Adhyaya 13

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे द्वादशो ऽध्यायः // १२// बृहस्पतिरुवाच सकृदभ्यर्चिताः प्रीता भवन्ति पितरो ऽव्ययाः / योगात्मानो महात्मानो विपाप्मानो महौजसः

ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിൽ വായുപ്രോക്ത മധ്യഭാഗത്തിലെ മൂന്നാം ഉപോദ്ധാതപാദത്തിലെ ശ്രാദ്ധകൽപ്പത്തിൽ പന്ത്രണ്ടാം അധ്യായം. ബൃഹസ്പതി പറഞ്ഞു—ഒരിക്കൽ പോലും വിധിപ്രകാരം ആരാധിക്കപ്പെട്ടാൽ അവ്യയമായ പിതൃകൾ പ്രസന്നരാകും; അവർ യോഗാത്മാക്കളും മഹാത്മാക്കളും പാപരഹിതരും മഹൗജസ്സുള്ളവരുമാണ്।

Verse 2

प्रेत्य च स्वर्गलोकाय कामैश्च बहुलं भुवि / येषु वाप्यनुगृह्णन्ति मोक्षप्राप्तिः क्रमेण तु

ദേഹത്യാഗത്തിനു ശേഷം അവർ സ്വർഗ്ഗലോകപ്രാപ്തിയും ഭൂമിയിൽ അനേകം ആഗ്രഹങ്ങളുടെ സിദ്ധിയും നൽകുന്നു; ആരെ അവർ അനുഗ്രഹിക്കുന്നുവോ അവർക്കു ക്രമേണ മോക്ഷപ്രാപ്തി ലഭിക്കുന്നു।

Verse 3

तानि वक्ष्याम्यहं सौम्य सरांसि सरितस्तथा / तीर्थानि चैव पुण्यानि देशांश्छैलांस्तथाश्रमान्

ഹേ സൗമ്യാ! ആ സരോവരങ്ങളും നദികളും പുണ്യ തീർത്ഥങ്ങളും ദേശങ്ങളും പർവതങ്ങളും ആശ്രമങ്ങളും ഞാൻ വിവരിച്ചുപറയും.

Verse 4

पुण्यो हि त्रिषु लोकेषु सदैवामरकण्टकः / पर्वतप्रवरः पुण्यः सिद्धयारणसेवितः

അമരകൺടകം ത്രിലോകങ്ങളിലും നിത്യവും പുണ്യമയമാണ്; പർവതങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠവും പുണ്യസ്വരൂപവും, സിദ്ധന്മാരും വനവാസികളും സേവിക്കുന്നതുമാണ്.

Verse 5

यत्र वर्षसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च / तपः सुदुश्चरं तेपे भगवानङ्गिराः पुरा

അവിടെ പുരാതനകാലത്ത് ഭഗവാൻ അങ്കിരസ് ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളും പ്രയുത-അർബുദങ്ങളോളം കാലവും അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ തപസ് ചെയ്തു.

Verse 6

यत्र मृत्योर्गतिर्न्नास्ति तथैवासुररक्षसाम् / न भयं नैव चालक्ष्मीर्यावद्भूमिर्द्धरिष्यति

അവിടെ മരണത്തിന് പ്രവേശനമില്ല; അതുപോലെ അസുരർക്കും രാക്ഷസർക്കും ഗതിയില്ല. ഭൂമി നിലനിൽക്കുന്നത്രയും കാലം അവിടെ ഭയവും അലക്ഷ്മിയും ഇല്ല.

Verse 7

तपसा तेजसा तस्य भ्रजते स नगोत्तमः / शृङ्गे माल्यवतो नित्यं वह्निः संवर्त्तको यथा

അവന്റെ തപസ്സിന്റെയും തേജസ്സിന്റെയും ബലത്തിൽ ആ ശ്രേഷ്ഠ പർവതം ദീപ്തിമാനാകുന്നു; മാല്യവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ സംവർതക അഗ്നി നിത്യവും ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 8

मृदवस्तु सुगन्धाश्च हेमाभाः प्रियदर्शनाः / शान्ताःकुशा इति ख्याताः परिदक्षिणनर्मदाम्

അവ മൃദുവായ വസ്തുക്കളും സുഗന്ധമുള്ളവയും സ്വർണ്ണപ്രഭയുള്ളവയും ദർശനസുഖകരവുമാണ്. ‘ശാന്തകുശ’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ അവ നർമദയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു.

Verse 9

दृष्टवान्स्वर्गसोपानं भगवानङ्गिराः पुरा / अग्निहोत्रे महातेजाः प्रस्तारार्थं कुशोत्तमान्

പുരാതനകാലത്ത് ഭഗവാൻ അങ്ഗിരസ് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ള പടിവാതിൽ കണ്ടു. മഹാതേജസ്സോടെ അദ്ദേഹം അഗ്നിഹോത്രത്തിൽ പ്രസ്ഥാരാർത്ഥം ഉത്തമ കുശങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു.

Verse 10

तेषु दर्भेषु यः पिण्डान्मरकण्टटकपर्वते / दद्यात्सकृदपि प्राज्ञस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

ആ ദർഭങ്ങളിൽ ജ്ഞാനിയായ ഒരാൾ മരകണ്ഠടക പർവതത്തിൽ ഒരിക്കൽപോലും പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ, അതിന്റെ ഫലം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും.

Verse 11

तद्भवत्यक्षयं श्राद्धं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् / अन्तर्द्धानं च गच्छन्ति क्षेत्रमासाद्य तत्सदा

അത് അക്ഷയമായ ശ്രാദ്ധമാകുന്നു; പിതൃകളുടെ പ്രീതി വർധിപ്പിക്കുന്നു. ആ ക്ഷേത്രം പ്രാപിച്ചാൽ അവർ എപ്പോഴും അന്തർധാനം പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 12

तत्र ज्वालासरः पुण्यं दृश्यते चापि पर्वसु / सशल्यानां च सत्त्वानां विशल्यकरणी नदी

അവിടെ പുണ്യമായ ‘ജ്വാലാസര’ പർവ്വദിനങ്ങളിലും ദൃശ്യമാകുന്നു. കൂടാതെ ആ നദി ശല്യമുള്ള ജീവികളെ ശല്യരഹിതരാക്കുന്നതാണ്.

Verse 13

प्राग्दक्षिणायतावर्त्ता वापी सा सुनगोत्तमे / कलिङ्गदेशपश्चार्द्धे शृङ्गे माल्यवतो विभोः

ആ വാപി കിഴക്ക്-തെക്ക് ദിശയിലേക്കു വളഞ്ഞൊഴുകുന്നതുപോലെ സുനഗോത്തമസ്ഥാനത്ത് ഉണ്ട്; കലിംഗദേശത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറാർദ്ധത്തിൽ, വിഭുവായ മാല്യവത് പർവതശൃംഗത്തിൽ അത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 14

सिद्धिक्षेत्रमृषिश्रेष्ठा यदुक्तं परमं भुवि / संमतं देवदैत्यानां श्लोकं चाप्युशना जगौ

ഹേ ഋഷിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ! ഭൂമിയിൽ പരമ സിദ്ധിക്ഷേത്രമെന്നു പറയപ്പെടുന്നതു ദേവന്മാർക്കും ദൈത്യന്മാർക്കും ഒരുപോലെ അംഗീകൃതമാണ്; അതിനെക്കുറിച്ച് ഉശനാ ഋഷിയും ഒരു ശ്ലോകം പാടിയിരിക്കുന്നു.

Verse 15

धन्यास्ते पुरुषा लोके ये प्राप्यामरकण्टकम् / पितॄन्संतर्पयिष्यन्तिश्राद्धे पितृपरायणाः

ലോകത്തിൽ ധന്യർ അവർ—അമരകണ്ടകത്തെ പ്രാപിച്ച്, പിതൃപരായണരായി, ശ്രാദ്ധത്തിൽ പിതൃകളെ തർപ്പണംകൊണ്ട് തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നവർ.

Verse 16

अल्पेन तपसा सिद्धिं गमिष्यन्ति न संशयः / सकृदेवार्चितास्तत्र स्वर्गमामरकण्टके

അൽപമായ തപസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ അവർ സിദ്ധി പ്രാപിക്കും—സംശയമില്ല. അമരകണ്ടകത്തിൽ അവിടെ ഒരിക്കൽ ദേവാരാധന ചെയ്താൽ പോലും സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തി ലഭിക്കുന്നു.

