Adhyaya 49
Sagarapratijñāpālana (Fulfilment of Sagara’s Vow) — Keśinī-vivāha and Royal Return
ഈ അധ്യായത്തിൽ ജൈമിനിയുടെ വിവരണമായി സഗരോപാഖ്യാനം തുടരുന്നു. വസിഷ്ഠമുനിയോട് വിടപറഞ്ഞ് സഗരൻ മഹാസൈന്യവുമായി വിദർഭത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. വിദർഭരാജാവ് അദ്ദേഹത്തെ ആദരത്തോടെ സ്വീകരിച്ച്, അപൂർവവും യോഗ്യവുമായ തന്റെ പുത്രി കേശിനിയെ സമർപ്പിക്കുന്നു; ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ അഗ്നിസാക്ഷിയായി വിധിപൂർവ്വം വിവാഹം നടക്കുന്നു. സത്കാരവും അതിഥിസേവയും ലഭിച്ച ശേഷം സഗരൻ സമ്മാനങ്ങളോടെ പുറപ്പെട്ടു, ശൂരസേനയും മഥുരയിലെ യാദവരും പോലുള്ള മിത്രപ്രദേശങ്ങളിലൂടെ കടന്ന് മറ്റു രാജാക്കളെ കരം-സന്ധികളാൽ അധീനപ്പെടുത്തുന്നു. തുടർന്ന് അധീനരാജാക്കളെ അവരുടെ രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് വിട്ടയച്ച്, ക്രമേണ അയോധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു; വിവിധ ജനങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നു. നഗരത്തിൽ മഹോത്സവ ഒരുക്കം—വീഥികൾ ശുചീകരിച്ച് ജലഛിറ്റൽ, പൂർണകലശങ്ങൾ, ധ്വജ-ധൂപം, തോരണ അലങ്കാരം, വീടുകളിലെ മംഗളകർമ്മങ്ങൾ—രാജധർമ്മത്തിന്റെ പവിത്രതയെ തെളിയിക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने सगरप्रतिज्ञापालनं नामाष्टाचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४८// जैमिनिरुवाच अथानुज्ञाय सगरो वसिष्ठमृषिसत्तमम् / बलेन महता युक्तो विदर्भानभ्यवर्त्तत
ഇപ്രകാരം ബ്രഹ്മാണ്ഡപുരാണത്തിലെ സഗരോപാഖ്യാനം എന്ന നാൽപ്പത്തിയെട്ടാം അധ്യായം അവസാനിച്ചു. ജൈമിനി പറഞ്ഞു: പിന്നീട് ഋഷിവര്യനായ വസിഷ്ഠന്റെ അനുവാദം വാങ്ങി സഗരൻ വലിയ സൈന്യത്തോടുകൂടി വിദർഭയിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 2
ततो विदर्भराट् तस्मै स्वसुतां प्रीतिपूर्वकम् / केशिन्याख्यामनुपमामनुरूपां न्यवेदयत्
അപ്പോൾ വിദർഭരാജാവ് പ്രീതിപൂർവ്വം അവനു തന്റെ പുത്രി—കേശിനി എന്ന പേരുള്ള, അനുപമയും അനുയോജ്യയുമായവളെ—സമർപ്പിച്ചു।
Verse 3
स तस्या राजशार्दूलो विधिवद्वह्निसाक्षिकम् / शुभे मुहूर्ते केशिन्याः पार्णिं जग्राह भूमिपः
ആ രാജശാർദൂലൻ വിധിപൂർവ്വം അഗ്നിയെ സാക്ഷിയാക്കി, ശുഭ മുഹൂർത്തത്തിൽ കേശിനിയുടെ കൈപിടിച്ചു വിവാഹം ചെയ്തു।
Verse 4
स्थित्वा दिनानि कतिचिद्गृहे तस्यातिसत्कृतः / विदर्भराज्ञा संमन्त्र्य ततो गन्तुं प्रजक्रमे
അവന്റെ ഗൃഹത്തിൽ കുറെ ദിവസങ്ങൾ അത്യന്തം ആദരവോടെ താമസിച്ച ശേഷം, വിദർഭരാജാവുമായി ആലോചിച്ച് പിന്നെ പുറപ്പെടാൻ തുടങ്ങി।
Verse 5
