Adhyaya 34
Tīrtha-māhātmya and Rudra’s Samanvaya Teaching (Maṅkaṇaka Episode)
ഋഷികൾ റോമഹർഷണനോട് പ്രശസ്ത തീർത്ഥങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ച അന്വേഷണത്തിന്റെ തുടർച്ചയായി ഈ അധ്യായം തീർത്ഥമാഹാത്മ്യക്രമം ആരംഭിക്കുന്നു. സ്നാനം, ജപം, ഹോമം, ശ്രാദ്ധം, ദാനം എന്നിവയുടെ പാവനശക്തി തലമുറതലമുറയായി കുലോദ്ധാരകമാണെന്ന് പറയുന്നു. ആദ്യം പ്രയാഗത്തിന്റെ മഹിമ, തുടർന്ന് ഗയയെ ഗൂഢവും പിതൃപ്രിയവുമായ തീർത്ഥമായി വർണ്ണിച്ച്, അവിടെ പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ പിതാക്കൾക്ക് ഉദ്ധാരവും മോക്ഷസഹായവും ലഭിക്കുമെന്ന്, ശേഷിയുള്ള സന്തതികൾ അവിടെ പോകുന്നത് ധർമ്മമാണെന്ന് ഊന്നുന്നു. പിന്നെ പ്രഭാസം, ത്ര്യമ്പകം, സോമേശ്വരം, വിജയം, ഏകാമ്രം, വിരജാ, പുരുഷോത്തമം, ഗോകർണം-ഉത്തരഗോകർണം, കുബ്ജാമ്രം, കോകാമുഖം, ശാലഗ്രാമം, അശ്വതീർത്ഥം (ഹയശിരസ്), പുഷ്കരം മുതലായ തീർത്ഥങ്ങളും അവയുടെ ഫലങ്ങളും—സാലോക്യം, സാരൂപ്യം, സായുജ്യം, ബ്രഹ്മലോകം, വിഷ്ണുലോകം—പറയപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് കഥ സപ്തസാരസ്വതത്തിലേക്ക് മാറുന്നു; മങ്കണകന്റെ തപസ്സും അഹങ്കാരവും കാരണം രുദ്രൻ ദേവിയോടുകൂടെ ഭയങ്കര വിശ്വരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു ശിക്ഷിച്ചു അനുഗ്രഹിക്കുന്നു; പ്രകൃതി/മായ, പുരുഷൻ, ഈശ്വരൻ, കാലം എന്നിവയുടെ ഏകാത്മ സമന്വയതത്ത്വം ഉപദേശിച്ച്, വിഷ്ണു-ബ്രഹ്മ-രുദ്ര ത്രയം ഒരവിനാശി ബ്രഹ്മത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അവസാനം ഭക്തിയോഗം തന്നെയാണ് ഈ സത്യസാക്ഷാത്കാര മാർഗമെന്നും തീർത്ഥം ശുദ്ധിയുടെ കേന്ദ്രമാണെന്നും ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयस्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः तीर्थानि यानि लोके ऽस्मिन् विश्रुतानि माहन्ति च / तानि त्वं कथयास्माकं रोमहर्षण सांप्रतम्
ഇങ്ങനെ ശ്രീകൂർമപുരാണത്തിലെ ഷട്സാഹസ്രീ സംഹിതയുടെ ഉത്തരവിഭാഗത്തിൽ മുപ്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. ഋഷികൾ പറഞ്ഞു— ഹേ രോമഹർഷണാ! ഈ ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധവും മഹാപൂജ്യവുമായ തീർത്ഥങ്ങളെ ഞങ്ങൾക്ക് ഇപ്പോൾ വിവരിച്ചു തരിക।
Verse 2
रोमहर्षण उवाच शृणुध्वं कथयिष्ये ऽहं तीर्थानि विविधानि च / कथितानि पुराणेषु मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः
രോമഹർഷണൻ പറഞ്ഞു— കേൾക്കുവിൻ; ഞാൻ നാനാവിധ തീർത്ഥങ്ങളെ വിവരിക്കും. അവ പുരാണങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മതത്ത്വം പ്രസ്താവിക്കുന്ന മുനിമാർ പറഞ്ഞവയാണ്।
Verse 3
यत्र स्नानं जपो होमः श्राद्धदानादिकं कृतम् / एकैकशो मुनिश्रेष्ठाः पुनात्यासप्तमं कुलम्
ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ! എവിടെ സ്നാനം, ജപം, ഹോമം, ശ്രാദ്ധം, ദാനം മുതലായ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യപ്പെടുന്നുവോ—അവയിൽ ഓരോന്നും ഒറ്റയ്ക്ക് ചെയ്താലും—കുലത്തെ ഏഴാം തലമുറ വരെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു।
Verse 4
पञ्चयोजनविस्तीर्णं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / प्रयागं प्रथितं तीर्थं तस्य माहात्म्यमीरितम्
പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥമായ പ്രയാഗം അഞ്ചു യോജന വ്യാപ്തിയുള്ളതാണ്; അതിന്റെ മഹാത്മ്യം ഇപ്പോൾ പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 5
अन्यच्च तीर्थप्रवरं कुरूणां देववन्दितम् / ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं सर्वपापविशोधनम्
കൂടാതെ—കുരുക്കളുടെ ഒരു ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥമുണ്ട്; ദേവന്മാർ പോലും വന്ദിക്കുന്നതു. അത് ഋഷിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങളാൽ സമൃദ്ധവും സർവ്വപാപവിശോധനവും ആകുന്നു।
Verse 6
तत्र स्नात्वा विशुद्धात्मा दम्भमात्सर्यवर्जितः / ददाति यत्किञ्चिदपि पुनात्युभयतः कुलम्
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധചിത്തനായി, ദംഭവും അസൂയയും വിട്ടവൻ, അല്പമെങ്കിലും ദാനം ചെയ്താൽ, ജന്മകുലവും വിവാഹകുലവും—ഇരുവരെയും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു.