Verse 17

महेन्द्रःपर्वतः पुण्यो रम्यः शक्रनिषेवितः / तत्रारुह्य भवेत्पूतः श्राद्धं चैव महाफलम्

മഹേന്ദ്രപർവതം പുണ്യവും രമണീയവും ശക്രൻ സേവിക്കുന്നതുമാണ്. അവിടെ കയറുന്നവൻ പാവനനാകും; അവിടെ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം മഹാഫലം നൽകും.

Verse 18

वैलाटशिखरे युक्त्वा दिव्यं चक्षुः प्रवर्तते / अधृष्यश्चैव भूतानां देववच्चरते महीम्

വൈലാടശിഖരത്തിൽ സ്ഥിതനാകുമ്പോൾ ദിവ്യദൃഷ്ടി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അവൻ ജീവികൾക്കു അജേയനായി ദേവനെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 19

सप्तगोदावरे चैव गोकर्णे च तपोवने / अश्वमेधफलं स्नात्वा तत्र दत्त्वा भवेत्ततः

സപ്തഗോദാവരിയിലും ഗോകർണ്ണത്തിലെ തപോവനത്തിലും സ്നാനം ചെയ്താൽ അശ്വമേധയാഗഫലം ലഭിക്കും; അവിടെ ദാനം ചെയ്താൽ അതിലും ശ്രേഷ്ഠഫലം ഉണ്ടാകും.

Verse 20

धूतपापस्थलं प्राप्य पूतः स्नात्वा भवेन्नरः / रुद्रस्तत्र तपस्तेपे देवदेवो महेश्वरः

ധൂതപാപസ്ഥലത്തെത്തി സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ശുദ്ധനാകുന്നു. അവിടെയായിരുന്നു ദേവദേവനായ മഹേശ്വരൻ രുദ്രൻ തപസ്സു ചെയ്തത്.

Verse 21

गोकर्णे निहितं देवैर् नास्तिकानां निदर्शनम् / अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति

ഗോകർണ്ണത്തിൽ ദേവന്മാർ നാസ്തികർക്കുള്ള ഒരു മുന്നറിയിപ്പായി ഒരു നിദർശനം സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. ബ്രാഹ്മണനല്ലാത്തവൻ സാവിത്രി (ഗായത്രി) ജപിച്ചാൽ അവൻ നശിക്കും.

Verse 22

देवर्षिभवने शृङ्गे सिद्धचारणसेविते / आरुह्यतं निय मवांस्ततो याति त्रिविष्टपम्

സിദ്ധചാരണർ സേവിക്കുന്ന ദേവർഷിഭവനശൃംഗത്തിൽ നിയന്ത്രിതചിത്തനായി കയറുന്നവൻ അവിടെ നിന്ന് ത്രിവിഷ്ടപം (സ്വർഗ്ഗം) പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 23

दिव्यैश्चन्दनवृक्षैश्च पादपैरुपशोभितम् / आपश्चन्दनसंयुक्ताः स्पन्देति सततं ततः

ആ സ്ഥലം ദിവ്യമായ ചന്ദനവൃക്ഷങ്ങളാലും മറ്റു പാദപങ്ങളാലും ശോഭിതമാണ്. അവിടെയുള്ള ജലധാരകൾ ചന്ദനസുഗന്ധം ചേർന്ന് നിരന്തരം തരംഗിക്കുന്നു.

Verse 24

नदी प्रवर्तते ताभ्यस्ताम्रपर्णीति नामतः / या चन्दनमहाखण्डाद्दक्षिणं याति सागरम्

അവിടെ നിന്ന് ‘താംബ്രപർണി’ എന്ന പേരിലുള്ള നദി ഒഴുകുന്നു; അത് ചന്ദനത്തിന്റെ മഹാഖണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് തെക്കോട്ട് ചെന്നു സമുദ്രത്തിൽ ലയിക്കുന്നു.

Verse 25

नद्यास्तस्याश्च ताम्रायास्तूह्यमाना महोदधौ / शङ्खा भवन्ति शुक्त्यश्च जायते यासु मौक्तिकम्

ആ താംബ്രപർണി നദി മഹാസമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകിച്ചേരുമ്പോൾ ശംഖങ്ങളും ശുക്തികളും ഉണ്ടാകുന്നു; അവയിൽ മുത്തുകൾ ജനിക്കുന്നു.

Verse 26

उदकानयनं कृत्वा शङ्खमौक्तिकसंयुतम् / आधिभिर्व्याधिभिश्चैव मुक्ता यान्त्यमरावतीम्

ശംഖവും മുത്തും ചേർന്ന ആ ജലം കൊണ്ടുവന്നാൽ, ആധി-വ്യാധികളിൽ നിന്ന് മോചിതരായവർ അമരാവതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 27

चन्दनेभ्यः प्रसूतानां शङ्खानां मौक्तिकस्य वा / पापकर्त्तॄनपि पितॄंस्तारयन्ति यथाश्रुति

ശ്രുതിപ്രകാരം, ചന്ദനത്തിൽ നിന്നു പ്രസവിച്ച ശംഖങ്ങളോ മുത്തുകളോ ഉള്ള പുണ്യം പാപം ചെയ്ത പിതൃകളെയും പോലും തരിക്കുന്നു.

Verse 28

चन्द्रतीर्थे कुमार्यां च कावेरीप्रभवे क्षये / श्रीपर्वतस्य तीर्थेषु वैकृते च तथा गिरौ

ചന്ദ്രതീർത്ഥത്തിൽ, കുമാര്യാം (കന്യാകുമാരിയിൽ), കാവേരിയുടെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനത്തിലെ സംഗമക്ഷേത്രത്തിൽ, കൂടാതെ ശ്രീപർവതത്തിന്റെ തീർത്ഥങ്ങളിലും വൈകൃത എന്ന ഗിരിശിഖരത്തിലും।

Verse 29

एकस्था यत्र दृश्यन्ते वृक्षाह्यौशीरपर्वते / पलाशाः खदिरा बिल्वाः प्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः

ഔശീരപർവതത്തിൽ ഒരേ സ്ഥലത്ത് പലാശം, ഖദിരം, ബിൽവം, പ്ലക്ഷം, അശ്വത്ഥം, വികങ്കതം എന്നീ വൃക്ഷങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് ദൃശ്യമാകുന്നു.

Verse 30

एवं द्विमण्डलाविद्धं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः / अस्मिंस्त्यक्त्वा जनोंऽगाति क्षिप्रं यात्यमरावतीम्

ഹേ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരേ! ഇതിനെ ഇങ്ങനെ ‘ദ്വിമണ്ഡലാവിദ്ധം’ എന്നു അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക; ഇവിടെ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ വേഗത്തിൽ അമരാവതിയിലേക്കു പോകുന്നു.

Verse 31

श्रीपर्वतस्य तीर्थे तु वैकृते च तथा गिरौ / कर्माणि तु प्रयुक्ता नि सिद्ध्यन्ति प्रभवाप्यये

ശ്രീപർവതത്തിന്റെ തീർത്ഥത്തിലും വൈകൃത ഗിരിയിലും ചെയ്ത കർമ്മങ്ങൾ, ഉദയം-അപ്യയം (ഉത്ഭവവും ലയവും) എന്ന ഇരുവസ്ഥകളിലും തീർച്ചയായും സിദ്ധിക്കുന്നു.

Verse 32

दुष्प्रयुक्ता हि पितृषु सुप्रयोगा भवन्त्युत / पितॄणां दुहिता पुण्या नर्मदा सरितां वरा

പിതൃകൾക്കായി തെറ്റായി പ്രയോഗിച്ച കർമ്മങ്ങളും അവിടെ സുതാര്യമായ പ്രയോഗമായി മാറുന്നു; പിതൃകളുടെ പുണ്യവതി പുത്രി നർമദാ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയാണ്.

Verse 33

यत्र श्राद्धानि दत्तांनि ह्यक्षयाणि भवन्त्युत / माठरस्य वने पुण्ये सिद्धचारणसेविते

ശ്രാദ്ധത്തിൽ നൽകിയ ദാനങ്ങൾ നിശ്ചയമായും അക്ഷയഫലം നൽകുന്നിടത്ത്—സിദ്ധചാരണർ സേവിക്കുന്ന മാഠരന്റെ പുണ്യവനത്തിൽ.