अनुज्ञातस्ततस्तेन पारिबर्हैश्च सत्कृतः / निष्क्रम्य तत्पुराद्राजा शूरसेनानुपेयिवान्
പിന്നീട് അവന്റെ അനുവാദം നേടി, സമ്മാനസമുച്ചയങ്ങളാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട്, രാജാവ് ആ നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു ശൂരസേനദേശത്തേക്ക് പോയി।
Verse 6
संभावितस्ततश्चैव यादवैर्मातृसोदरैः / धनौघैस्तर्पितस्तैश्च मधुराया विनिर्ययौ
അവിടെ യാദവരായ മാതൃസോദരന്മാർ അവനെ ആദരിച്ചു; ധനസമുച്ചയങ്ങളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി അവൻ മഥുരയിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 7
एवं स सगरो राजा विजित्य वसुधामिमाम् / करैश्च स नृपान्सर्वांश्चक्रे संकेतगानपि
ഇങ്ങനെ രാജാവ് സഗരൻ ഈ ഭൂമിയെ ജയിച്ച് എല്ലാ രാജാക്കളെയും കരദരാക്കി, അവരുടെ അധീനതയുടെ സൂചനകളായ ചിഹ്നങ്ങളും നിശ്ചയിച്ചു।
Verse 8
ततो ऽनुमान्य नृपतीन्निजराज्याय सानुगान् / अनुजज्ञे नरपतिः समस्ताननुयायिनः
അതിനുശേഷം അദ്ദേഹം രാജാക്കളെ അവരുടെ അനുചരങ്ങളോടുകൂടി തങ്ങളുടെ രാജ്യങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങാൻ ആദരപൂർവ്വം അനുവാദം നൽകി; തന്റെ അനുയായികളെയൊക്കെയും വിടവാങ്ങിച്ചു।
Verse 9
ततो बलेन महाता स्कन्धावारसमन्वितः / शनैरपीडयन्देशान्स्वराज्यमुपजग्मिवान्
പിന്നീട് മഹാബലവും പാളയങ്ങളും സഹിതം, വഴിയിലെ ദേശങ്ങളെ ക്രമേണ അടക്കിക്കൊണ്ട്, അവൻ തന്റെ സ്വരാജ്യത്തിലേക്ക് മടങ്ങി ചെന്നു।
Verse 10
संभाव्यमानश्च मुहुरुपदाभिरनेकशः / नानाजनपदैस्तूर्ममयोध्यां समुपागमत्
അവൻ പലവട്ടം അനേകം ഉപഹാരങ്ങളാൽ ആദരിക്കപ്പെടുകയും, വിവിധ ജനപദങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടി വേഗത്തിൽ അയോധ്യയിൽ എത്തുകയും ചെയ്തു।
Verse 11
तदागमनमाज्ञाय नागरः सकलो जनः / नगरीं तामलञ्चक्रे महोत्सवसमुत्सुकः
അവന്റെ വരവ് അറിഞ്ഞപ്പോൾ നഗരത്തിലെ സർവ്വജനവും മഹോത്സവത്തിനുള്ള ആവേശത്തോടെ ആ നഗരത്തെ അലങ്കരിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 12
ततः सा नगरी सर्वा कृतकौतुकमङ्गला / सिक्तसंमृष्टभूभागा पूर्णकुम्भशतावृता
അപ്പോൾ ആ നഗരം മുഴുവനും മംഗളോത്സവചിഹ്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു; നിലം വെള്ളം തളിച്ച് തുടച്ച് ശുദ്ധമാക്കി, നൂറുകണക്കിന് പൂർണ്ണകുംഭങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു।
Verse 13
समुच्छ्रितध्वजशता पताकाभिरंलकृता / सर्वत्रागरुधूपाञढ्या विचित्रकुसुमोज्ज्वला
ഉയർത്തിയ നൂറുകണക്കിന് ധ്വജങ്ങളും പതാകകളും കൊണ്ട് അത് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു; എല്ലായിടത്തും അഗരു ധൂപത്തിന്റെ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞു, വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള പുഷ്പങ്ങളാൽ ദീപ്തമായി।