Verse 7
गयातीर्थं परं गुह्यं पितॄणां चाति वल्लभम् / कृत्वा पिण्डप्रदानं तु न भूयो जायते नरः
ഗയാതീർത്ഥം പരമപവിത്രവും അതിഗൂഢവും പിതൃകൾക്ക് അത്യന്തം പ്രിയവുമാണ്. അവിടെ പിണ്ഡപ്രദാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ വീണ്ടും ജനിക്കുകയില്ല.
Verse 8
सकृद् गयाभिगमनं कृत्वा पिण्डं ददाति यः / तारिताः पितरस्तेन यास्यन्ति परमां गतिम्
ഒരിക്കൽ പോലും ഗയയിൽ ചെന്നു അവിടെ പിണ്ഡം അർപ്പിക്കുന്നവനാൽ പിതൃകൾ തരിപ്പിക്കപ്പെടുകയും പരമഗതി പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്യും.
Verse 9
तत्र लोकहितार्थाय रुद्रेण परमात्मना / शिलातले पदं न्यस्तं तत्र पितॄन् प्रसादयेत्
അവിടെ ലോകഹിതാർത്ഥം പരമാത്മാവായ രുദ്രൻ ശിലാതലത്തിൽ തന്റെ പാദമുദ്ര സ്ഥാപിച്ചു; അതേ സ്ഥലത്ത് പിതൃകളെ പ്രസാദിപ്പിക്കണം.
Verse 10
गयाभिगमनं कर्तुं यः शक्तो नाभिगच्छति / शोचन्ति पितरस्तं वै वृथा तस्य परिश्रमः
ഗയായാത്ര ചെയ്യാൻ ശേഷിയുണ്ടായിട്ടും പോകാത്തവനെക്കുറിച്ച് പിതൃകൾ ദുഃഖിക്കുന്നു; അവന്റെ മറ്റു പരിശ്രമങ്ങൾ എല്ലാം വ്യർഥമാകുന്നു.
Verse 11
गायन्ति पितरो गाथाः कीर्तयन्ति महर्षयः / गयांयास्यतियः कश्चित् सो ऽस्मान् संतारयिष्यति
പിതാക്കന്മാർ സ്തുതിഗാഥകൾ പാടുന്നു; മഹർഷിമാർ അതിനെ കീർത്തിക്കുന്നു—‘ആരെങ്കിലും ഗയാധാമത്തിലേക്ക് പോകുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ ഞങ്ങളെ (പിതൃങ്ങളെ) ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് കടത്തിവിടും।’
Verse 12
यदि स्यात् पातकोपेतः स्वधर्मरतिवर्जितः / गयां यास्यति वंश्यो यः सो ऽस्मान् संतारयिष्यति
വംശജനൊരാൾ പാപഭാരമുള്ളവനായി, സ്വധർമ്മരതിയില്ലാത്തവനായാലും, അവൻ ഗയയിൽ പോകുന്നുവെങ്കിൽ അവൻ ഞങ്ങളെ (പിതൃങ്ങളെ) ദുഃഖസമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് കടത്തിവിടും।
Verse 13
एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः / तेषां तु समवेतानां यद्येको ऽपि गयां व्रजेत्
ശീലവാനും ഗുണസമ്പന്നനുമായ പല പുത്രന്മാരെ ആഗ്രഹിക്കണം; കാരണം അവരിൽ ഒരാൾ പോലും ഗയയിൽ പോകുന്നുവെങ്കിൽ (പിതൃകർമ്മം) സിദ്ധമാകുന്നു।
Verse 14
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणस्तु विशेषतः / प्रदद्याद् विधिवत् पिण्डान् गयां गत्वा समाहितः
അതുകൊണ്ട് സർവ്വശ്രമത്തോടും—പ്രത്യേകിച്ച് ബ്രാഹ്മണൻ—ഗയയിൽ ചെന്നു, മനസ്സിനെ സമാഹിതമാക്കി, വിധിപ്രകാരം പിണ്ഡങ്ങൾ അർപ്പിക്കണം।
Verse 15
धन्यास्तु खलु ते मर्त्या गयायां पिण्डदायिनः / कुलान्युभयतः सप्त समुद्धृत्याप्नुयात् परम्
ഗയയിൽ പിണ്ഡദാനം ചെയ്യുന്ന മർത്ത്യർ നിസ്സംശയം ധന്യർ; അവർ പിതൃപക്ഷവും മാതൃപക്ഷവും—ഇരുവശത്തെയും ഏഴ് കുലങ്ങളെ ഉയർത്തി പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 16
अन्यच्च तीर्थप्रवरं सिद्धावासमुदाहृतम् / प्रभासमिति विख्यातं यत्रास्ते भगवान् भवः
ഇനിയും ഒരു പരമശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥം പറയപ്പെടുന്നു; അത് സിദ്ധന്മാരുടെ വാസസ്ഥലം. അത് ‘പ്രഭാസ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധം; അവിടെ ഭഗവാൻ ഭവൻ (ശിവൻ) വസിക്കുന്നു.