Verse 34

अन्तर्द्धानेन गच्छन्ति युक्त्वा तस्मिन्महा गिरौ / विन्ध्ये चैव गिरौ पुण्ये धर्माधर्मनिदर्शनीम्

അവർ ആ മഹാഗിരിയിൽ നിലകൊണ്ട് അന്തർധാനമായി പോകുന്നു; പുണ്യമായ വിന്ധ്യഗിരിയിൽ ധർമ്മവും അധർമ്മവും കാണിക്കുന്ന അടയാളം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

Verse 35

धारां पापा न पश्यन्ति धारां पश्यन्ति साधवः / तत्र तद्दृश्यते पापं केषां चित्पापकर्मणाम्

പാപികൾ ആ ധാരയെ കാണുന്നില്ല; സദ്ഗുണികൾ (സാധുക്കൾ) ആ ധാരയെ കാണുന്നു. അവിടെ ചില പാപകർമ്മികളുടെ പാപം തന്നെ പ്രത്യക്ഷമായി ദൃശ്യമാണ്.

Verse 36

कैलासे या मतङ्गस्य वापी पापनिषूदनी / स्नात्वा तस्या दिवं यान्ति कामचारा विहङ्गमाः

കൈലാസത്തിൽ മതംഗന്റെ പാപനാശിനിയായ വാപി ഉണ്ട്; അതിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ സ്വേച്ഛയായി സഞ്ചരിക്കുന്ന പക്ഷികളും സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.

Verse 37

शौर्पारके तथा तीर्थे पर्वते पालमञ्जरे / पाण्डुकूपे समुद्रान्ते पिण्डारकतटे तथा

ശൗർപാരക തീർത്ഥത്തിലും, പാലമഞ്ജര പർവ്വതത്തിലും; സമുദ്രാന്തത്തിലെ പാണ്ഡുകൂപത്തിലും, പിണ്ഡാരക തീരത്തിലും അതുപോലെ.

Verse 38

विमले च विपापे च संकल्पं प्राप्य चाक्षयम् / श्रीवृक्षे चित्रकूटे च जंबूमार्गे च नित्यशः

വിമലവും പാപരഹിതവുമായ സ്ഥലങ്ങളിൽ അക്ഷയസങ്കൽപ്പം ലഭിക്കുന്നു; ശ്രീവൃക്ഷത്തിലും ചിത്രകൂടത്തിലും ജംബൂമാർഗ്ഗത്തിലും നിത്യവും അതുതന്നെ.

Verse 39

असितस्य गिरौ पुण्ये योगाचार्यस्य धीमतः / तत्रापि श्राद्धमानन्त्यमसितायां च नित्यशः

ധീമാനായ യോഗാചാര്യൻ അസിതന്റെ പുണ്യഗിരിയിലും, അസിതാ തീർത്ഥത്തിലും, നിത്യ ശ്രാദ്ധത്തിന് അനന്തഫലം പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 40

पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं तपश्चैव महाफलमा / महोदधौ प्रभासे च तद्वदेव विनिर्दिशेत्

പുഷ്കരങ്ങളിൽ ശ്രാദ്ധം അക്ഷയം; തപസ്സിന് മഹാഫലം; മഹാസമുദ്രതീരമായ പ്രഭാസത്തിലും അതുപോലെ തന്നെയെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു।

Verse 41

देविकायां वृषो नाम कूपः सिद्धनिषेवितः / समुत्पतन्ति तस्यापो गवां शब्देन नित्यशः

ദേവികയിൽ ‘വൃഷ’ എന്ന പേരിലുള്ള, സിദ്ധന്മാർ സേവിക്കുന്ന ഒരു കിണർ ഉണ്ട്; പശുക്കളുടെ ശബ്ദത്താൽ അതിലെ ജലം നിത്യവും പൊങ്ങി ഉയരും.

Verse 42

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः / दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

ആ സ്ഥലം യോഗേശ്വരന്മാർ സദാ സേവിക്കുന്നതും സർവ്വപാപനിവാരകവുമാണ്; അവിടെ ശ്രാദ്ധം അർപ്പിക്കുന്നവന്റെ ഫലം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും.

Verse 43

अक्षयं सर्वकामीयं श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् / जातवेदः शिला तत्र साक्षादग्नेः सनातनात्

ഈ സർവകാമപ്രദമായ അക്ഷയ ശ്രാദ്ധം തീർച്ചയായും പിതൃകളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു. അവിടെയുള്ള ‘ജാതവേദ’ ശില സനാതന അഗ്നിദേവന്റെ സാക്ഷാത് സ്വരൂപമാണ്.

Verse 44

श्राद्धानि चाग्निकार्यं च तत्र कुर्यात्सदा क्षयम् / यस्त्वग्निं प्रविशेत्तत्र नाकपृष्ठे स मोदते

അവിടെ ശ്രാദ്ധങ്ങളും അഗ്നികാര്യവും എപ്പോഴും അക്ഷയഫലമായി നടത്തണം. അവിടെ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നവൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു.

Verse 45

अग्निशान्तः पुनर्जातस्तत्र दत्तं ततो ऽक्षयम् / दशाश्वमेधिके तीर्थे तीर्थे पञ्चाश्वमेधिके

അഗ്നിയാൽ ശാന്തനായവൻ പുനർജന്മം പ്രാപിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവിടെ നൽകിയ ദാനം അക്ഷയമാകുന്നു. ആ തീർത്ഥം ‘ദശാശ്വമേധിക’യും ‘പഞ്ചാശ്വമേധിക’യും എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധം.

Verse 46

यथोद्दिष्टफलं तेषां क्रतूनां नात्र संशयः / ख्यातं हयशिरो नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

ആ ക്രതുക്കളുടെ ഫലം യഥോദ്ദേശം ഇവിടെ ലഭിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ‘ഹയശിരോ’ എന്ന പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥം ഉടൻ വരം നൽകുന്നതാണ്.

Verse 47

श्राद्धं तत्र सदाक्षय्यं दाता स्वर्गे च मोदते / श्राद्धं सुंदनिसुंदे च देयं पापनिषू दनम्

അവിടെ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം എപ്പോഴും അക്ഷയമാണ്; ദാതാവ് സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു. സുന്ദ-നിസുന്ദ സംബന്ധമായ സ്ഥലത്തും/പ്രസംഗത്തും ശ്രാദ്ധം നൽകണം; അത് പാപനാശിനി.

Verse 48

श्राद्धं तत्राक्षयं प्रोक्तं जपहोमतपांसि च / जतुङ्गे शुभे तीर्थे तर्पयेत्सततं पितॄन्

അവിടെ ചെയ്ത ശ്രാദ്ധം അക്ഷയഫലം നൽകുന്നതെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു; ജപം, ഹോമം, തപസ്സും കൂടെ. ജതുങ്കയിലെ ശുഭ തീർത്ഥത്തിൽ നിത്യവും പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്യണം.

Verse 49

दृश्यते पर्वसु च्छाया यत्र नित्यं दिवौकसाम् / पृथिव्यामक्षयं दत्तं विरजा यत्र पादपः

പർവ്വദിനങ്ങളിൽ ദേവലോകവാസികളുടെ നിഴൽ നിത്യവും കാണപ്പെടുന്നിടം; ഭൂമിയിൽ നൽകിയ ദാനം അക്ഷയമാകുന്നിടം; കൂടാതെ ‘വിരജാ’ എന്ന വൃക്ഷം ഉള്ളിടം.

Verse 50

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः / दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

ആ സ്ഥലം യോഗേശ്വരന്മാർ സദാ സേവിക്കുന്നതും സർവ്വപാപങ്ങളെ അകറ്റുന്നതുമാണ്. അവിടെ ശ്രാദ്ധം അർപ്പിക്കുന്നവന് ലഭിക്കുന്ന ഫലം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും.

Verse 51

अर्चितास्तेन वै साक्षाद्भवन्ति पितरः सदा / अस्मिंल्लोके वशी च स्यात्प्रेत्य स्वर्गे मही यते

അവനാൽ പിതൃകൾ സാക്ഷാൽ സദാ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. അവൻ ഈ ലോകത്തിൽ വശീകരണശക്തിയുള്ളവനായി നിലകൊള്ളുകയും, മരണാനന്തരം സ്വർഗത്തിൽ മഹിമപ്പെടുകയും ചെയ്യും.

Verse 52

प्रायशो मद्रवा पुण्या शिवो नाम ह्रदस्तथा / तत्र व्याससरः पुण्यं दिव्यो ब्रह्मह्रदस्तथा

അവിടെ പൊതുവെ ‘മദ്രവാ’ എന്ന പുണ്യസ്ഥലവും ‘ശിവ’ എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു ഹ്രദവും ഉണ്ട്. അവിടെ പുണ്യമായ ‘വ്യാസസരസ്’യും ദിവ്യമായ ‘ബ്രഹ്മഹ്രദ’വും ഉണ്ട്.