Verse 14
सद्रत्नतोरणोत्तुङ्गगोपुराट्टलभूषिता / प्रसूनलाजवर्षैश्च स्वलङ्कृतमहापथा
ശ്രേഷ്ഠ രത്നത്തോറണങ്ങളും ഉയർന്ന ഗോപുര-അട്ടാളങ്ങളും കൊണ്ട് അത് ഭൂഷിതമായി; പുഷ്പങ്ങളും ലാജം (വറുത്ത ധാന്യം) ചൊരിഞ്ഞതുകൊണ്ട് മഹാപഥങ്ങൾ മനോഹരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 15
महोत्सवसमायुक्ता प्रतिगेहमभूत्पुरी / संबूजिताशेषवास्तुदेवतागृहमालिनी
മഹോത്സവങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആ പുരി ഓരോ വീട്ടിലും ഉത്സവമയമായി; കൂടാതെ എല്ലാ വാസ്തുദേവതകളുടെയും ഗൃഹങ്ങൾ പൂജിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ അത് ഗൃഹമാലപോലെ ശോഭിച്ചു।
Verse 16
दिक्चक्रजयिनो राज्ञः संदर्शनमुदान्वितैः / पौरजानपदैर्त्दृष्टैः सर्वतः समलङ्कृता
ദിക്കുകളെ ജയിച്ച രാജാവിന്റെ ദർശനം കാണാനുള്ള ഉത്സാഹത്തോടെ നഗരവാസികളും ജനപദവാസികളും എല്ലായിടത്തും കാണപ്പെട്ടു; നഗരം എല്ലാ വശങ്ങളിലും ഭംഗിയായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 17
ततः प्रकृतयः सर्वे तथान्तः पुरवासिनः / वारकाताकदबैश्च नगरीभिश्च सवृताः
അപ്പോൾ എല്ലാ പ്രജകളും അന്തഃപുരവാസികളും, വാരകാതാകദബ മുതലായ നഗരങ്ങളിലെ ജനങ്ങളോടുകൂടെ, ചുറ്റും പരിവൃതരായി നിന്നു.
Verse 18
अभ्याययुस्ततः सर्वे समत्य पुरवासिनः / स तैः समेत्य नृपतिर्लब्धाशीर्वाद सक्त्क्रियः
അപ്പോൾ നഗരവാസികൾ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു മുന്നോട്ട് വന്നു. രാജാവ് അവരുമായി കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തി ആശീർവാദം നേടി, യഥോചിത സത്കാരത്തോടെ ആദരിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 19
बधिरीकृतदिक्चक्रो जयशब्देन भूरिणा / नानावादित्रसंघोषमिश्रेण मधुरेण च
അനവധി ‘ജയ’ഘോഷങ്ങളാൽ ദിക്കുകൾ തന്നെ ബധിരമായതുപോലെ ആയി; നാനാവിധ വാദ്യങ്ങളുടെ മധുരമിശ്ര നാദവും മുഴങ്ങി.
Verse 20
सत्कृत्य तान्यथा योगं सहितस्तैर्मुदान्वितैः / आनन्दयन्प्रजाः सर्वाः प्रविवेश पुरोत्तमम्
അവരെ യഥോചിതമായി സത്കരിച്ചു, ആനന്ദഭരിതരായവരോടൊപ്പം, എല്ലാ പ്രജകളെയും ആനന്ദിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ശ്രേഷ്ഠ നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 21
वेदघोषैः सुमधुरैर्ब्राह्मणैरभिनन्दितः / संस्तूयमानः सुभृशं सूतमागधवन्दिभिः
സുമധുരമായ വേദഘോഷങ്ങളാൽ ബ്രാഹ്മണർ അദ്ദേഹത്തെ അഭിനന്ദിച്ചു; സൂതന്മാരും മാഗധന്മാരും വന്ദികളും അത്യന്തം സ്തുതിച്ചു.