Verse 17
तत्र स्नानं तपः श्राद्धं ब्राह्मणानां च पूजनम् / कृत्वा लोकमवाप्नोति ब्रह्मणो ऽक्षय्यमुत्तमम्
അവിടെ സ്നാനം, തപസ്, ശ്രാദ്ധം, ബ്രാഹ്മണപൂജ എന്നിവ നടത്തി മനുഷ്യൻ ബ്രഹ്മന്റെ പരമവും അക്ഷയവുമായ ലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 18
तीर्थं त्रैयम्बकं नाम सर्वदेवनमस्कृतम् / पूजयित्वा तत्र रुद्रं ज्योतिष्टोमफलं लभेत्
‘ത്ര്യമ്പക’ എന്ന പേരിലുള്ള തീർത്ഥം സർവ്വദേവന്മാരാലും നമസ്കരിക്കപ്പെട്ടതാണ്. അവിടെ രുദ്രനെ പൂജിച്ചാൽ ജ്യോതിഷ്ടോമ യാഗഫലം ലഭിക്കും.
Verse 19
सुवर्णाक्षं महादेवं समभ्यर्च्य कपर्दिनम् / ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु गाणपत्यं लभेद् ध्रुवम्
സുവർണ്ണനേത്രനായ മഹാദേവൻ, കപർദി (ജടാധാരി)യെ വിധിപൂർവ്വം അർച്ചിച്ച്, തുടർന്ന് ബ്രാഹ്മണരെ പൂജിച്ചാൽ, നിശ്ചയമായി ഗാണപത്യസ്ഥിതി—ശിവഗണത്തിലെ അംഗത്വം—ലഭിക്കും.
Verse 20
सोमेश्वरं तीर्थवरं रुद्रस्य परमेष्ठिनः / सर्वव्याधिहरं पुण्यं रुद्रसालोक्यकारणम्
സോമേശ്വരം പരമേഷ്ഠിയായ രുദ്രന്റെ പരമശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥമാണ്. ഇത് പുണ്യമയവും സർവ്വവ്യാധിനാശകവും, രുദ്രസാലോക്യം (രുദ്രലോകവാസം) ലഭിക്കാനുള്ള കാരണവുമാണ്.
Verse 21
तीर्थानां परमं तीर्थं विजयं नाम शोभनम् / तत्र लिङ्गं महेशस्य विजयं नाम विश्रुतम्
എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും പരമവും ശോഭനവുമായ തീർത്ഥം ‘വിജയ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. അവിടെ മഹേശ്വരന്റെ ലിംഗം ‘വിജയ’ എന്ന പേരിൽ ലോകവിഖ്യാതമാണ്.
Verse 22
षण्मासान् नियताहारो ब्रह्मचारी समाहितः / उषित्वा तत्र विप्रेन्द्रा यास्यन्ति परमं पदम्
ആറ് മാസം അവിടെ വസിച്ച്—ആഹാരനിയമം പാലിച്ച്, ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ സ്ഥിരനായി, അന്തർമുഖമായി ഏകാഗ്രചിത്തനായി—ഹേ വിപ്രേന്ദ്രന്മാരേ, അവർ പരമപദം പ്രാപിക്കും.
Verse 23
अन्यच्च तीर्थप्रवरं पूर्वदेशे सुशोभनम् / एकाम्रं देवदेवस्य गाणपत्यफलप्रदम्
കിഴക്കൻ ദേശത്തിൽ മറ്റൊരു ശ്രേഷ്ഠവും അതിശോഭനവുമായ തീർത്ഥം ഉണ്ട്—ദേവദേവനോടു ബന്ധപ്പെട്ട ‘ഏകാമ്രം’; ഇത് ഗാണപത്യ മാർഗ്ഗഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു.
Verse 24
दत्त्वात्र शिवभक्तानां किञ्चिच्छश्वन्महीं शुभाम् / सार्वभौमो भवेद् राजा मुमुक्षुर्मोक्षमाप्नुयात्
ഇവിടെ ശിവഭക്തർക്കു ശുഭമായ ഭൂമിയുടെ ചെറിയൊരു ഭാഗം പോലും ശാശ്വത ദാനമായി നൽകിയാൽ രാജാവ് സർവ്വഭൗമനാകും; മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ മോക്ഷം പ്രാപിക്കും.
Verse 25
महानदीजलं पुण्यं सर्वपापविनाशनम् / ग्रहणे समुपस्पृश्य मुच्यते सर्वपातकैः
മഹാനദിയുടെ ജലം പുണ്യമാണ്; എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു. ഗ്രഹണസമയത്ത് അതിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ആചമനം ചെയ്താൽ എല്ലാ പാതകങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകും.
