीन रहनेवाले चारों भाइयोंके साथ राजा युधिष्ठिर अत्यन्त सुशोभित होते थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നാലു സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം രാജാവ് കൂടുതൽ ശോഭിച്ചു; യഥാകാലം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്ന നാലു വേദങ്ങളാൽ വിപുലമായി നടത്തപ്പെടുന്ന മഹായാഗം എങ്ങനെ ദീപ്തമാകുന്നുവോ, അതുപോലെ തന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം യുധിഷ്ഠിരന്റെ രാജശ്രീയും പ്രകാശിച്ചു।
Verse 8
त॑ तु धौम्यादयो विप्रा: परिवार्योपतस्थिरे । बृहस्पतिसमा मुख्या: प्रजापतिमिवामरा:,जैसे बृहस्पति-सदृश मुख्य-मुख्य देवता प्रजापतिकी सेवामें उपस्थित होते हैं, उसी प्रकार धौम्य आदि ब्राह्मण राजा युधिष्ठिरको सब ओरसे घेरकर बैठते थे
അപ്പോൾ ധൗമ്യൻ മുതലായ വിപ്രന്മാർ അവനെ ചുറ്റിനിന്ന് സേവയിൽ ഉപസ്ഥിതരായി; അവരിൽ പ്രമുഖർ ബൃഹസ്പതിസമന്മാർ—ദേവന്മാർ പ്രജാപതിയെ സേവിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ഋഷിമാരും രാജാവിനെ ചുറ്റി നിന്ന് ധർമ്മാനുസൃതമായ ഉപദേശംയും പിന്തുണയും നൽകി।
Verse 9
धर्मराजे ह्ाृतिप्रीत्या पूर्णचन्द्र इवामले । प्रजानां रेमिरे तुल्यं नेत्राणि हृदयानि च,निर्मल एवं पूर्ण चन्द्रमाके समान आनन्दप्रद राजा युधिष्ठिरके प्रति अत्यन्त प्रीति होनेके कारण उन्हें देखकर प्रजाके नेत्र और मन एक साथ प्रफुल्लित हो उठते थे
ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോടുള്ള ഹൃദയപൂർവമായ സ്നേഹത്താൽ—കലയില്ലാത്ത പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ നിർമ്മലനും മനോഹരനും ആയതിനാൽ—പ്രജകൾ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടാൽ അവരുടെ കണ്ണുകളും ഹൃദയങ്ങളും ഒരുമിച്ച് ആനന്ദത്തിൽ ഉല്ലസിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാന്നിധ്യമാത്രം എല്ലാവർക്കും സ്വാഭാവികമായ ഒരേപോലുള്ള സന്തോഷം പകരുമായിരുന്നു.
Verse 10
न तु केवलदैवेन प्रजा भावेन रेमिरे । यद् बभूव मनःकान्तं कर्मणा स चकार तत्,प्रजा केवल उनके पालनरूप राजोचित कर्मसे ही संतुष्ट नहीं थी, वह उनके प्रति श्रद्धा और भक्तिभाव रखनेके कारण भी सदा आनन्दित रहती थी। राजाके प्रति प्रजाकी भक्ति इसलिये थी कि प्रजाके मनको जो प्रिय लगता था, राजा युधिष्छिर उसीको क्रियाद्वारा पूर्ण करते थे
പ്രജകൾ വെറും ദൈവയോഗം കൊണ്ടുമാത്രം സന്തോഷിച്ചിരുന്നില്ല; അവർ ഭാവത്തോടെ, ഹൃദയത്തോടെ ആനന്ദിച്ചു. അവരുടെ മനസ്സിന് പ്രിയമായത് എന്തോ, അതേ രാജാവ് തന്റെ പ്രവൃത്തികളാൽ നിറവേറ്റി; അതുകൊണ്ട് അവരുടെ തൃപ്തി രാജധർമ്മമായ സംരക്ഷണത്തിൽ മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹത്തോടുള്ള വിശ്വാസവും ഭക്തിയും കൊണ്ടുമായിരുന്നു.
Verse 11
न हायुक्त न चासत्यं नासहां न च वाप्रियम् । भाषितं चारुभाषस्य जज्ञे पार्थस्य धीमत:,सदा मीठी बातें करनेवाले बुद्धिमान् कुन्तीनन्दन राजा युधिष्ठिरके मुखसे कभी कोई अनुचित, असत्य, असहा और अप्रिय बात नहीं निकलती थी
എപ്പോഴും മധുരമായി സംസാരിക്കുന്ന ബുദ്ധിമാനായ കുന്തീനന്ദന യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ വായിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും അനുചിതമോ അസത്യമോ കഠിനമോ അപ്രിയമോ ആയ വാക്കുകൾ പുറപ്പെട്ടില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ എല്ലായ്പ്പോഴും മര്യാദ, സത്യം, സംയമം എന്നിവയ്ക്ക് അനുസൃതമായിരുന്നു.