Verse 22
जयशब्दैश्च परितो नानाजनपदेरितैः / कलतालरवोन्मिश्रवीणावेणुतलस्वनैः
ചുറ്റുമെങ്ങും വിവിധ ജനപദങ്ങളിലെ ജനങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച ‘ജയ’ ഘോഷങ്ങൾ മുഴങ്ങുകയും, കരതാളധ്വനിയോടൊപ്പം വീണയും വേണുവും മധുരമായി നാദം പുറപ്പെടുവിക്കുകയും ചെയ്തു।
Verse 23
गायद्भिर्गायकजनैर्नृत्यद्भिर्गणिकाजनैः / अन्वीयमानो विलसच्छ्वेतच्छत्रविराजितः
ഗായകരുടെ ഗാനവും ഗണികകളുടെ നൃത്തവും ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹം മുന്നേറി; തിളങ്ങുന്ന വെളുത്ത ചത്രത്തിന്റെ കീഴിൽ അദ്ദേഹം ഭംഗിയായി വിരാജിച്ചു।
Verse 24
विकीर्यमाणः परितः सल्लाजकुसुमोत्करैः / पुरीमयोध्यामविशत्स्वपुरीमिव वासवः
ചുറ്റുമെങ്ങും സല്ലാജ പുഷ്പക്കൂമ്പാരങ്ങൾ ചിതറിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, അദ്ദേഹം അയോധ്യാ നഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു—വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) തന്റെ അമരാവതിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 25
दृष्टिपूतेन गन्धेन ब्राह्मणानां च वर्त्मना / जगाम मध्येनगरं गृहं श्रीमदलङ्कृतम्
ദൃഷ്ടിയാൽ ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ട സുഗന്ധവും ബ്രാഹ്മണരുടെ പാതയും നടുവിലൂടെ അദ്ദേഹം നഗരമധ്യത്തിലെ ശ്രീസമൃദ്ധമായി അലങ്കരിച്ച ഗൃഹത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 26
अवरुह्य ततो यानाद्भार्याभ्यां सहितो मुदा / प्रविवेश गृहं मातुर्हृष्टपुष्टजनायुतम्
അതിനുശേഷം അദ്ദേഹം വാഹനത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, രണ്ടു ഭാര്യമാരോടൊപ്പം ആനന്ദത്തോടെ, ഹർഷിതവും പുഷ്ടവുമായ ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ മാതാവിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।
Verse 27
पर्यङ्कस्थामुपागम्य मातरं विनयान्वितः / तत्पादौ संस्पृशन्मूर्ध्ना प्रणाममकरोत्तदा
വിനയത്തോടെ ശയ്യയിൽ ഇരുന്ന മാതാവിനരികെ ചെന്നു, തലകൊണ്ട് അവളുടെ പാദങ്ങൾ സ്പർശിച്ച് അന്നേ പ്രണാമം ചെയ്തു।
Verse 28
साभिनन्द्य तमाशीर्भिर्हर्षगद्गदया गिरा / ससंभ्रमं समुत्थाय पर्यष्वजत चात्मजम्
അവൾ ആശീർവാദങ്ങളാൽ അവനെ അഭിനന്ദിച്ചു; ആനന്ദത്തിൽ ഗദ്ഗദമായ വാക്കുകളോടെ, ആവേശത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ് പുത്രനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു।
Verse 29
सहर्षं बहुधाशीर्भिरभ्यनन्ददुभे स्नुषे / स तां संभाव्य कथया तत्र स्थित्वा चिरादिव
അവൻ ആനന്ദത്തോടെ അനവധി ആശീർവാദങ്ങളാൽ ഇരുവരു മരുമക്കളെയും അഭിനന്ദിച്ചു; പിന്നെ സ്നേഹസംഭാഷണത്തോടെ അവരെ ആദരിച്ചു അവിടെ ദീർഘനേരം നിന്നതുപോലെ നിന്നു।
Verse 30
अनुज्ञातस्तया राजा निश्चक्राम तदालयात् / ततः सानुचरो राजा श्वेतव्यजनवीजितः
അവളുടെ അനുവാദം ലഭിച്ച രാജാവ് ആ ആലയത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു; പിന്നെ അനുചരന്മാരോടുകൂടെ രാജാവ് വെളുത്ത ചാമരങ്ങൾ വീശപ്പെടെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി।
Verse 31