Verse 26
अन्या च विरजा नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता / तस्यां स्नात्वा नरो विप्रा ब्रह्मलोके महीयते
ത്രൈലോക്യത്തിലും പ്രസിദ്ധമായ ‘വിരജാ’ എന്ന മറ്റൊരു നദിയുണ്ട്. ഹേ വിപ്രന്മാരേ, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ മഹത്വത്തോടെ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 27
तीर्थं नारायणस्यान्यन्नाम्ना तु पुरुषोत्तमम् / तत्र नारायणः श्रीमानास्ते परमपूरुषः
നാരായണന്റെ മറ്റൊരു തീർത്ഥം ‘പുരുഷോത്തമം’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. അവിടെ ശ്രീമാൻ നാരായണൻ പരമപുരുഷനായി വസിക്കുന്നു.
Verse 28
पूजयित्वा परं विष्णुं स्नात्वा तत्र द्विजोत्तमः / ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात्
പരമവിഷ്ണുവിനെ പൂജിച്ച് അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജൻ—ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിച്ച്—നിശ്ചയമായും വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 29
तीर्थानां परमं तीर्थं गोकर्णं नाम विश्रुतम् / सर्वपापहरं शंभोर्निवासः परमेष्ठिनः
തീർത്ഥങ്ങളിൽ പരമതീർത്ഥം ‘ഗോകർണം’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധം—സർവപാപഹരം, പരമേശ്വരൻ ശംഭു (ശിവൻ) വസിക്കുന്ന സ്ഥലം.
Verse 30
दृष्ट्वा लिंङ्गं तु देवस्य गोकर्णेश्वरमुत्तमम् / ईप्सितांल्लभते कामान् रुद्रस्य दयितो भवेत्
ദേവന്റെ ഉത്തമമായ ‘ഗോകർണേശ്വര’ ലിംഗം ദർശിച്ചാൽ, അഭിലഷിതമായ കാമങ്ങൾ ലഭിക്കുകയും രുദ്രൻ (ശിവൻ) പ്രിയനാകുകയും ചെയ്യും.
Verse 31
उत्तरं चापि गोकर्णं लिङ्गं देवस्य शूलिनः / महादेवस्यार्चयित्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात्
ഉത്തര-ഗോകർണത്തിൽ ത്രിശൂലധാരിയായ ദേവന്റെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്. അവിടെ മഹാദേവനെ ആരാധിച്ചാൽ ഭക്തൻ ശിവസായുജ്യം—ശിവനോടുള്ള പരമ ഐക്യം—പ്രാപിക്കും.
Verse 32
तत्र देवो महादेवः स्थाणुरित्यभिविश्रुतः / तं दृष्ट्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते तत्क्षणान्नरः
അവിടെ ദേവനായ മഹാദേവൻ ‘സ്ഥാണു’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ. അവനെ ദർശിച്ച മാത്രത്തിൽ മനുഷ്യൻ ആ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.
Verse 33
अन्यत् कुब्जाम्रमतुलं स्थानं विष्णोर्महात्मनः / संपूज्य पुरुषं विष्णुं श्वेतद्वीपे महीयते
മഹാത്മാവായ വിഷ്ണുവിന്റെ മറ്റൊരു അതുല്യ തീർത്ഥം ‘കുബ്ജാമ്ര’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. അവിടെ പുരുഷ വിഷ്ണുവിനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ ശ്വേതദ്വീപത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെട്ടു ഉന്നത സ്ഥിതി പ്രാപിക്കും.
Verse 34
यत्र नारायणो देवो रुद्रेण त्रिपुरारिणा / कृत्वा यज्ञस्य मथनं दक्षस्य तु विसर्जितः
എവിടെ സ്വയം നാരായണദേവൻ ത്രിപുരാരിയായ രുദ്രനോടൊപ്പം ദക്ഷന്റെ യജ്ഞത്തെ മഥിച്ച്/ഭംഗപ്പെടുത്തി ക്രമത്തിലാക്കി, പിന്നെ അവിടെ നിന്ന് പിരിഞ്ഞുപോയി.
Verse 35
समन्ताद् योजनं क्षेत्रं सिद्धर्षिगणवन्दितम् / पुण्यमायतनं विष्णोस्तत्रास्ते पुरुषोत्तमः
ചുറ്റുമൊട്ടാകെ ഒരു യോജന വരെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ആ ക്ഷേത്രഭൂമി സിദ്ധ-ഋഷിഗണങ്ങൾ വന്ദിക്കുന്നതാണ്. അത് വിഷ്ണുവിന്റെ പുണ്യായതനം; അവിടെ പുരുഷോത്തമൻ സ്വയം വസിക്കുന്നു.
Verse 36
अन्यत् कोकामुखं विष्णोस्तीर्थमद्भुतकर्मणः / मृतो ऽत्र पातकैर्मुक्तो विष्णुसारूप्यमाप्नुयात्
വിഷ്ണുവിന്റെ ‘കോകാമുഖം’ എന്ന മറ്റൊരു തീർത്ഥം ഉണ്ട്; അതിന്റെ മഹിമ അത്ഭുതകരമാണ്. അവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ പാപമുക്തനായി വിഷ്ണു-സാരൂപ്യ മുക്തി പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 37
शालग्रामं महातीर्थं विष्णोः प्रीतिविवर्धनम् / प्राणांस्तत्र नरस्त्यक्त्वा हृषीकेषं प्रपश्यति
ശാലഗ്രാമം മഹാതീർത്ഥമാണ്; അത് വിഷ്ണുവിന്റെ പ്രീതി വർധിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ ഹൃഷീകേശനെ (ഇന്ദ്രിയാധിപൻ) പ്രത്യക്ഷമായി ദർശിക്കുന്നു.