Verse 12
स हि सर्वस्य लोकस्य हितमात्मन एव च | चिकीर्षन् सुमहातेजा रेमे भरतसत्तम,भरतश्रेष्ठ! महातेजस्वी राजा युधिष्ठिर सब लोगोंका और अपना भी हित करनेकी चेष्टामें लगे रहकर सदा प्रसन्नतापूर्वक समय बिताते थे
ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! മഹാതേജസ്വിയായ രാജാവ് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ സർവ്വലോകത്തിന്റെയും തന്റെതുമായ ഹിതം ചെയ്യുവാൻ നിരന്തരം ശ്രമിച്ചുകൊണ്ട് സന്തോഷത്തോടെ കാലം കഴിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആനന്ദം വെറും ഭോഗത്തിൽ അല്ല; ധർമ്മയുക്തമായ കല്യാണപ്രവൃത്തിയിലായിരുന്നു.
Verse 13
तथा तु मुदिता: सर्वे पाण्डवा विगतज्वरा: । अवसन् पृथिवीपालांस्तापयन्त: स्वतेजसा,इस प्रकार सभी पाण्डव अपने तेजसे दूसरे नरेशोंको संतप्त करते हुए निश्चिन्त तथा आनन्दमग्न होकर वहाँ निवास करते थे
ഇങ്ങനെ എല്ലാ പാണ്ഡവരും ആനന്ദത്തോടെ, ആശങ്കകളൊഴിഞ്ഞവരായി അവിടെ വസിച്ചു; സ്വന്തം തേജസ്സിന്റെ പ്രഭാവത്തോടെ മറ്റു രാജാക്കളെ അധീനത്തിലാക്കി നിലനിർത്തി. അവരുടെ ഭരണത്തിൽ സ്ഥിരതയുണ്ടായിരുന്നു—അകത്ത് ശാന്തി, പുറത്തു അധികാരം—ഇരണ്ടും ചേർന്ന് ക്രമം സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 14
ततः कतिपयाहस्य बीभत्सु: कृष्णमब्रवीत् | उष्णानि कृष्ण वर्तन्ते गच्छावो यमुनां प्रति,तदनन्तर कुछ दिनोंके बाद अर्जुनने श्रीकृष्णसे कहा--“कृष्ण! बड़ी गरमी पड़ रही है। चलिये, यमुनाजीमें स्नानके लिये चलें
പിന്നെ കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ബീഭത്സു അർജുനൻ കൃഷ്ണനോട് പറഞ്ഞു— “കൃഷ്ണാ! കഠിനമായ ചൂടാണ്; യമുനയിലേക്കു പോകാം.”
Verse 15
सुहृज्जनवृतौ तत्र विहृत्य मधुसूदन । सायाह्वे पुनरेष्यावो रोचतां ते जनार्दन,“मधुसूदन! मित्रोंक साथ वहाँ जलविहार करके हमलोग शामतक फिर लौट आयेंगे। जनार्दन! यदि आपकी रुचि हो, तो चलें”
“മധുസൂദനാ! അവിടെ സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം ജലവിഹാരം ചെയ്ത് സന്ധ്യയ്ക്ക് വീണ്ടും മടങ്ങിവരും. ജനാർദനാ! നിങ്ങൾക്കിഷ്ടമെങ്കിൽ പോകാം.”
Verse 16
वायुदेव उवाच कुन्तीमातर्ममाप्येतद् रोचते यद् वयं जले । सुहृज्जनवृता: पार्थ विहरेम यथासुखम्,वासुदेव बोले--कुन्तीनन्दन! मेरी भी ऐसी ही इच्छा हो रही है कि हमलोग सुहृदोंके साथ वहाँ चलकर सुखपूर्वक जलविहार करें
വാസുദേവൻ പറഞ്ഞു— “കുന്തീനന്ദനാ! എനിക്കും ഇതേ ഇഷ്ടമാണ്; സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം ജലത്തിലിറങ്ങി യഥാസുഖം വിഹരിക്കാം.”