सुरराज इव श्रीमान्सभां समगमच्छनैः / संप्रविश्य सभां दिव्यामनेकनृपसेविताम्
ശ്രീമാനായ അവൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ മന്ദഗതിയിൽ സഭയിലേക്കെത്തി; അനേകം രാജാക്കന്മാർ സേവിക്കുന്ന ദിവ്യസഭയിൽ പ്രവേശിച്ചു।
Verse 32
नत्वा गुरुजनं सर्वमाशीर्भिश्चाभिनन्दितः / सिंहासने शुभे दिव्ये निषसाद नरेश्वरः
സകല ഗുരുജനങ്ങളെയും നമസ്കരിച്ചു, അവരുടെ ആശീർവാദങ്ങളാൽ അഭിനന്ദിതനായി നരേശ്വരൻ ശുഭമായ ദിവ്യ സിംഹാസനത്തിൽ ഉപവിഷ്ടനായി।
Verse 33
संसेव्यमानश्च नृपैर्नानाजनपदेश्वरैः / नानाविधाः कथाः कुर्वन्स तत्र नृपसत्तमः
വിവിധ ജനപദാധിപന്മാരായ രാജാക്കന്മാർ സേവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ആ ശ്രേഷ്ഠ നൃപൻ അവിടെ പലവിധ കഥകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 34
संप्रीयमामः सुतरामुवास सह बन्धुभिः / प्रतिज्ञां पालयित्वैवं जितदिङ्मण्डलो नृपः
അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി അവൻ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം വസിച്ചു; ഇങ്ങനെ പ്രതിജ്ഞ പാലിച്ച് ആ രാജാവ് ദിക്കുമണ്ഡലം ജയിച്ചു।
Verse 35
अन्वतिष्ठद्यन्थान्याय मर्थत्रयमुदारधीः / स्वप्रभावजिताशेषवैरिर्दिङ्मण्डलाधिपः
ഉദാരബുദ്ധിയുള്ള ആ ദിക്കുമണ്ഡലാധിപൻ തന്റെ പ്രഭാവത്തോടെ എല്ലാ വൈരികളെയും ജയിച്ച്, അന്യായം വിട്ട് ത്രിവർഗ്ഗം—ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം—അനുഷ്ഠിച്ചു।
Verse 36
एकातपत्रां पृथिवीमन्वशासद्वृषो यथा / स्वर्यातस्य पितुः पूर्वं परिभावममर्षितः
ധർമ്മരൂപമായ വൃഷഭംപോലെ അവൻ ഏകച്ഛത്രമായി ഭൂമിയെ ഭരിച്ചു; സ്വർഗ്ഗസ്ഥനായ പിതാവിന് മുമ്പ് ഉണ്ടായ അപമാനം അവൻ സഹിച്ചില്ല।
Verse 37
स यां प्रतिज्ञामारूढस्तां सम्यक्परिपूर्य च / सप्तद्वीपाब्धिनगरग्रामायतनमालिनीम्
അവൻ ഏറ്റെടുത്ത പ്രതിജ്ഞയെ യഥാവിധി പൂർത്തിയാക്കി, സപ്തദ്വീപങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളും നഗരങ്ങളും ഗ്രാമങ്ങളും പുണ്യായതനങ്ങളും മാലപോലെ അലങ്കരിക്കുന്ന ഭൂമിയെ ഭരിച്ചു।
Verse 38
जित्वा शत्रूनशेषेण पालयामास मेदिनीम / एवं गच्छति काले च वसिष्ठो भगवानृषिः
അവൻ ശത്രുക്കളെയൊക്കെയും പൂർണ്ണമായി ജയിച്ച് ഭൂമിയെ ഭരിച്ചു. ഇങ്ങനെ കാലം നീങ്ങുമ്പോൾ ഭഗവാൻ ഋഷി വസിഷ്ഠൻ അവിടെ എത്തി.
Verse 39
अभ्यजगाम तं भूयो द्रष्टुकामो जरेश्वरम् / तमायान्तमतिप्रेक्ष्य मुनिवर्यं ससंभ्रमः
വീണ്ടും ജരേശ്വരനെ ദർശിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അവൻ അവിടേക്ക് ചെന്നു. ആ ശ്രേഷ്ഠ മുനി വരുന്നതു കണ്ട രാജാവ് ആദരഭാവത്തോടെ ഉത്സുകനായി.
Verse 40
प्रत्युज्जगामार्घहस्तः सहितस्तैर्नपैर्नृपः / अर्ध्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयित्वा महामतिः
രാജാവ് മറ്റു നരപതികളോടൊപ്പം അർഘ്യം കൈയിൽ പിടിച്ച് സ്വീകരിക്കാൻ മുന്നോട്ട് ചെന്നു. ആ മഹാമതി അർഘ്യവും പാദ്യവും മുതലായ ഉപചാരങ്ങളാൽ യഥാവിധി പൂജിച്ചു.
Verse 41
प्रणाममकरोत्तस्मै गुरुभक्तिसमन्वितः / आशीर्भिर्वर्द्धयित्वा तं वसिष्ठः सगरं तदा
ഗുരുഭക്തിയോടെ അവൻ അദ്ദേഹത്തിന് പ്രണാമം ചെയ്തു. അപ്പോൾ വസിഷ്ഠൻ ആശീർവചനങ്ങളാൽ സഗരനെ അനുഗ്രഹിച്ചു ഉയർത്തി.