Verse 53

ऊर्ज्जन्तः पर्वतः पुण्यो यत्र योगेश्वरालयः / अत्रैव चाश्रमः पुण्यो वसिष्ठस्य महात्मनः

ഊർജ്ജന്തം എന്ന ഈ പുണ്യപർവ്വതത്തിൽ യോഗേശ്വരന്റെ ദിവ്യാലയം നിലകൊള്ളുന്നു. ഇവിടെയേ മഹാത്മാവ് വസിഷ്ഠന്റെ പുണ്യാശ്രമവും ഉണ്ട്.

Verse 54

ऋग्यजुः सामशिरसः कपोताः पुष्पसाह्वयाः / आख्यान पञ्चमा वेदाः सृष्टा ह्येते स्वयंभुवा

ഋഗ്, യജുഃ, സാമ—ഇവയുടെ ശിരോഭാഗത്തിൽ നിന്ന് ‘കപോത’യും ‘പുഷ്പ’വും എന്ന ശാഖകൾ ഉദ്ഭവിച്ചു; ആഖ്യാനത്തെ അഞ്ചാം വേദമായി കണക്കാക്കി, ഇവയെല്ലാം സ്വയംഭൂ സൃഷ്ടിച്ചു.

Verse 55

गत्वैतान्मुच्यते पापद्द्विजो वह्निं समाश्रयन् / श्राद्धं चानन्त्यमेतेषु जपहोमतपांसि च

ഈ തീർത്ഥങ്ങളിൽ ചെന്നു അഗ്നിയെ ആശ്രയിക്കുന്ന ദ്വിജൻ പാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു. ഇവിടെ ശ്രാദ്ധഫലം അനന്തം; ജപം, ഹോമം, തപസ്സും ഫലപ്രദമാകുന്നു.

Verse 56

पुण्डरीके महातीर्थे पुण्डरीकसमं फलम् / ब्रह्मतीर्थे महाप्राज्ञ सर्वयज्ञसमं फलम्

പുണ്ഡരീക മഹാതീർത്ഥത്തിൽ പുണ്ഡരീകസമമായ ഫലം ലഭിക്കുന്നു. ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞാ! ബ്രഹ്മതീർത്ഥത്തിൽ സർവ്വയജ്ഞസമമായ ഫലം പ്രാപ്യമാകുന്നു.

Verse 57

सिंधुसागरसंभेदे तथा पञ्चनदे क्षयम् / विरजायां तथा पुण्यं मद्रवायां च पर्वते

സിന്ധുവും സാഗരവും ചേരുന്ന സംഗമസ്ഥാനത്തും, പഞ്ചനദത്തിലും സ്നാനം ചെയ്താൽ പാപക്ഷയം സംഭവിക്കുന്നു. വിരജായിലും അതുപോലെ പുണ്യം; മദ്രവാ പർവ്വതത്തിലും അതുതന്നെ.

Verse 58

देयं सप्तनदे श्राद्धं मानसे वा विशेषतः / महाकूटे ह्यनन्ते च गिरौ त्रिककुदे तथा

സപ്തനദിയിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് മാനസത്തിൽ, ശ്രാദ്ധം അർപ്പിക്കണം; മഹാകൂടം, അനന്തം, ത്രികകുദ ഗിരിയിലും അതുപോലെ.

Verse 59

संध्यायां च महानद्यां दृश्यते महादद्भुतम् / अश्रद्दधानं नाभ्येति सा चाभ्येति धृतव्रतम्

സന്ധ്യാസമയത്ത് മഹാനദിയിൽ മഹാദ്ഭുതം കാണപ്പെടുന്നു—അശ്രദ്ധയുള്ളവന്റെ അടുക്കൽ അത് വരികയില്ല; വ്രതധാരിയുടെ അടുക്കൽ വരുന്നു.

Verse 60

संश्रयित्वैकमेकेन सायाह्नं प्रति नित्यशः / तस्मिन्देयं सदा श्राद्धं पितॄणामक्षयार्थिनाम्

ഒരൊരുത്തൻ ഒരുത്തനെ ആശ്രയിച്ച് അവർ നിത്യവും സായാഹ്നത്തേയ്ക്ക് പോകുന്നു; അതിനാൽ പിതൃകൾക്കായി അക്ഷയഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അവിടെ എപ്പോഴും ശ്രാദ്ധം അർപ്പിക്കണം.

Verse 61

कृतात्मा वाकृतात्मा च यत्र विज्ञायते नरः / स्वर्गमार्गप्रदं नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

എവിടെ മനുഷ്യൻ കൃതാത്മനോ അകൃതാത്മനോ എന്ന് തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നുവോ, ആ തീർത്ഥം ‘സ്വർഗമാർഗപ്രദ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധം; ഉടൻ വരം നൽകുന്നതുമാണ്.

Verse 62

चीराण्युत्सृज्य यस्मिंस्तु दिवं सप्तर्षयो गाताः / अद्यापि तानि दृश्यन्ते चीराण्यंभोगतानि तु

സപ്തർഷികൾ ചീരങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ദിവത്തിലേക്ക് പോയ സ്ഥലത്ത്, ആ ചീരങ്ങൾ ഇന്നും ജലത്തിൽ കിടക്കുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 63

स्नात्वा स्वर्गमवाप्नोति तस्मिंस्तीर्थेत्तमे नरः / ख्यातमायतनं तत्र नन्दिनः सिद्धसेवितम्

ആ ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുന്നു. അവിടെ സിദ്ധർ സേവിക്കുന്ന നന്ദിയുടെ പ്രസിദ്ധ ആലയം ഉണ്ട്.

Verse 64

नन्दीश्वरस्य सा मूर्त्तिर्निराचारैर्नदृश्यते / दृश्यन्ते काञ्चना युपास्त्वर्चिषो भास्करोदये

നന്ദീശ്വരന്റെ ആ മൂർത്തി ആചാരരഹിതർക്കു ദൃശ്യമാകുന്നില്ല. എന്നാൽ സൂര്യോദയത്തിൽ സ്വർണ്ണയൂപങ്ങളും അവയുടെ ദീപ്തികിരണങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 65

कृत्वा प्रदक्षिणं तांस्तु गच्छन्त्यानन्दिता दिवम् / सर्वतश्च कुरुक्षेत्रं सुतीर्थं तु विशेषतः

അവയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ഭക്തർ ആനന്ദത്തോടെ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. മുഴുവൻ കുരുക്ഷേത്രവും സുതീർത്ഥമാണ്; എന്നാൽ ഇത് പ്രത്യേകമായി.

Verse 66

पुण्यं सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः / कीर्त्यते च तिलान्दत्त्वा पितृभ्योवै सदाक्षयम्

മഹാത്മാവായ യോഗേശൻ സനത്കുമാരന്റെ പുണ്യം ഇങ്ങനെ കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു—പിതൃകൾക്ക് എള്ള് ദാനം ചെയ്താൽ സദാ അക്ഷയഫലം ലഭിക്കും.

Verse 67

उक्तमेवाक्षयं श्राद्धं धर्मराजनिषेवितम् / श्राद्धं दत्तममावास्यां विधिना च यथाक्रमम्

ധർമ്മരാജൻ അനുഷ്ഠിച്ചതുതന്നെ അക്ഷയ ശ്രാദ്ധമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു—അമാവാസിയിൽ വിധിപ്രകാരം ക്രമത്തോടെ അർപ്പിക്കുന്ന ശ്രാദ്ധം.

Verse 68

पुंसः सन्निहितायां तु कुरूक्षेत्रे विशेषतः / अर्चयित्वा पितॄंस्तत्र स पुत्रस्त्वनृणो भवेत्

കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രത്യേകമായി സമീപിച്ച് അവിടെ പിതൃകളെ അർച്ചിച്ചാൽ ആ പുത്രൻ പിതൃഋണത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും.

Verse 69

सरस्वत्यां विनशने प्लक्षप्रश्रवणे तथा / व्यासतीर्थे दृषद्वत्यां त्रिप्लक्षे च विशेषतः

സരസ്വതിയിലെ വിനശനം, പ്ലക്ഷപ്രശ്രവണ, ദൃഷദ്വതിയിലെ വ്യാസതീർഥം, ത്രിപ്ലക്ഷം—ഇവയ്ക്ക് പ്രത്യേക മഹത്വമുണ്ട്.