Verse 17
वैशम्पायन उवाच आमन्त्रय तौ धर्मराजमनुज्ञाप्य च भारत । जग्मतुः पार्थगोविन्दौ सुह्ृज्जनवृताौ तत:,वैशम्पायनजी कहते हैं--भारत! यह सलाह करके युधिष्ठिरकी आज्ञा ले अर्जुन और श्रीकृष्ण सुहदोंके साथ वहाँ गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ ഭാരതാ! ധർമ്മരാജൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് അനുവാദം വാങ്ങി വിടപറഞ്ഞ ശേഷം, പാർത്ഥൻ അർജുനനും ഗോവിന്ദൻ കൃഷ്ണനും സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം അവിടേക്ക് പോയി.”
Verse 18
विहारदेशं सम्प्राप्य नानाद्रुममनुत्तमम् । गृहैरुच्चावचैर्युक्तं पुरन्दरपुरोपमम्,यमुनाके तटपर जहाँ विहारस्थान था, वहाँ पहुँचकर श्रीकृष्ण और अर्जुनके रनिवासकी स्त्रियाँ नाना प्रकारके सुन्दर रत्नोंके साथ क्रीड़ाभवनके भीतर चली गयीं। वह उत्तम विहारभूमि नाना प्रकारके वृक्षोंसे सुशोभित थी। वहाँ बने हुए अनेक छोटे-बड़े भवनोंके कारण वह स्थान इन्द्रपुरीके समान सुशोभित होता था। अन्तःपुरकी स्त्रियोंके साथ अनेक प्रकारके भक्ष्य, भोज्य, बहुमूल्य सरस पेय, भाँति-भाँतिके पुष्पहार और सुगन्धित द्रव्य भी थे। भारत! वहाँ जाकर सब लोग अपनी-अपनी रुचिके अनुसार जलक्रीड़ा करने लगे
വിഹാരസ്ഥാനത്തെത്തിയപ്പോൾ അവർ കണ്ടു— നാനാവിധ ഉത്തമവൃക്ഷങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ശ്രേഷ്ഠഭൂമി; ഉയരം-താഴ്വം വ്യത്യസ്തമായ അനേകം ഭവനങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായി അത് പുരന്ദരപുരിയെപ്പോലെ ദീപ്തമായി തിളങ്ങി.
Verse 19
भक्ष्यैरभोज्यैश्न पेयैश्व रसवद्धिर्महा धनै: । माल्यैश्न विविधैर्गन्धैर्युक्त वाष्णेयपार्थयो:,यमुनाके तटपर जहाँ विहारस्थान था, वहाँ पहुँचकर श्रीकृष्ण और अर्जुनके रनिवासकी स्त्रियाँ नाना प्रकारके सुन्दर रत्नोंके साथ क्रीड़ाभवनके भीतर चली गयीं। वह उत्तम विहारभूमि नाना प्रकारके वृक्षोंसे सुशोभित थी। वहाँ बने हुए अनेक छोटे-बड़े भवनोंके कारण वह स्थान इन्द्रपुरीके समान सुशोभित होता था। अन्तःपुरकी स्त्रियोंके साथ अनेक प्रकारके भक्ष्य, भोज्य, बहुमूल्य सरस पेय, भाँति-भाँतिके पुष्पहार और सुगन्धित द्रव्य भी थे। भारत! वहाँ जाकर सब लोग अपनी-अपनी रुचिके अनुसार जलक्रीड़ा करने लगे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— വാസുദേവ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെയും പാർഥൻ (അർജുനൻ)ന്റെയും അന്തഃപുരം നാനാവിധ ഭക്ഷ്യഭോജ്യങ്ങളാലും, രസവത്തും അതിമൂല്യവുമായ പാനീയങ്ങളാലും, മഹാധനസമ്പത്താലും, വിവിധ പുഷ്പമാലകളാലും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളാലും സമൃദ്ധമായിരുന്നു. അവർ യമുനാതീരത്തിലെ ആ രമ്യമായ വിഹാരസ്ഥാനത്തെത്തിയപ്പോൾ, ഗൃഹസ്ത്രികൾ ശുഭരത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ക്രീഡാമണ്ഡപങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചു; പിന്നെ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ഇഷ്ടാനുസരണം ജലക്രീഡയിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
Verse 20