Verse 38
अश्वतीर्थमिति ख्यातं सिद्धावासं सुपावनम् / आस्ते हयशिरा नित्यं तत्र नारायणः स्वयम्
ഇത് ‘അശ്വതീർത്ഥം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം—സിദ്ധന്മാരുടെ അതിപാവന വാസസ്ഥലം. അവിടെ സ്വയം നാരായണൻ നിത്യം ‘ഹയശിരാ’ (അശ്വശിരസ്) രൂപത്തിൽ വസിക്കുന്നു.
Verse 39
तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / पुष्करं सर्वपापघ्नं मृतानां ब्रह्मलोकदम्
പുഷ്കരം പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവിന്റെ തീർത്ഥമാണ്; അത് ത്രിലോകത്തും പ്രസിദ്ധം. ഇത് സർവ്വപാപനാശിനി; അവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവർക്ക് ബ്രഹ്മലോകപ്രാപ്തി നൽകുന്നു.
Verse 40
मनसा संस्मरेद् यस्तु पुष्करं वै द्विजोत्तमः / पूयते पातकैः सर्वैः शक्रेण सह मोदते
ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! മനസ്സോടെ പുഷ്കരത്തെ സ്മരിക്കുന്നവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്ന് ശുദ്ധനായി, ശക്രനോടു (ഇന്ദ്രനോടു) കൂടി ആനന്ദിക്കുന്നു.
Verse 41
तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / उपासते सिद्धसङ्घा ब्रह्मणं पद्मसंभवम्
അവിടെ ദേവന്മാർ ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, നാഗന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ എന്നിവരോടും സിദ്ധസംഘങ്ങളോടും കൂടി പദ്മസംഭവനായ സ്രഷ്ടാവായ ബ്രഹ്മാവിനെ ഭക്തിയോടെ ഉപാസിക്കുന്നു।
Verse 42
तत्र स्त्रात्वा भवेच्छुद्धो ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / पूजयित्वा द्विजवरान् ब्रह्माणं संप्रपष्यति
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധനായി, പരമേഷ്ഠിയായ ബ്രഹ്മാവിനെ പൂജിച്ച്, ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരെ ആദരിച്ചു, ബ്രഹ്മാവിനെ നേരിട്ട് ദർശിക്കുന്നു।
Verse 43
तत्राभिगम्य देवेशं पुरुहूतमनिन्दितम् / सुरूपो जायते मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात्
അവിടെ ചെന്നു ദേവേശനായ പുരുഹൂതൻ—നിന്ദാരഹിതനായ പ്രഭു—എന്നവന്റെ സന്നിധിയിൽ എത്തുമ്പോൾ, മർത്ത്യൻ ദീപ്തിമാനായി സുന്ദരരൂപനായി മാറി, ആഗ്രഹിച്ച എല്ലാം നേടുന്നു।
Verse 44
सप्तसारस्वतं तीर्थं ब्रह्माद्यैः सेवितं परम् / पूजयित्वा तत्र रुद्रमश्वमेधफलं लभेत्
ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ സേവിക്കുന്ന പരമപവിത്രമായ സപ്തസാരസ്വത തീർത്ഥത്തിൽ രുദ്രനെ ആരാധിച്ചാൽ അശ്വമേധയാഗഫലത്തോട് തുല്യമായ പുണ്യഫലം ലഭിക്കുന്നു।
Verse 45
यत्र मङ्कणको रुद्रं प्रपन्नः परमेश्वरम् / आराधयामास हरं पञ्चक्षरपरायणः
അവിടെയായിരുന്നു മങ്കണകൻ പരമേശ്വരനായ രുദ്രനെ ശരണം പ്രാപിച്ച്, പഞ്ചാക്ഷരമന്ത്രത്തിൽ പൂർണ്ണമായി പരായണനായി, ഹരനെ ഏകാഗ്രഭക്തിയോടെ ആരാധിച്ചത്।
Verse 46
नमः शिवायेति मुनिः जपन् पञ्चाक्षरं परम् / आराधयामास शिवं तपसा गोवृषध्वजम्
മുനി ‘നമഃ ശിവായ’ എന്ന പരമ പഞ്ചാക്ഷര മന്ത്രം ജപിച്ചുകൊണ്ട്, തപസ്സിലൂടെ ഗോവൃഷധ്വജനായ ഭഗവാൻ ശിവനെ ആരാധിച്ചു।
Verse 47
प्रजज्वालाथ तपसा मुनिर्मङ्कणकस्तदा / ननर्त हर्षवेगेन ज्ञात्वा रुद्रं समागतम्
അപ്പോൾ മങ്കണക മുനി തപസ്സിന്റെ തേജസ്സാൽ ജ്വലിച്ചു; രുദ്രൻ എത്തിയെന്ന് അറിഞ്ഞ് ആനന്ദവേഗത്തിൽ നൃത്തം ചെയ്തു।
Verse 48
तं प्राह भगवान् रुद्रः किमर्थं नर्तितं त्वया / दृष्ट्वापि देवमीशानं नृत्यति स्म पुनः पुनः
അപ്പോൾ ഭഗവാൻ രുദ്രൻ അവനോട് പറഞ്ഞു—“എന്തിനാണ് നീ നൃത്തം ചെയ്തത്? ദേവേശനായ ഈശാനനെ കണ്ടിട്ടും നീ വീണ്ടും വീണ്ടും നൃത്തം ചെയ്യുന്നു.”