Verse 42
आस्यतामिति होवाच सह सर्वैर्नरेश्वरैः / उपाविशत्ततो राजा काञ्चने परमासने
അപ്പോൾ എല്ലാ നരേശ്വരന്മാരോടും കൂടി അദ്ദേഹം “ഇരിക്കുവിൻ” എന്നു പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് രാജാവ് സ്വർണ്ണമയമായ പരമാസനത്തിൽ ഉപവിശിച്ചു.
Verse 43
मुनिना समनुज्ञातः सभार्यः सह राजभिः / आपवस्तुनृपश्रेष्ठमुपासीनमुपह्वरे
മുനിയുടെ അനുമതി ലഭിച്ച ശേഷം, ഭാര്യയോടും മറ്റു രാജാക്കളോടും കൂടി, ഉപഹ്വരത്തിൽ ഉപവിശിച്ചിരുന്ന ശ്രേഷ്ഠ നൃപന്റെ സമീപം അദ്ദേഹം എത്തി.
Verse 44
उवाच शृण्वतां राज्ञां शनैर्मृद्वक्षरं वचः / वसिष्ठ उवाच कुशलं ननु ते राजन्वाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च
കേൾക്കുന്ന രാജാക്കന്മാരുടെ നടുവിൽ വസിഷ്ഠൻ മന്ദമായി മൃദുവായ അക്ഷരങ്ങളാൽ പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജൻ, പുറവും അകവും എല്ലാം കുശലമാണോ?”
Verse 45
मन्त्रिष्वमात्यवर्गेषु राज्ये वा सकले ऽधुना / दिष्ट्या च विजिताः सर्वे समग्रबलवाहनाः
ഇപ്പോൾ മന്ത്രിമാരിലും അമാത്യവർഗ്ഗത്തിലും, അല്ലെങ്കിൽ സമഗ്ര രാജ്യത്തിലും എല്ലാം കുശലമാണോ? ദൈവാനുഗ്രഹത്താൽ സമ്പൂർണ്ണ സൈന്യവും വാഹനങ്ങളും സഹിതം ശത്രുക്കളെല്ലാം ജയിക്കപ്പെട്ടോ?
Verse 46
अयत्नेनैव युद्धेषु भवता रिपवो हि यत् / दिष्ट्यारूढप्रतिज्ञेन मम मानयता वचः
ഇതും ദൈവാനുഗ്രഹം തന്നേ—യുദ്ധങ്ങളിൽ നീ അധിക പരിശ്രമമില്ലാതെ ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചു; പ്രതിജ്ഞയിൽ ദൃഢനായി എന്റെ വചനം മാനിച്ചതിനാൽ.
Verse 47
अरयस्त्यक्तधर्माणस्त्वया जीवविसर्जिताः / तान्विजित्येतराञ्जेतुं पुनर्दिग्विजयेच्छया
ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച ശത്രുക്കൾ നിനാൽ ജീവൻ വിട്ടു. അവരെ ജയിച്ച്, മറ്റുള്ളവരെയും ജയിക്കുവാൻ നീ വീണ്ടും ദിഗ്വിജയാഭിലാഷം കൊണ്ടു.
Verse 48
गतस्सवाहनबलस्त्वमित्यशृणवं वचः / जितदिङ्मण्डलं भूयः श्रुत्वा त्वां नगरस्थितम्
നീ വാഹനബലത്തോടുകൂടി പുറപ്പെട്ടുവെന്ന് ഞാൻ വാക്ക് കേട്ടു. പിന്നെയും ദിങ്മണ്ഡലം ജയിച്ച് നീ നഗരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു എന്നും കേട്ടു.