विवेशान्त:पुरं तूर्ण रत्नैरुच्चावचै: शुभै: । यथोपजोष॑ सर्वश्ष जनश्रिक्रीड भारत,यमुनाके तटपर जहाँ विहारस्थान था, वहाँ पहुँचकर श्रीकृष्ण और अर्जुनके रनिवासकी स्त्रियाँ नाना प्रकारके सुन्दर रत्नोंके साथ क्रीड़ाभवनके भीतर चली गयीं। वह उत्तम विहारभूमि नाना प्रकारके वृक्षोंसे सुशोभित थी। वहाँ बने हुए अनेक छोटे-बड़े भवनोंके कारण वह स्थान इन्द्रपुरीके समान सुशोभित होता था। अन्तःपुरकी स्त्रियोंके साथ अनेक प्रकारके भक्ष्य, भोज्य, बहुमूल्य सरस पेय, भाँति-भाँतिके पुष्पहार और सुगन्धित द्रव्य भी थे। भारत! वहाँ जाकर सब लोग अपनी-अपनी रुचिके अनुसार जलक्रीड़ा करने लगे
അതിനുശേഷം അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ ശുഭമായ നാനാവിധ രത്നങ്ങളുമായി വേഗത്തിൽ ക്രീഡാഭവനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. ഓ ഭാരതാ! അവിടെ എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ഇഷ്ടാനുസരണം സന്തോഷത്തോടെ വിനോദത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
Verse 21
स्त्रियश्न विपुलश्रोण्यश्चारुपीनपयोधरा: । मदस्खलितगामिन्यश्रिक्रीडुर्वामलोचना:,विशाल नितम्बों और मनोहर पीन उरोजोंवाली वामलोचना वनिताएँ भी यौवनके मदके कारण डगमगाती चालसे चलकर इच्छानुसार क्रीड़ाएँ करने लगीं
വിശാല നിതംബങ്ങളുള്ള, സുന്ദരരൂപിണികളായ, പുഷ്ടസ്തനങ്ങളുള്ള, മനോഹരനയനികളായ ആ സ്ത്രീകളും യൗവനമദം മൂലം തളളിത്തളളി നടക്കുന്ന നടപ്പോടെ, തങ്ങളുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം ക്രീഡയിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
Verse 22
वने काश्चिचज्जले काश्ित् काश्रिद् वेश्मसु चाड़ना: । यथायोग्यं यथाप्रीति चिक्रीडु: पार्थकृष्णयो:,वे स्त्रियाँ श्रीकृष्ण और अर्जुनकी रुचिके अनुसार कुछ वनमें, कुछ जलमें और कुछ घरोंमें यथोचितरूपसे क्रीड़ा करने लगीं
അവരിൽ ചിലർ വനത്തിൽ, ചിലർ ജലത്തിൽ, ചിലർ മന്ദിരങ്ങളിലായി—പാർഥകൃഷ്ണന്മാർക്ക് യോജ്യവും പ്രീതികരവും ആയ രീതിയിൽ ക്രീഡയിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
Verse 23
द्रौपदी च सुभद्रा च वासांस्थाभरणानि च । प्रायच्छतां महाराज ते तु तस्मिन् मदोत्कटे,महाराज! उस समय यौवनमदसे युक्त द्रौपदी और सुभद्राने बहुत-से वस्त्र और आभूषण बाँटे
മഹാരാജാവേ! ആ യൗവനോന്മാദം ഉച്ചത്തിലെത്തിയ വേളയിൽ ദ്രൗപദിയും സുഭദ്രയും അനവധി വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും ദാനമായി വിതരണം ചെയ്തു.
Verse 24
काश्रित् प्रह्ष ननृतुश्लुक्तुशुश्च तथापरा: । जहसुश्न परा नार्यो जगुश्नान्या वरस्त्रिय:,वहाँ कुछ श्रेष्ठ स्त्रियाँ हर्षोल्लासमें भरकर नृत्य करने लगीं। कुछ जोर-जोरसे कोलाहल करने लगीं। अन्य बहुत-सी स्त्रियाँ ठठाकर हँसने लगीं तथा कुछ सुन्दरी स्त्रियाँ गीत गाने लगीं
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ചില സ്ത്രീകൾ ആനന്ദോന്മാദത്തോടെ നൃത്തം തുടങ്ങി; ചിലർ ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചുകൂക്കി കോലാഹലം ഉണ്ടാക്കി. പലരും പൊട്ടിച്ചിരിച്ചു; ചില ശ്രേഷ്ഠ സുന്ദരിമാർ ഗാനങ്ങൾ പാടി.