Verse 70

देयमोङ्कारपवने श्राद्धमक्षयमिच्छता / शक्रावतारे गङ्गायां मैनाके च नगोत्तमे

അക്ഷയഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഓങ്കാരപവനത്തിൽ ശ്രാദ്ധം അർപ്പിക്കണം; ഗംഗയിലെ ശക്രാവതാര തീർഥത്തിലും ഉത്തമമായ മൈനാക പർവതത്തിലും കൂടി.

Verse 71

यमुनाप्रभवे चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते / अत्युष्णाश्चातिशीताश्च आपस्तस्मिन्निदर्शनम्

യമുനയുടെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനത്ത് (സ്നാനാദികളാൽ) എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനം ലഭിക്കുന്നു; അവിടത്തെ ജലം ചിലപ്പോൾ അത്യുഷ്ണവും ചിലപ്പോൾ അതിശീതളവും—അതിന്റെ അടയാളം അതുതന്നെ.

Verse 72

यमस्य भगिनी पुष्या मार्त्तण्डदुहिता शुभा / तत्राक्षयं सदा श्राद्धं पितृभिः पूर्वकीर्त्तितम्

യമന്റെ സഹോദരി, ശുഭമായ മാർത്താണ്ഡന്റെ പുത്രി പുഷ്യാ—അവിടെ ശ്രാദ്ധം എപ്പോഴും അക്ഷയഫലം നൽകുമെന്ന് പിതൃകൾ മുൻപേ പ്രസ്താവിച്ചിട്ടുണ്ട്.

Verse 73

ब्रह्मतुण्डह्रदे स्नात्वा सद्दयो भवति ब्राह्मणः / तस्मिंस्तु श्राद्धमानन्त्यं जपहोमतपांसि च

ബ്രഹ്മതുണ്ഡ ഹ്രദത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ബ്രാഹ്മണൻ ഉടൻ തന്നെ ശുദ്ധനാകുന്നു. ആ തീർത്ഥത്തിൽ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം അനന്തഫലം നൽകുന്നു; ജപം, ഹോമം, തപസ്സും ഫലപ്രദമാകുന്നു.

Verse 74

स्थाणुभूतो ऽचरत्तत्र वसिष्टो वै महातपाः / अद्यापि तत्र दृश्यन्ते पादपा मणिबर्हणाः

മഹാതപസ്വിയായ വസിഷ്ഠൻ അവിടെ സ്ഥാണുവിനെപ്പോലെ അചലനായി വസിച്ചു. ഇന്നും അവിടെ മണിപോലുള്ള ബർഹണങ്ങളുള്ള വൃക്ഷങ്ങൾ ദൃശ്യമാണ്.

Verse 75

तुला तु दृश्यते तत्र धर्मान्धर्मनिधर्शिनी / यथा वै तोलितं विप्रैस्तीर्थानां फलमुत्तमम्

അവിടെ ധർമ്മവും അധർമ്മവും പരിശോധിക്കുന്ന തുല കാണപ്പെടുന്നു. വിപ്രന്മാർ തൂക്കിയാൽ തീർത്ഥങ്ങളുടെ ഉത്തമഫലം വെളിവാകുന്നതുപോലെ.

Verse 76

पितॄणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता / चतुर्थो ब्रह्मणस्त्वंशः पराशरकुलोद्भवः

പിതൃകളുടെ പുത്രി ‘യോഗാ’ ഗന്ധകാളി എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയാണ്. പരാശരകുലത്തിൽ ജനിച്ച അവൾ ബ്രഹ്മാവിന്റെ നാലാം അംശമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 77

व्यसिष्यति चतुर्द्धा वै वेदं धीमान्महामुनिः / महायोगं महात्मानं या व्यासं जनयिष्यति

ബുദ്ധിമാനായ മഹാമുനി വേദത്തെ നാലായി വിഭജിക്കും. മഹായോഗിയും മഹാത്മാവുമായ വ്യാസനെ ജനിപ്പിക്കുന്നതും അവളുതന്നെ.

Verse 78

अच्छोदकं नामसरस्तत्राच्छोदासमुद्भवः / मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगात्कारणेन तु

അവിടെ ‘അച്ചോദക’ എന്ന പേരിലുള്ള സരോവരം ഉണ്ട്; അവിടെ നിന്നാണ് അച്ചോദയുടെ ഉദ്ഭവം. നിയോഗകാരണം കൊണ്ടു അവൾ മത്സ്യയോണിയിൽ വീണ്ടും ജനിച്ചു.

Verse 79

तस्यास्त्वाद्याश्रमे पुण्ये पुण्यकृद्भिर्निषेविते / दत्तं सकृदपि श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्

അവളുടെ ആദ്യ പുണ്യാശ്രമത്തിൽ, പുണ്യകർമ്മികൾ സേവിക്കുന്ന ആ സ്ഥലത്ത്, ഒരിക്കൽ പോലും അർപ്പിച്ച ശ്രാദ്ധം ‘അക്ഷയം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 80

नद्यां योगसमाधानं दत्तं युगपदुद्भवेत् / कुबेरतुङ्गे पापघ्नं व्यासतीर्थेतथैव च

നദിയിൽ യോഗസമാധാനത്തോടെ നൽകിയ ദാനം ഉടൻ ഫലിക്കുന്നു. കുബേരതുങ്കയിലും വ്യാസതീർത്ഥത്തിലും അതു പാപനാശകമെന്നു പറയുന്നു.

Verse 81

पुण्यायां ब्रह्मणो वेद्यां श्राद्धमानन्त्यमिष्यते / सिद्धैस्तु सेविता नित्यं दृश्यते तु कृतात्मभिः

പുണ്യമയമായ ബ്രഹ്മവേദിയിൽ ചെയ്ത ശ്രാദ്ധം അനന്തഫലപ്രദമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. സിദ്ധർ അതിനെ നിത്യവും സേവിക്കുന്നു; കൃതാത്മാക്കൾ അതിനെ ദർശിക്കുന്നു.

Verse 82

अनिवर्तनं तु नन्दायां वेद्याः प्रागुत्तरदिशि / सिद्धिक्षेत्रं सुरैर्जुष्टं यत्प्राप्य न निवर्त्तते

വേദിയുടെ ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) ദിശയിൽ നന്ദയിൽ ‘അനിവർത്തന’ എന്ന സിദ്ധിക്ഷേത്രമുണ്ട്; ദേവന്മാർ അതിനെ പ്രീതിയോടെ സേവിക്കുന്നു. അതിലെത്തിയാൽ പിന്നെ മടങ്ങിവരേണ്ടതില്ല.

Verse 83

महालये पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता / भूतानामनुकंपार्थं नास्तिकानां निदर्शनम्

മഹാലയത്തിൽ ധീമാനായ മഹാദേവൻ തന്റെ പാദചിഹ്നം സ്ഥാപിച്ചു—ഭൂതങ്ങളോടുള്ള അനുകമ്പയ്ക്കും നാസ്തികർക്കുള്ള നിദർശനത്തിനുമായി।

Verse 84

विरजे त्वक्षयं श्राद्धं पूर्वमेव महालये / नन्दायां विरजे चैव तथैव च महालये

വിരജയിലും മഹാലയത്തിലും പൂർവമേ അക്ഷയ ശ്രാദ്ധം നടക്കുന്നു; നന്ദായിലും, വിരജയിലും, അതുപോലെ മഹാലയത്തിലും കൂടി।

Verse 85

आत्मानं तारयन्तीह दशपूर्वान्दशापरान् / काकह्रदे जातिस्मर्यं सुवर्णममितौजसम्

ഇവിടെ അവർ സ്വയം മോചിതരായി, പത്ത് മുൻപുള്ളവരെയും പത്ത് പിന്നിലുള്ളവരെയും കൂടി കരകയറ്റുന്നു; കാകഹ്രദത്തിൽ ജന്മസ്മൃതി നൽകുന്ന, സ്വർണ്ണസമം ദീപ്തമായ, അമിതതേജസ്സുള്ള ഫലം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 86

कौमारं च सरः पुण्यं नागभोगाभिरक्षितम् / कुमारतीर्थे स्नात्वा तु त्रिदिवं याति मानवः

കൗമാരമെന്ന പുണ്യസരോവർ നാഗഭോഗങ്ങളാൽ സംരക്ഷിതമാണ്; കുമാരതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ത്രിദിവം (സ്വർഗം) പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 87