Verse 49
प्रीत्याहमागतो द्रष्टुमिदानीं राजसत्तम / जैमिनिरुवाच वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु सगरस्तालजङ्घजित्
ഹേ രാജശ്രേഷ്ഠാ, സ്നേഹത്തോടെ ഞാൻ ഇപ്പോൾ നിന്നെ കാണാൻ വന്നിരിക്കുന്നു. ജൈമിനി പറഞ്ഞു—വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, താലജംഘജിത് സഗരൻ…
Verse 50
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रत्युवाच महामुनिम् / सगर उवाच कुशलं ननु सर्वत्र महर्षे नात्र संशयः
കൈകൂപ്പി അവൻ മഹാമുനിയോട് മറുപടി പറഞ്ഞു. സഗരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹർഷേ, എല്ലായിടത്തും ക്ഷേമം തന്നെയാണ്; ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 51
कल्याणाभिमुखाः सर्वे देवताश्च मुने ऽनिशम् / भवान्ध्यायति कल्याणं मनसा यस्य संततम्
ഹേ മുനേ, എല്ലാ ദേവതകളും നിത്യം കല്യാണത്തിലേക്കു മുഖം തിരിക്കുന്നു; കാരണം നിങ്ങൾ മനസ്സോടെ നിരന്തരം കല്യാണം തന്നെയാണു ധ്യാനിക്കുന്നത്.
Verse 52
तस्य मे चोपसर्गाश्च संभवन्ति कथं मुने / भवतानुगृहीतो ऽस्मि कृतार्थश्चाधुना कृतः
മുനേ! എനിക്കു ആ ഉപസർഗങ്ങൾ എങ്ങനെ സംഭവിക്കും? നിങ്ങൾ എന്നെ അനുഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ ഞാൻ കൃതാർത്ഥനായി।
Verse 53
यन्मां द्रष्टुमिहायातः स्वयमेव भवान्गुरो / यन्मह्यमाह भगवान्विपक्षविजयादिकम्
ഗുരോ! നിങ്ങൾ സ്വയം എന്നെ കാണാൻ ഇവിടെ വന്നു; ഭഗവാൻ എനിക്കു വിരോധിപക്ഷവിജയം മുതലായതു പറഞ്ഞതും അതുതന്നെ।
Verse 54
तत्तथानुष्ठितं किं तु सर्वं भवदनुग्रहात् / भवत्प्रसादतः सर्वं मन्ये प्राप्तं महीक्षिताम्
അത് എല്ലാം യഥാവിധി നടന്നു; എങ്കിലും എല്ലാം നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടാണ്. മഹാരാജാവേ, എല്ലാം നിങ്ങളുടെ പ്രസാദത്താൽ ലഭിച്ചതെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു।
Verse 55
अन्यथा मम का शक्तिः शत्रून्हन्तुं तथाविधान् / अनल्पी कुरुते फल्यं यन्मे व्यवसितं भवान्
അല്ലെങ്കിൽ അത്തരത്തിലുള്ള ശത്രുക്കളെ വധിക്കാൻ എനിക്കെന്ത് ശക്തിയുണ്ടായിരുന്നു? നിങ്ങൾ എനിക്കായി എടുത്ത നിശ്ചയം ചെറുതല്ല; അതു മഹത്തായ ഫലം തരുന്നു।
Verse 56
फलमल्पमपि प्रीत्यै स्यादगस्याधिरोपितुः / जैमिनिरुवाच एवं संभावितः सम्यक्सगेरण महामुनिः
അഗസ്ത്യനെ ഉയർത്തി സ്ഥാപിച്ചവന് ചെറിയ ഫലവും പ്രീതികരമാണ്. ജൈമിനി പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ സഗരൻ മഹാമുനിയെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു।
Verse 57
अभ्यनुज्ञाय तं भूयः प्रजागाम निजाश्रमम् / वसिष्टे तु गते राजा सगरःप्रीतमानसः
അവനെ വീണ്ടും അനുമതി നൽകി അദ്ദേഹം തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. വസിഷ്ഠൻ പോയശേഷം രാജാവ് സഗരന്റെ മനസ് അത്യന്തം പ്രസന്നമായി.
Verse 58
अयोध्यायामभिवसन्प्रशशासाखिलां भुवम् / भार्याभ्यां समुपेताभ्यां रूपशीलगुणादिभिः
അയോധ്യയിൽ വസിച്ച് അദ്ദേഹം സമസ്ത ഭൂമിയെയും ഭരിച്ചു. രൂപം, ശീലം, ഗുണങ്ങൾ മുതലായവയിൽ സമ്പന്നമായ തന്റെ രണ്ടു ഭാര്യമാരോടുകൂടെ അദ്ദേഹം വിരാജിച്ചു.
Verse 59
बुभुजे विषयान्रम्यान्यथाकामं यथासुखम् / सुमतिः केशिनी चोभे विकसद्वदनांबुजे
അവൻ മനോഹരമായ ഭോഗങ്ങളെ ഇഷ്ടാനുസാരവും സുഖാനുസാരവും അനുഭവിച്ചു. സുമതിയും കേശിനിയും—ഇരുവരുടെയും മുഖകമലങ്ങൾ വിരിഞ്ഞിരുന്നു.