Verse 25
रुरुधुश्चापरास्तत्र प्रजघ्नुश्न परस्परम् । मन्त्रयामासुरन्याश्व॒ रहस्यानि परस्परम्,कुछ एक-दूसरीको पकड़कर रोकने और मृदु प्रहार करने लगीं तथा कुछ दूसरी स्त्रियाँ एकान्तमें बैठकर आपसमें कुछ गुप्त बातें करने लगीं
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അവിടെ ചില സ്ത്രീകൾ പരസ്പരം പിടിച്ചു തടയാൻ തുടങ്ങി; കളിച്ചിരിയിൽ ഒരുമേൽ ഒരാൾ മൃദുവായി അടിക്കാനും തുടങ്ങി. മറ്റുചിലർ ഏകാന്തത്തിൽ ഇരുന്ന് പരസ്പരം രഹസ്യവാക്കുകൾ കൈമാറി.
Verse 26
वेणुवीणामृदड्जानां मनोज्ञानां च सर्वशः । शब्देन पूर्यते हर्म्य तद् वन॑ं सुमहर्द्धिमत्,वहाँका राजभवन और महान् समृद्धिशाली वन वीणा, वेणु और मृदंग आदि मनोहर वाद्योंकी सुमधुर ध्वनिसे सब ओर गूँजने लगा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— വേണു, വീണ, മൃദംഗം മുതലായ മനോഹര വാദ്യങ്ങളുടെ മധുരധ്വനിയിൽ ആ രാജമന്ദിരവും അത്യന്തം സമൃദ്ധമായ ആ വനോദ്യാനവും എല്ലാടവും നിറഞ്ഞു മുഴങ്ങി.
Verse 27
तस्मिंस्तदा वर्तमाने कुरुदाशार्हनन्दनौ । समीपं जग्मतुः कंचिदुद्देशे सुमनोहरम्,इस प्रकार जब वहाँ क्रीड़ा-विहारका आनन्दमय उत्सव चल रहा था, उसी समय श्रीकृष्ण और अर्जुन पासके ही किसी अत्यन्त मनोहर प्रदेशमें गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അവിടെ ക്രീഡാ-വിഹാരങ്ങളുടെ ആനന്ദോത്സവം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ, കുരുനന്ദനൻ അർജുനനും ദാശാർഹനന്ദനൻ ശ്രീകൃഷ്ണനും സമീപത്തുള്ള അത്യന്തം മനോഹരമായ ഒരു പ്രദേശത്തേക്ക് പോയി.
Verse 28
तत्र गत्वा महात्मानौ कृष्णौ परपुरंजयौ । महाहासनयो राजंस्ततस्तौ संनिषीदतु:,राजन! वहाँ जाकर शत्रुओंकी राजधानीको जीतनेवाले वे दोनों महात्मा श्रीकृष्ण और अर्जुन दो बहुमूल्य सिंहासनोंपर बैठे और पहले किये हुए पराक्रमों तथा अन्य बहुत-सी बातोंकी चर्चा करके आमोद-प्रमोद करने लगे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ! അവിടെ ചെന്നു ശത്രുപുരവിജയികളായ ആ രണ്ടു മഹാത്മാക്കൾ—ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും—രണ്ട് വിലയേറിയ സിംഹാസനങ്ങളിൽ ഇരുന്നു. പിന്നെ മുൻപരാക്രമങ്ങൾ ഓർത്ത്, മറ്റു പല കാര്യങ്ങളും സംസാരിച്ചു, പരസ്പരം ആനന്ദത്തോടെ സമയം കഴിച്ചു.