देवालये तपस्तस्वा एकपादेन दुश्चरम् / निराहारो युगं दिव्यमुमातुङ्गो स्थितो ज्वलन्

ദേവാലയത്തിൽ അവൻ ഒരു പാദത്തിൽ ദുഷ്കരമായ തപസ് ചെയ്തു; നിരാഹാരനായി ദിവ്യയുഗം മുഴുവൻ ഉമാതുങ്ഗൻ (ഉമയുടെ പ്രിയൻ) ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് നിലകൊണ്ടു।

Verse 88

उमातुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये / तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

ഉമാതുങ്കം, ഭൃഗോതുങ്കം, ബ്രഹ്മതുങ്കം, മഹാലയം എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിത്യ അക്ഷയഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അവിടെ ശ്രാദ്ധം സ്ഥിരമായി അർപ്പിക്കണം।

Verse 89

अक्षयं तु सदा श्राद्धं शालग्रामे समन्ततः / दुष्कृतं दृश्यते तत्र प्रत्यक्षमकृतात्मनाम्

ശാലഗ്രാമത്തിൽ എല്ലാടവും അർപ്പിക്കുന്ന ശ്രാദ്ധം എപ്പോഴും അക്ഷയമാണ്; അവിടെ ആത്മസംയമമില്ലാത്തവരുടെ ദുഷ്കൃത്യം പ്രത്യക്ഷമായി കാണപ്പെടുന്നു।

Verse 90

प्रत्यदेशो ह्यशिष्टानां शिष्टानां च विशेषतः / तत्र देवह्रदः पुण्यो ब्रह्मणो नागराट् शुचिः

ആ പ്രദേശം അശിഷ്ടർക്കു ശിക്ഷാസ്ഥലവും, ശിഷ്ടർക്കു പ്രത്യേക മംഗളകരവുമാണ്; അവിടെ ബ്രഹ്മന്റെ പുണ്യമായ ദേവഹ്രദവും ശുചിയായ നാഗരാട്ടും ഉണ്ട്।

Verse 91

पिण्डं गृह्णति हि सतां न गृह्णात्यसतां सदा / अतिप्रदीप्तैर्भुजगैर्भोक्तुमन्नं न शक्यते

സജ്ജനരുടെ പിണ്ഡം അവിടെ സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു; ദുഷ്ടരുടെത് ഒരിക്കലും അല്ല. അത്യന്തം ജ്വലിക്കുന്ന സർപ്പങ്ങളുടെ ഇടയിൽ അന്നം ഭക്ഷിക്കാനാകാത്തതുപോലെ.

Verse 92

प्रत्यक्षं दृश्यते धर्मस्तीर्थयोर्नतयोर्द्वयोः / कारवत्यां च शाण्डिल्यां गुहायां वामनस्य च

‘നത’ എന്ന പേരിലുള്ള രണ്ടു തീർത്ഥങ്ങളിൽ ധർമ്മം പ്രത്യക്ഷമായി കാണപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ കാരവതി, ശാണ്ഡില്യാ, വാമനന്റെ ഗുഹ എന്നിവിടങ്ങളിലും.

Verse 93

गत्वा चैतानि पूतःस्याच्छ्रदद्धमक्षयमेव च / जपो होमस्तपो ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

ഈ തീർത്ഥങ്ങളിൽ ചെന്നാൽ മനുഷ്യൻ പവിത്രനാകുന്നു; അവന്റെ ശ്രദ്ധ അക്ഷയമാകുന്നു. ജപം, ഹോമം, തപസ്, ധ്യാനം എന്നിവയും ഏതൊരു സുകൃതവും പുണ്യഫലം നൽകുന്നു.

Verse 94

ब्रह्मचर्यं च यौ धत्ते गुरुभक्तिं शतं समाः / एवमाद्यास्सरिच्छ्रेष्ठा यत्स्नानादघमोक्षणम् / कुमारधारा तत्रैव दृष्टा पापं प्रणश्यति

ബ്രഹ്മചര്യം പാലിച്ച് നൂറുവർഷം ഗുരുഭക്തി അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ—അത്തരം ആദി ശ്രേഷ്ഠ നദികളിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ പാപമോചനം ലഭിക്കുന്നു. അവിടെ കുമാരധാരയെ ദർശിച്ചാൽ മാത്രം പാപം നശിക്കുന്നു.

Verse 95

ध्यानासनं तु तत्रैव व्यासस्याद्यापि दृश्यते / शैलः कान्तिपुराभ्याशे प्रागुदीच्यां दिशि स्थितः

അവിടെയേ തന്നെ വ്യാസന്റെ ധ്യാനാസനം ഇന്നും കാണപ്പെടുന്നു. കാന്തിപുരത്തിന് സമീപം വടക്കുകിഴക്കൻ ദിശയിൽ ആ ശൈലം നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 96

पुण्य पुष्करिणी तत्र किरातगणरक्षिता / यस्यां स्नात्वा सकृद्विप्रः कामानाप्नोति शाश्वतान्

അവിടെ കിരാതഗണങ്ങൾ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്ന ഒരു പുണ്യ പുഷ്കരിണിയുണ്ട്. അതിൽ ഒരിക്കൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ പോലും ബ്രാഹ്മണൻ ശാശ്വതമായ ഇഷ്ടഫലങ്ങൾ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 97

अदृश्यः सर्वभूतानां देववच्चरते महीम्

അവൻ സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കും അദൃശ്യനായി, ദേവനെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 98

काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् / तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

കാശ്യപന്റെ മഹാതീർത്ഥം ‘കാലസർപി’ എന്നു പ്രസിദ്ധം. നിത്യ അക്ഷയഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അവിടെ ശ്രാദ്ധം നിത്യമായി നൽകണം.

Verse 99

देवदारुवने वापि धारायास्तु निदर्शनम् / निर्धूतानि तु पापानि दृश्यन्ते सुकृतात्मनाम्

ദേവദാരുവനത്തിലും ധാരയുടെ ഇതേ നിദർശനം—സുകൃതാത്മാക്കളുടെ പാപങ്ങൾ അവിടെ കഴുകി നീങ്ങിയതായി കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 100

भागीरथ्यां प्रयागे तु नित्यमक्षयमुच्यते / कालञ्जरे दशार्णायां नैमिषे कुरुजाङ्गले

ഭാഗീരഥിയുടെ പ്രയാഗത്തിൽ നിത്യ അക്ഷയഫലം എന്നു പറയുന്നു; അതുപോലെ കാലഞ്ജര, ദശാർണാ, നൈമിഷ, കുരുജാംഗലത്തിലും.

Verse 101

वाराणस्यां नगर्यां च देयं श्राद्धं प्रयत्नतः / तत्र योगेश्वरो नित्यं तस्यां दत्तमथाक्षयम्

വാരാണസി നഗരത്തിലും പരിശ്രമത്തോടെ ശ്രാദ്ധം നൽകണം. അവിടെ യോഗേശ്വരൻ നിത്യമായി വസിക്കുന്നതിനാൽ, അവിടെ നൽകിയതു അക്ഷയമാകുന്നു.

Verse 102

गत्वा चैतानि पूर्तः स्याच्छ्राद्धमक्षय्यमेव च / जबो होमस्तथा ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

ഈ തീർത്ഥങ്ങളിൽ ചെന്നാൽ മനുഷ്യൻ പൂർത്ത-പുണ്യത്തോടെ സമ്പന്നനാകും; ശ്രാദ്ധവും അക്ഷയമാകും. ജപം, ഹോമം, ധ്യാനം—ഏതൊരു സുകൃതവും ഫലപ്രദമാകും.

Verse 103

लौहित्ये वैतरण्यां चस्वर्गवेद्यां तथैव च / सा तु देवी समुद्रान्ते दृश्यते चैव नामभिः

ലൗഹിത്യ, വൈതരണി, സ്വർഗവേദി എന്നീ സ്ഥലങ്ങളിലും ആ ദേവി സമുദ്രതീരത്ത് പല നാമങ്ങളാൽ ദർശനം നൽകുന്നു.

Verse 104

गयायां धर्मवृष्ठे तु सरसि ब्रह्मणस्तथा / गयां गृध्रवटे चैव श्राद्धं दत्तं महाफलम्

ഗയയിലെ ധർമ്മവൃഷ്ട സരസ്സിലും ബ്രഹ്മസരോവരത്തിലും, ഗയയിലെ ഗൃധ്രവടത്തിലും അർപ്പിക്കുന്ന ശ്രാദ്ധം മഹാഫലപ്രദമാണ്.