Verse 49
सो ऽन्वीक्ष्य भगवानीशः सगर्वं गर्वशान्तये / स्वकं देहं विदार्यास्मै भस्मराशिमदर्शयत्
അവൻ ഗർവത്തിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നതായി കണ്ട ഭഗവാൻ ഈശൻ, ആ അഹങ്കാരം ശമിപ്പാൻ തന്റെ ദേഹം പിളർത്തി അവനു ഭസ്മരാശി കാണിച്ചു।
Verse 50
पश्येमं मच्छरीरोत्थं भस्मराशिं द्विजोत्तम / माहात्म्यमेतत् तपसस्त्वादृशो ऽन्यो ऽपि विद्यते
ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! എന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നുത്ഭവിച്ച ഈ ഭസ്മരാശി കാണുക. ഇതാണ് തപസ്സിന്റെ മഹിമ; നിന്നുപോലെയുള്ള മറ്റൊരാളും ഉണ്ടെന്നു അറിയുക।
Verse 51
यत् सगर्वं हि भवता नर्तितं मुनिपुङ्गव / न युक्तं तापसस्यैतत् त्वत्तोप्यत्राधिको ह्यहम्
ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! നീ ഇവിടെ അഹങ്കാരത്തോടെ നൃത്തം ചെയ്തതു തപസ്വിക്കു യുക്തമല്ല. ഈ കാര്യത്തിൽ ഞാൻ നിന്നേക്കാളും ശ്രേഷ്ഠൻ ആകുന്നു.
Verse 52
इत्याभाष्य मुनिश्रेष्ठं स रुद्रः किल विश्वदृक् / आस्थाय परमं भावं ननर्त जगतो हरः
ഇങ്ങനെ മുനിശ്രേഷ്ഠനോട് പറഞ്ഞ ശേഷം, സർവ്വദർശിയായ രുദ്രൻ പരമഭാവം ആശ്രയിച്ച്, ജഗത്തിന്റെ ഹരനായ ഹരരൂപത്തിൽ നൃത്തം ചെയ്തു.
Verse 53
सहस्रशीर्षा भूत्वा सहस्राक्षः सहस्रपात् / दंष्ट्राकरालवदनो ज्वालामाली भयङ्करः
അവൻ സഹസ്രശിരസ്സും സഹസ്രനേത്രങ്ങളും സഹസ്രപാദങ്ങളും ഉള്ളവനായി; ദംഷ്ട്രകളാൽ ഭീകരമുഖൻ, ജ്വാലാമാല ധരിച്ച് ഭയങ്കരനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 54
सो ऽन्वपश्यदशेषस्य पार्श्वे तस्य त्रिशूलिनः / विशाललोचनमेकां देवीं चारुविलासिनीम् / सूर्यायुतसमप्रख्यां प्रसन्नवदनां शिवाम्
അപ്പോൾ അവൻ ആ സർവ്വസ്വരൂപനായ ത്രിശൂലധാരിയുടെ പാർശ്വത്തിൽ ഒരു ദേവിയെ കണ്ടു—വിശാലനേത്രയുള്ള, മനോഹര ലീലാവിലാസിനി; പതിനായിരം സൂര്യന്മാരുടെ തുല്യപ്രഭയുള്ള, പ്രസന്നമുഖി, ശിവാ—മംഗളമയി.
Verse 55
सस्मितं प्रेक्ष्य विश्वेशं तिष्ठन्तीममितद्युतिम् / दृष्ट्वा संत्रस्तहृदयो वेपमानो मुनीश्वरः / ननाम शिरसा रुद्रं रुद्राध्यायं जपन् वशी
വിശ്വേശ്വരനെ മൃദുഹാസത്തോടെ, അമിതപ്രഭയിൽ നിലകൊള്ളുന്നതായി കണ്ടപ്പോൾ മുനീശ്വരന്റെ ഹൃദയം ഭയ-ഭക്തിയിൽ വിറച്ചു. സ്വയംനിയന്ത്രിതനായി അവൻ രുദ്രനോട് ശിരസാ നമസ്കരിച്ചു, രുദ്രാധ്യായം ജപിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 56
प्रसन्नो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः / पूर्ववेषं स जग्राह देवी चान्तर्हिताभवत्
ഭക്തവത്സലനായ ത്ര്യംബകനായ ഭഗവാൻ ഈശൻ പ്രസന്നനായി തന്റെ മുൻവേഷം ധരിച്ചു; ദേവി സഹസാ അന്തർഹിതയായി.
Verse 57
आलिङ्ग्य भक्तं प्रणतं देवदेवः स्वयंशिवः / न भेतव्यं त्वया वत्स प्राह किं ते ददाम्यहम्
പ്രണതനായ ഭക്തനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ദേവദേവനായ സ്വയംശിവൻ പറഞ്ഞു—“വത്സാ, ഭയപ്പെടേണ്ട; പറയുക, ഞാൻ നിനക്കു എന്ത് വരം നൽകട്ടെ?”