Verse 29
तत्र पूर्वव्यतीतानि विक्रान्तानीतराणि च । बहूनि कथयित्वा तौ रेमाते पार्थमाधवौ,राजन! वहाँ जाकर शत्रुओंकी राजधानीको जीतनेवाले वे दोनों महात्मा श्रीकृष्ण और अर्जुन दो बहुमूल्य सिंहासनोंपर बैठे और पहले किये हुए पराक्रमों तथा अन्य बहुत-सी बातोंकी चर्चा करके आमोद-प्रमोद करने लगे
അവിടെ, രാജാവേ, പാർത്ഥനും മാധവനും മുമ്പ് ചെയ്ത വീരകൃത്യങ്ങളും മറ്റു പല സംഭവങ്ങളും പറഞ്ഞുകൊണ്ട് പരസ്പരസംഭാഷണത്തിൽ ആനന്ദിച്ചു വിശ്രമിച്ചു।
Verse 30
तत्रोपविष्टौ मुदितौ नाकपृष्ेउश्चिनाविव । अभ्यागच्छत् तदा विप्रो वासुदेवधनंजयौ,वहाँ प्रसन्नतापूर्वक बैठे हुए धनंजय और वासुदेव स्वर्गलोकमें स्थित अश्विनीकुमारोंकी भाँति सुशोभित हो रहे थे। उसी समय उन दोनोंके पास एक ब्राह्मणदेवता आये
അവിടെ സന്തോഷത്തോടെ ഒരുമിച്ച് ഇരുന്ന വാസുദേവനും ധനഞ്ജയനും സ്വർഗ്ഗത്തിലെ അശ്വിനീകുമാരന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തരായി തോന്നി; അപ്പോൾ ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ അവരുടെ അടുക്കൽ വന്നു।
Verse 31
बृहच्छालप्रतीकाश: प्रतप्तकनकप्रभ: । हरिपिड्रोज्ज्वलश्मश्रु: प्रमाणायामत: सम:,वे विशाल शालवृक्षके समान ऊँचे थे। उनकी कान्ति तपाये हुए सुवर्णके समान थी। उनके सारे अंग नीले और पीले रंगके थे, दाढ़ी-मूँछें अग्निज्वालाके समान पीतवर्णकी थीं तथा ऊँचाईके अनुसार ही उनकी मोटाई थी
അവൻ മഹത്തായ ശാലവൃക്ഷംപോലെ ഉയരവും ഗാംഭീര്യവും ഉള്ളവൻ; അവന്റെ ദീപ്തി നന്നായി ചൂടാക്കിയ സ്വർണ്ണംപോലെ. അവയവങ്ങളിൽ നീല-മഞ്ഞ നിറഛായ; താടി-മീശ പിംഗളവർണ്ണത്തിൽ അഗ്നിശിഖപോലെ ഉജ്ജ്വലം; ശരീരഘടന ഉയരത്തിന് അനുപാതമായി സമമായിരുന്നു।
Verse 32
तरुणादित्यसंकाशश्वीरवासा जटाधर: । पद्मपत्रानन: पिड्ुस्तेजसा प्रज्वलन्निव,वे प्रातःकालिक सूर्यके समान तेजस्वी जान पड़ते थे। वे चीरवस्त्र पहने और मस्तकपर जटा धारण किये हुए थे। उनका मुख कमलदलके समान शोभा पा रहा था। उनकी प्रभा पिंगलवर्णकी थी और वे अपने तेजसे मानो प्रज्वलित हो रहे थे
അവൻ പ്രഭാതത്തിലെ യുവസൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തനായി തോന്നി. ചീരവസ്ത്രം ധരിച്ചു ജടാധാരിയായ അവന്റെ മുഖം പദ്മപത്രംപോലെ ശോഭിച്ചു. പിംഗളവർണ്ണപ്രഭയോടെ, തന്റെ തേജസ്സാൽ തന്നെ ജ്വലിക്കുന്നവനെന്നപോലെ തോന്നി।
Verse 33
उपसूष्टं तु तं कृष्णौ भ्राजमानं द्विजोत्तमम् । अर्जुनो वासुदेवश्च तूर्णमुत्पत्य तस्थतु:,वे तेजस्वी द्विजश्रेष्ठ जब निकट आ गये, तब अर्जुन और भगवान् श्रीकृष्ण तुरंत ही आसनसे उठकर खड़े हो गये
ആ ദീപ്തനായ ദ്വിജോത്തമൻ സമീപത്തേക്ക് വന്ന് യഥാവിധി അറിയിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, അർജുനനും വാസുദേവനും ഉടൻ തന്നെ ആസനത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് നിന്നു।
Verse 221
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि खाण्डवदाहपर्वणि ब्राह्मणरूप्यनलागमने एकविंशत्यधिकद्वधिशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിലെ ഖാണ്ഡവദാഹപർവത്തിൽ ബ്രാഹ്മണരൂപത്തിൽ അനലൻ (അഗ്നി) വന്ന സംഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഇരുനൂറ്റി ഇരുപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
A constrained-choice dilemma: whether to attempt a risky refuge (the mouse-hole, with potential predation) or face the advancing fire; the mother must also decide how to act without abandoning any child, balancing care, feasibility, and duty to lineage.
In emergency ethics (āpaddharma), deliberation and proportional choice matter: one may need to select the least degrading and most duty-consistent option, while acknowledging uncertainty and avoiding paralysis when ideal solutions are unavailable.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as an embedded exemplum, contributing interpretive guidance on duty, survival strategy, and honor-coded evaluation within the broader Ādi Parva narrative frame.