Verse 105

हिमं च पतते तत्र समन्तात्पञ्चयो जनम् / भरतस्याश्रमे पुण्ये ऽरण्यं पुण्यतमं स्मृतम्

അവിടെ ചുറ്റുമെല്ലാം അഞ്ചു യോജന വരെ ഹിമം വീഴുന്നു; ഭരതന്റെ പുണ്യാശ്രമത്തിലെ ആ വനഭൂമി അത്യന്തം പുണ്യമായതായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 106

मतङ्गस्य वनं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः / स्थापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम्

അവിടെ മതംഗ ഋഷിയുടെ വനഭൂമി എല്ലാ മനുഷ്യർക്കും ദൃശ്യമാകുന്നു; അത് ഈ ലോകത്തിന് ധർമ്മത്തിന്റെ സമഗ്രസാരത്തെ സ്ഥാപിച്ച ദൃഷ്ടാന്തമാണ്.

Verse 107

यद्दण्डकवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् / यस्मिन्प्राहुर्विशल्येति तीर्थं सद्यो निदर्शनम्

പുണ്യകർമ്മികൾ സേവിക്കുന്ന ആ പുണ്യ ദണ്ഡകവനത്തിൽ ‘വിശല്യാ’ എന്ന തീർത്ഥം ഉടൻ തന്നെ ദർശനമാകുന്നു എന്നു പറയുന്നു.

Verse 108

तुलामानैस्तथा चापि शास्त्रैश्च विविधैस्तथा / उन्मच्चन्ति तथा लग्न ये वै पापकृतो जनाः

തുലാമാനങ്ങളിലും നാനാശാസ്ത്രങ്ങളിലും ആസക്തരായ പാപകർമ്മികൾ മോഹബദ്ധരായി ഉന്മത്തരുപോലെ പെരുമാറുന്നു।

Verse 109

तृतीयायां तथा पादे निराधायां तु मण्डले / महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम्

തൃതീയാ തിഥിയുടെ പാദത്തിൽ, നിരാധാ മണ്ഡലത്തിൽ, കൗശികിയുടെ മഹാഹ്രദത്തിൽ അർപ്പിച്ച ശ്രാദ്ധം മഹാഫലപ്രദമാണ്।

Verse 110

मुण्डपृष्टे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता / बहुदेवयुगांस्तप्त्वा तपस्तीव्रं सुदश्चरम्

മുണ്ഡപൃഷ്ഠത്തിൽ ധീമാനായ മഹാദേവൻ പാദം വെച്ചു; അനേകം ദേവയുഗങ്ങൾക്കോളം അദ്ദേഹം തീവ്രവും അതിദുഷ്കരവുമായ തപസ് ചെയ്തു।

Verse 111

अल्पेनाप्यत्र कालेन नरो धर्मपरायणः / पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः

ഇവിടെ അല്പസമയത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ധർമ്മപരായണനായ മനുഷ്യൻ പാപം വേഗം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; പാമ്പ് പഴയ ത്വക്ക് കളയുന്നതുപോലെ।

Verse 112

सिद्धानां प्रीतिजननं पपानां च भयङ्करम् / लेलिहानैर्महाघोरै रक्ष्यते सुमहोरगैः

ഇത് സിദ്ധന്മാർക്ക് പ്രീതിജനകവും പാപികൾക്ക് ഭയങ്കരവും ആകുന്നു; നാവ് ലേലിഹാനം ചെയ്യുന്ന മഹാഘോര മഹോരഗങ്ങൾ ഇതിനെ കാക്കുന്നു।

Verse 113

नाम्ना कनकनन्दीति तीर्थं जगति विश्रुतम् / उदीच्यां मुण्डपृष्टस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

‘കനകനന്ദീ’ എന്ന നാമത്തിലുള്ള ഈ തീർത്ഥം ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ഇത് മുണ്ഡപൃഷ്ഠത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്ത് ബ്രഹ്മർഷിഗണങ്ങൾ സേവിക്കുന്നതാണ്.

Verse 114

तत्र स्नात्वा दिवंयान्ति स्वशरीरेण मानवाः / दत्तं वापि सदा श्राद्धमक्षय्यं समुदाहृतम्

അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യർ സ്വന്തം ശരീരത്തോടുകൂടി സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. അവിടെ അർപ്പിക്കുന്ന ശ്രാദ്ധവും എപ്പോഴും അക്ഷയഫലപ്രദമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 115

ऋणैस्त्रिभिस्ततः स्नात्वा निष्क्रीणाति नरस्तनुम् / मानसे सरसि स्नात्वा श्राद्धंनिर्वर्त्तयेत्ततः

അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് മനുഷ്യൻ മൂന്നു ഋണങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനായി ദേഹത്തെ വിമോചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ മാനസസരസ്സിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ശ്രാദ്ധം നിർവഹിക്കണം.

Verse 116

तीरे तु सरसस्तस्य देवस्या यतनं महत् / आरुह्य तु जपंस्तत्र सिद्धो याति दिवं ततः

ആ സരസ്സിന്റെ തീരത്ത് ആ ദേവന്റെ മഹത്തായ ആലയം ഉണ്ട്. അവിടെ കയറി ജപം ചെയ്യുന്നവൻ സിദ്ധനായി അവിടെ നിന്ന് സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.

Verse 117

उत्तरं मानसं गत्वासिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् / स्नात्वा तस्मिन्सरश्रेष्ठे दृश्यते महादद्भुतम्

ഉത്തര മാനസത്തിലേക്ക് ചെന്നാൽ അനുത്തമമായ സിദ്ധി ലഭിക്കുന്നു. ആ ശ്രേഷ്ഠ സരസ്സിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മഹത്തായ അത്ഭുതദർശനം കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 118

दिवश्च्युता महाभागा ह्यन्तरिक्षे विराजते / गङ्गा त्रिपथगा देवी विष्णुपादाच्च्युता सती

സ്വർഗത്തിൽ നിന്നു അവതരിച്ച മഹാഭാഗ്യ ഗംഗ അന്തരീക്ഷത്തിൽ വിരാജിക്കുന്നു. അവൾ ത്രിപഥഗാ ദേവി, വിഷ്ണുപാദത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച പരിശുദ്ധ സതി.

Verse 119

आकाशे दृश्यते तत्र तोरणं सूर्यसन्निभम् / जांबूनदमयं पुण्यं स्वगद्वारमिवायतम्

അവിടെ ആകാശത്തിൽ സൂര്യസദൃശമായ ദീപ്തിയുള്ള ഒരു തോരണം കാണപ്പെടുന്നു. അത് പുണ്യമായ ജാംബൂനദ സ്വർണ്ണമയം, വിശാലമായ സ്വർഗ്ഗദ്വാരത്തെപ്പോലെ.

Verse 120

ततः प्रवर्त्तते भूयः सर्वसागरमण्डिका / पावनी सर्वभूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः

പിന്നീട് അവൾ വീണ്ടും പ്രവഹിച്ച് എല്ലാ സമുദ്രങ്ങളെയും ചുറ്റുന്ന മണ്ഡലമായി വ്യാപിക്കുന്നു. അവൾ സർവ്വഭൂതങ്ങളെയും പാവനമാക്കുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് ധർമ്മജ്ഞരെ.

Verse 121

चन्द्रभागा च सिद्धुश्च शुभे मानससंभवे / सागरं पश्चिमं यातो दिव्यः सिंधुनदो वरः

ശുഭമായ മാനസസരോവരത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ചന്ദ്രഭാഗയും സിദ്ധുവും—ഈ ദിവ്യ ശ്രേഷ്ഠ സിന്ധുനദി പടിഞ്ഞാറൻ സമുദ്രത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.

Verse 122

पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः / आयतो वै सहस्राणि योजनानां बहुनि तु

ഹിമവാൻ എന്ന പർവ്വതം നാനാവിധ ധാതുക്കളാൽ വിഭൂഷിതമാണ്. അതിന്റെ വ്യാപ്തി അനേകം സഹസ്ര യോജനകളോളം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 123

सिद्धचारणसंकीर्णा देवर्षिगणसेविता / तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्णा नाम नामतः

അവിടെ സിദ്ധ-ചാരണന്മാർ നിറഞ്ഞതും ദേവർഷിഗണങ്ങൾ സേവിക്കുന്നതുമായ ഒരു മനോഹര പുഷ്കരിണിയുണ്ട്; നാമത്തിൽ അതിന് ‘സുഷുമ്ണാ’ എന്ന പേരാണ് പ്രസിദ്ധം.

