Shloka 1
Sagarapratijñāpālana (Fulfilment of Sagara’s Vow) — Keśinī-vivāha and Royal Return
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने सगरप्रतिज्ञापालनं नामाष्टाचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४८// जैमिनिरुवाच अथानुज्ञाय सगरो वसिष्ठमृषिसत्तमम् / बलेन महता युक्तो विदर्भानभ्यवर्त्तत
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaropākhyāne sagarapratijñāpālanaṃ nāmāṣṭācatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ // 48// jaiminiruvāca athānujñāya sagaro vasiṣṭhamṛṣisattamam / balena mahatā yukto vidarbhānabhyavarttata
Translation
ഇപ്രകാരം ബ്രഹ്മാണ്ഡപുരാണത്തിലെ സഗരോപാഖ്യാനം എന്ന നാൽപ്പത്തിയെട്ടാം അധ്യായം അവസാനിച്ചു. ജൈമിനി പറഞ്ഞു: പിന്നീട് ഋഷിവര്യനായ വസിഷ്ഠന്റെ അനുവാദം വാങ്ങി സഗരൻ വലിയ സൈന്യത്തോടുകൂടി വിദർഭയിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Word by Word
इतिthus
इति:
सम्बन्ध-निपात (Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय (quotative particle) end-marker
श्री-ब्रह्माण्डेin the Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयसमास; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘in the venerable Brahmāṇḍa (Purāṇa)’
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयसमास; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘in the great Purāṇa’
वायु-प्रोक्तेspoken by Vāyu
वायु-प्रोक्ते:
विशेषण (Adjective of महापुराणे)
TypeAdjective
Rootवायु (प्रातिपदिक) + प्रोक्त (√वच्, कृदन्त)
Formतत्पुरुषसमास; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘spoken by Vāyu’
मध्यम-भागेin the middle part
मध्यम-भागे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootमध्यम (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘in the middle section’
तृतीयthird
तृतीय:
विशेषण (Adjective)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (agreeing with पादे); ‘third’
उपोद्धात-पादेin the introductory section
उपोद्धात-पादे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootउपोद्धात (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘in the introductory quarter/section’
सगर-उपाख्यानेin the Sagara narrative
सगर-उपाख्याने:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootसगर (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘in the episode of Sagara’
सगर-प्रतिज्ञा-पालनम्fulfilment of Sagara’s vow
सगर-प्रतिज्ञा-पालनम्:
नाम (Title/Predicate nominal)
TypeNoun
Rootसगर (प्रातिपदिक) + प्रतिज्ञा (प्रातिपदिक) + पालन (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘fulfilment of Sagara’s vow’ (chapter-title)
नामnamed
नाम:
नामनिर्देश (Naming particle)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय (indeclinable) ‘named/called’
अष्ट-चत्वारिंशत्तमःforty-eighth
अष्ट-चत्वारिंशत्तमः:
विशेषण (Adjective of अध्यायः)
TypeAdjective
Rootअष्ट (संख्या) + चत्वारिंशत् (संख्या) + तम (प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समास (numeral compound) with ordinal suffix -तम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘forty-eighth’
अध्यायःchapter
अध्यायः:
कर्ता/विषय (Subject of heading)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘chapter’
जैमिनिःJaimini
जैमिनिः:
कर्ता (Karta/Subject of उवाच)
TypeNoun
Rootजैमिनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘Jaimini’
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘said’
अथthen
अथ:
सम्बन्ध-निपात (Connector)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय (then/now)
अनुज्ञायhaving taken permission
अनुज्ञाय:
पूर्वकाल (Kriyāviśeṣaṇa)
TypeVerb
Rootअनु-ज्ञा (धातु)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (Gerund), from √ज्ञा with उपसर्ग अनु; ‘having taken leave/asked permission’
सगरःSagara
सगरः:
कर्ता (Karta/Subject of अभ्यवर्त्तत)
TypeNoun
Rootसगर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘Sagara’
वसिष्ठम्Vasiṣṭha
वसिष्ठम्:
कर्म (Karma/Object of अनुज्ञाय)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘Vasiṣṭha’
ऋषि-सत्तमम्the best of sages
ऋषि-सत्तमम्:
कर्म (Apposition to object)
TypeNoun
Rootऋषि (प्रातिपदिक) + सत्तम (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; apposition to वसिष्ठम् ‘best of sages’
बलेनwith strength
बलेन:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootबल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; ‘with strength’
महतāgreat
महतā:
विशेषण (Adjective of बलेन)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; agreeing with बलेन: ‘great’
युक्तःendowed
युक्तः:
विशेषण (Adjective of सगरः)
TypeAdjective
Rootयुक्त (√युज्, कृदन्त)
Formक्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘endowed/connected’
विदर्भान्Vidarbha (region/people)
विदर्भान्:
कर्म (Karma/Object of अभ्यवर्त्तत)
TypeNoun
Rootविदर्भ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; ‘the Vidarbhas/Vidarbha country (people/lands)’
अभ्यवर्त्ततapproached
अभ्यवर्त्तत:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootअभि-√वृत् (धातु)
Formलङ् (Imperfect), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘he approached/advanced towards’