Verse 60
रूपौदार्यगुणोपेते पीनवृत्तपयोधरे / नीलकुञ्चितकेशाढ्ये सर्वाभरणभूषिते
അവർ രൂപം, ഔദാര്യം, ഗുണങ്ങൾ എന്നിവയിൽ സമ്പന്നരായിരുന്നു; പുഷ്ടവും വൃത്താകൃതിയുമായ സ്തനങ്ങളോടുകൂടെ; നീല നിറത്തിലുള്ള ചുരുളൻ മുടിയാൽ സമൃദ്ധരായി, എല്ലാ ആഭരണങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവർ ആയിരുന്നു.
Verse 61
सर्वलक्षणसंपन्ने नवयौवनगोचरे / प्रिये सन्निहिते तस्य नित्यं प्रियहिते रते
അവർ എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളാലും സമ്പന്നരായി, നവയൗവനത്തിന്റെ തിളക്കത്തിൽ വിരാജിച്ചു. പ്രിയകളായി അവർ അവന്റെ സന്നിധിയിൽ നിത്യവും നിന്ന്, അവന്റെ പ്രിയഹിതത്തിൽ തന്നെ ലീനരായിരുന്നു.
Verse 62
स्वाचारभावचेष्टाभिर्जह्रतुस्तन्मनो ऽनिशम् / स चापि भरणोत्कर्षप्रतीतात्मा महीपतिः
അവരുടെ സ്വാചാര-ഭാവ-ചേഷ്ടകളാൽ അവന്റെ മനസ് നിരന്തരം ആകർഷിതമായി. ആ മഹീപതി പോഷണത്തിന്റെ ഉത്കർഷം അറിഞ്ഞ് ആത്മവിശ്വാസിയായി.
Verse 63
रममाणो यथाकामं सह ताभ्यां पुरे ऽवसत् / अन्येषां भुवि राज्ञां तु राजशब्दो न चाप्यभूत्
അവൻ അവരിരുവരോടും കൂടി ഇഷ്ടമെന്നപോലെ ആനന്ദിച്ചു നഗരത്തിൽ പാർത്തു. ഭൂമിയിലെ മറ്റു രാജാക്കന്മാർക്കു ‘രാജാവ്’ എന്ന പദം പോലും നിലനിന്നില്ലെന്നപോലെ ആയി.
Verse 64
गुणेन चाभवत्तस्य सगरस्य महात्मनः / अल्पो ऽपि धर्मः सततं यथा भवति मानसे
മഹാത്മാവായ സഗരനിൽ ഈ ഗുണം ഉണ്ടായിരുന്നു—അൽപമായ ധർമ്മം പോലും അവന്റെ മനസ്സിൽ നിരന്തരം നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 65
रा५स्तस्यार्थकामौ तु न तथा विपुलावपि / अलुब्धमानसोर्ऽथं च भेजे धर्ममपीडयन्
അവനു അർത്ഥവും കാമവും എത്ര വിപുലമായാലും അത്ര പ്രധാനമല്ല; ലോഭരഹിതമായ മനസ്സോടെ ധർമ്മത്തെ പീഡിപ്പിക്കാതെ അർത്ഥത്തെ പിന്തുടർന്നു.
Verse 66
तदर्थमेव राजेन्द्र कामं चापीडयंस्तयोः
ഹേ രാജേന്ദ്രാ, അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ അവരോടൊപ്പം കാമത്തെയും അമർത്താതെ (മര്യാദയിൽ നിർത്തി) പെരുമാറി.
Frequently Asked Questions
It strengthens Sagara’s dynastic legitimacy within the Solar lineage by recording a politically meaningful marriage alliance: the Vidarbha king gives his daughter Keśinī to Sagara in a ritually validated ceremony, a key node for later lineage continuity.
Vidarbha (marriage alliance), Śūrasena and the Yādavas (networks of kinship/alliance), Mathurā (departure point after honors), and Ayodhyā (capital return and civic festival), collectively mapping Sagara’s political circuit.
The marriage is explicitly performed according to rule and with Agni as witness at an auspicious muhūrta, while Sagara’s kingship is shown as dharmically ordered: conquest tempered by tribute, formal recognition of subordinate rulers, and public auspicious festivities upon return.