Verse 58
प्रणम्य मूर्ध्ना गिरिशं हरं त्रिपुरसूदनम् / विज्ञापयामास तदा हृष्टः प्रष्टुमना मुनिः
മുനി ആനന്ദത്തോടെ ചോദിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു തലകുനിച്ച് ഗിരീശനായ ഹരൻ, ത്രിപുരസൂദനൻ എന്ന ഭഗവാനെ നമസ്കരിച്ചു; പിന്നെ വിനയത്തോടെ അപേക്ഷിച്ചു.
Verse 59
नमो ऽस्तु ते महादेव महेश्वर नमो ऽस्तु ते / किमेतद् भगवद्रूपं सुघोरं विश्वतोमुखम्
മഹാദേവാ, നമസ്കാരം; മഹേശ്വരാ, നമസ്കാരം. ഇതെന്ത് ഭഗവദ്രൂപം—അതിഘോരം, സർവ്വദിക്കുകളിലേക്കും മുഖങ്ങളുള്ളത്?
Verse 60
का च सा भगवत्पार्श्वे राजमाना व्यवस्थिता / अन्तर्हितेव सहसा सर्वमिच्छामि वेदितुम्
ഭഗവാന്റെ പാർശ്വത്ത് ദീപ്തിയായി നിലകൊണ്ടിരുന്ന ആ ദിവ്യസ്ത്രീ ആരായിരുന്നു? അവൾ പെട്ടെന്ന് അന്തർഹിതയായതുപോലെ ആയി—എല്ലാം അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 61
इत्युक्ते व्याजहारमं तथा मङ्कणकं हरः / महेशः स्वात्मनो योगं देवीं च त्रिपुरानलः
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഹരൻ—മഹേശ്വരൻ, ത്രിപുരദാഹകൻ—മങ്കണകനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, സ്വാത്മയോഗവും ദേവീത്തത്ത്വവും ഉപദേശിച്ചു।
Verse 62
अहं सहस्रनयनः सर्वात्मा सर्वतोमुखः / दाहकः सर्वपापानां कालः कालकरो हरः
ഞാൻ സഹസ്രനയനൻ, സർവാത്മാവ്, സർവതോമുഖൻ; സർവപാപദാഹകൻ, കാലൻ, കാലകരൻ, ഹരൻ—ഹരണകൻ.
Verse 63
मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं चेतनाचेतनात्मकम् / सो ऽन्तर्यामी स पुरुषो ह्यहं वै पुरुषोत्तमः
എന്നാൽ മാത്രമേ ഈ സമസ്തം—ചേതനവും അചേതനവും—പ്രേരിതമാകുന്നുള്ളൂ. അവൻ തന്നെയാണ് അന്തര്യാമി, അവൻ തന്നെയാണ് പുരുഷൻ; സത്യത്തിൽ ഞാൻ തന്നെയാണ് പുരുഷോത്തമൻ.
Verse 64
तस्य सा परमा माया प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका / प्रोच्यते मुनिर्भिशक्तिर्जगद्योनिः सनातनी
അവന്റെ ആ പരമമായ മായ—ത്രിഗുണാത്മക പ്രകൃതി—മുനിമാർ സനാതന ശക്തി, ജഗദ്യോനി എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 65
स एष मायया विश्वं व्यामोहयति विश्ववित् / नारायणः परो ऽव्यक्तो मायारूप इति श्रुतिः
വിശ്വവിദായ അവൻ തന്റെ മായയാൽ ലോകത്തെ വിമോഹിപ്പിക്കുന്നു. ശ്രുതി പറയുന്നു—നാരായണൻ പരമൻ, അവ്യക്തൻ, മായാരൂപൻ (മായയുടെ അധീശൻ) ആണെന്ന്.
Verse 66
एवमेतज्जगत् सर्वं सर्वदा स्थापयाम्यहम् / योजयामि प्रकृत्याहं पुरुषं पञ्चविंशकम्
ഇങ്ങനെ ഞാൻ എപ്പോഴും ഈ സമസ്ത ജഗത്തെയും ധരിക്കുന്നു; പ്രകൃതിയിലൂടെ ഇരുപത്തിയഞ്ചാം തത്ത്വമായ പുരുഷനെ പ്രവർത്തനത്തിലാക്കുന്നു.
Verse 67
तथा वै संगतो देवः कूटस्थः सर्वगो ऽमलः / सृजत्यशेषमेवेदं स्वमूर्तेः प्रकृतेरजः
ഇങ്ങനെ ദേവൻ—പ്രകടതയോടു ബന്ധപ്പെട്ടു തോന്നിയാലും—കൂടസ്ഥൻ, സർവ്വവ്യാപി, നിർമ്മലൻ; അജനായ് തന്റെ സ്വമൂർത്തിയായ പ്രകൃതിയിൽ നിന്നു ഈ സമസ്ത ജഗത്തെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
Verse 68
स देवो भगवान् ब्रह्मा विश्वरूपः पितामहः / तवैतत् कथितं सम्यक् स्त्रष्ट्वत्वं परमात्मनः
അവൻ തന്നെയായ ദേവൻ—ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാ, വിശ്വരൂപ പിതാമഹൻ—പരമാത്മാവിന്റെ സൃഷ്ടിശക്തിയായി നീ ശരിയായി വിവരണം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.
Verse 69
एको ऽहं भगवान् कलो ह्यनादिश्चान्तकृद् विभुः / समास्थाय परं भावं प्रोक्तो रुद्रो मनीषिभिः
ഞാൻ ഒരുവനേ ഭഗവാൻ—കാലസ്വരൂപൻ: അനാദി, സർവ്വവ്യാപി, സംഹാരകൻ. പരമഭാവത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, ജ്ഞാനികൾ എന്നെ രുദ്രൻ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 70
मम वै सापरा शक्तिर्देवी विद्येति विश्रुता / दृष्टा हि भवता नूनं विद्यादेहस्त्वहं ततः
എന്റെ പരാശക്തി ‘വിദ്യ’ എന്ന ദേവിയായി പ്രസിദ്ധമാണ്. നീ അവളെ നിശ്ചയമായും കണ്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഞാൻ ആ വിദ്യയുടെ ദേഹസ്വരൂപമാണ്.
Verse 71
एवमेतानि तत्त्वानि प्रधानपुरुषेश्वराः / विष्णुर्ब्रह्मा च भगवान् रुद्रः काल इति श्रुतिः
ഇങ്ങനെ തത്ത്വങ്ങൾ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടു—പ്രധാനവും പുരുഷനും ഈശ്വരനും. ശ്രുതിയും വിഷ്ണു, ബ്രഹ്മാ, ഭഗവാൻ രുദ്രൻ, കാലം എന്നിവയെ പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 72
त्रयमेतदनाद्यन्तं ब्रह्मण्येव व्यवस्थितम् / तदात्मकं तदव्यक्तं तदक्षरमिति श्रुतिः
ഈ ത്രയം—ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്തത്—ബ്രഹ്മനിൽ തന്നെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. ശ്രുതി പറയുന്നു: അതേ അതിന്റെ സ്വരൂപം; അതേ അവ്യക്തം, അതേ അക്ഷരം.
Verse 73
आत्मानन्दपरं तत्त्वं चिन्मात्रं परमं पदम् / आकाशं निष्कलं ब्रह्म तस्मादन्यन्न विद्यते
ആത്മാനന്ദത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ പരമ തത്ത്വം തന്നെയാണ് പരമ പദം—അത് ശുദ്ധ ചൈതന്യമാത്രം. അത് ആകാശംപോലെ സർവ്വവ്യാപി, നിഷ്കല ബ്രഹ്മം; അതിന് പുറമെ മറ്റൊന്നുമില്ല.
Verse 74
एवं विज्ञाय भवता भक्तियोगाश्रयेण तु / संपूज्यो वन्दनीयो ऽहं ततस्तं पश्य शाश्वतम्
ഇങ്ങനെ ഭക്തിയോഗത്തിന്റെ ആശ്രയത്തോടെ ഈ സത്യം അറിഞ്ഞ് എന്നെ സമ്യകായി പൂജിച്ച് വന്ദിക്ക; പിന്നെ ആ ശാശ്വതനെ ദർശിക്ക.
Verse 75
एतावदुक्त्वा भगवाञ्जगामादर्शनं हरः / तत्रैव भक्तियोगेन रुद्रामाराधयन्मुनिः
ഇത്രമാത്രം പറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ ഹരൻ ദർശനാതീതനായി. അവിടെയേ മুনি ഭക്തിയോഗത്തിലൂടെ രുദ്രനെ ആരാധിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 76
एतत् पवित्रमतुलं तीर्थं ब्रह्मर्षिसेवितम् / संसेव्य ब्राह्मणो विद्वान् मुच्यते सर्वपातकैः
ഇത് അതുല്യവും പരമപവിത്രവുമായ തീർത്ഥം; ബ്രഹ്മർഷിമാർ സേവിച്ചതാണ്. ഇതിനെ വിധിപൂർവം ആശ്രയിക്കുന്ന പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകും.
Frequently Asked Questions
The chapter praises sites such as Prayāga and Gayā (ancestral deliverance through piṇḍadāna), Prabhāsa/Tryambaka/Someshvara/Vijaya/Ekāmra (Śaiva merit and states like Gaṇapatya affiliation and Rudra-sālokya), Puruṣottama and other Viṣṇu-tīrthas like Kokāmukha and Śālagrāma (Viṣṇuloka, sārūpya), and Puṣkara (Brahmaloka), presenting a spectrum of bhukti–mukti results.
It places Viṣṇu, Rudra/Śiva, and Brahmā tīrthas in one salvific map and culminates in Rudra’s teaching that the triad and kāla rest in one imperishable Brahman, while also acknowledging Devī as Vidyā-Śakti—thus aligning bhakti, ritual, and Vedānta.
Rudra describes the supreme as partless, all-pervading pure consciousness (Brahman) and frames the manifest universe as moved through māyā/prakṛti; liberation is oriented toward realizing/“beholding” the Eternal through refuge in bhakti-yoga, implying non-dual grounding with devotional access.
It integrates both: tīrtha acts (bathing, śrāddha, dāna) are praised for purification and lineage welfare, while the Maṅkaṇaka episode explicitly elevates inner transformation—humility, devotion, and knowledge of tattvas—as essential to final realization.