Verse 124

दशवर्षसहस्राणि तस्यां स्नातस्तु जीवति / श्राद्धं भवति चानन्तं तत्र दत्तं महोदयम्

അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ പത്തു ആയിരം വർഷം ജീവിക്കുന്നു; അവിടെ അർപ്പിക്കുന്ന ശ്രാദ്ധം അനന്തഫലദായകവും മഹാപുണ്യോദയകരവും ആകുന്നു.

Verse 125

तारयेच्च सदा श्राद्धे दशपूर्वान्दशापरान् / सर्वत्र हिमवान्पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः

ശ്രാദ്ധത്തിൽ അവൻ എപ്പോഴും പത്ത് മുൻപുള്ളവരെയും പത്ത് പിന്നിലുള്ളവരെയും തരിക്കുന്നു; ഹിമവാൻ എല്ലായിടത്തും പുണ്യമയൻ, ഗംഗയും ചുറ്റുമെല്ലാം പവിത്രയാണ്.

Verse 126

समुद्रगाः समुद्राश्च सर्वे पुण्याः समन्ततः / एवमादिषु चान्येषु श्राद्धं निर्वर्तयेद्बुधः

സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന നദികളും സമുദ്രങ്ങളും—എല്ലാം ചുറ്റുമെല്ലാം പുണ്യമയമാണ്; ഇങ്ങനെ മറ്റുതീർത്ഥങ്ങളിലും ബുദ്ധിമാൻ ശ്രാദ്ധം നിർവഹിക്കണം.

Verse 127

पुतो भवति वै स्नात्वा हुत्वा दत्त्वा तथैव च / शेलसानुषु शृङ्गेषु कन्दरेषु गुहासु च

സ്നാനം ചെയ്ത്, ഹോമം ചെയ്ത്, ദാനം നൽകി അവൻ നിശ്ചയമായും ശുദ്ധനാകുന്നു—പർവ്വതങ്ങളുടെ ചരിവുകളിലും, ശിഖരങ്ങളിലും, കന്ദരങ്ങളിലും, ഗുഹകളിലും പോലും.

Verse 128

उपह्वरनितंबेषु तथा प्रस्रवणेषु च / पुलिनेष्वापगानां च तथैव प्रभवेषु च

ഉപഹ്വര-നിതംബങ്ങളിലും, അതുപോലെ പ്രസ്രവണങ്ങളിലും; നദികളുടെ പുളിനങ്ങളിലും അവയുടെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനങ്ങളിലും കൂടി।

Verse 129

महोदधौ गवां गोष्टे संगमेषु वनेषु च / सुसंमृष्टोपलिप्तेषु त्दृद्येषु सुरभिष्वथ

മഹാസമുദ്രതീരത്ത്, പശുക്കളുടെ ഗോശാലയിൽ, സംഗമസ്ഥാനങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും; നന്നായി മിനുക്കി ലേപിച്ച, ദൃഢവും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ ഇടങ്ങളിൽ।

Verse 130

गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च / कुर्याच्छ्राद्धमथैतेषु नित्यमेव यथाविधि

ഗോമയത്താൽ ലേപിച്ച ഏകാന്ത ഗൃഹങ്ങളിലും; ഇത്തരത്തിലുള്ള ഇടങ്ങളിൽ വിധിപ്രകാരം നിത്യമായി ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം।

Verse 131

प्राग्दक्षिणां दिशं गत्वा सर्वकामचिकीर्षया / एवमेतेषु सर्वेषु श्राद्धं कुर्यादतन्द्रितः

കിഴക്ക്-തെക്ക് ദിശയിലേക്കു ചെന്നു, സർവകാമസിദ്ധിക്കായി; ഇങ്ങനെ ഈ എല്ലായിടങ്ങളിലും അലസതയില്ലാതെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം।

Verse 132

एतेष्वेव तु मेधावी ब्राह्मीं सिद्धिमवाप्नुयात् / त्रैवर्णविहितैः स्थाने धर्मे वर्णाश्रमे रतैः

ഇവിടങ്ങളിലേ തന്നെ ബുദ്ധിമാൻ ബ്രാഹ്മീ സിദ്ധി പ്രാപിക്കും; ത്രൈവർണർ നിർദേശിച്ച, ധർമ്മത്തിലും വർണാശ്രമാചാരത്തിലും രതമായ ഇടങ്ങളിൽ।

Verse 133

कौपस्थानं च संत्यागात्प्राप्यते पितृपूजनम् / तीर्थान्यनुसरन्वीरः श्रद्दधानः समाहितः

കൗപസ്ഥാനത്തെ ഉപേക്ഷിച്ചതാൽ പിതൃപൂജനഫലം ലഭിക്കുന്നു. ശ്രദ്ധയോടെ ഏകാഗ്രനായ വീരൻ തീർത്ഥങ്ങളെ അനുഗമിക്കുന്നു.

Verse 134

कृतपापो ऽपि शुध्येत किं पुनः शुभकर्मकृत् / तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च कुदेशे च न जायते

പാപം ചെയ്തവനും ശുദ്ധിയാകാം; പിന്നെ ശുഭകർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ എത്രമേൽ! അവൻ തിര്യഗ്യോണിയിലേക്കു പോകുകയില്ല; കുദേശത്തും ജനിക്കുകയില്ല.

Verse 135

स्वर्गी भवति विप्रो वै मोक्षोपायं च विन्दति / अश्रद्दधानः पापायुर्नास्तिको ऽच्छिन्नसंशयः

വിപ്രൻ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുകയും മോക്ഷോപായവും കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ശ്രദ്ധയില്ലാത്ത പാപായുസ്സുള്ള നാസ്തികന്റെ സംശയം മുറിയുകയില്ല.

Verse 136

हेतुनिष्ठश्च पञ्चैते न तीर्थे फलभागिनः / गुरुतीर्थे परा सिद्धिस्तीर्थानां परमं पदम्

ഹേതുവാദത്തിൽ നിഷ്ഠരായ ഈ അഞ്ചുപേർ തീർത്ഥഫലത്തിന് അർഹരല്ല. ഗുരുതീർത്ഥത്തിലാണ് പരമസിദ്ധി; അതാണ് തീർത്ഥങ്ങളുടെ പരമപദം.

Verse 137

ध्यानं तीर्थं परं तस्माद्ब्रह्मतीर्थं सनातनम् / उपवासात्परं ध्यानमिन्द्रियाणां निवर्त्तनम्

അതുകൊണ്ട് ധ്യാനമാണ് പരമ തീർത്ഥം—സനാതന ബ്രഹ്മതീർത്ഥം. ഉപവാസത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം ധ്യാനം; അത് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പിൻവലിക്കുന്നു.

Verse 138

उपवासनिबद्धैर्हि प्राणैरेव पुनः पुनः / प्राणापानौ वशे कृत्वा वशगानीन्दियाणि च

ഉപവാസംകൊണ്ട് ബന്ധിതമായ പ്രാണങ്ങളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രാണാപാനങ്ങളെ വശപ്പെടുത്തി, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും വശഗമങ്ങളാക്കുക।

Verse 139

बुद्धिं मनसि संयम्य सर्वेषां तु निवर्त्तनम् / प्रत्याहारं कृतं विद्धि मोक्षोपायमसंशयम्

ബുദ്ധിയെ മനസ്സിൽ സംയമിപ്പിച്ച് എല്ലാറ്റിൽ നിന്നുമുള്ള പിൻവലിക്കൽ—അതെയാണ് ‘പ്രത്യാഹാരം’ എന്നു അറിയുക; അത് സംശയമില്ലാതെ മോക്ഷോപായമാണ്।

Verse 140

इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां विवर्त्तनम् / अना हारो क्षयं याति विद्यादनशनं तपः

ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ മനസ് ഭയങ്കരം; അത് ബുദ്ധി മുതലായവയെ പോലും തിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അനാഹാരം ക്ഷയിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അനശനം തപസ്സെന്ന് അറിയുക।

Verse 141

निग्रहे बुद्धिमन्सोरन्यबुद्धिर्न जायते / क्षीणेषु सर्वदोषेषु क्षीणेष्वेवेन्द्रियेषु च

ബുദ്ധിയുടെയും മനസ്സിന്റെയും നിഗ്രഹത്തിൽ മറ്റൊരു ബുദ്ധി ഉദിക്കുകയില്ല; എല്ലാ ദോഷങ്ങളും ക്ഷീണിക്കുമ്പോഴും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ക്ഷീണിക്കുമ്പോഴും.

Verse 142

परिनिर्वाति शुद्धात्मा यथा वह्निरनिधनः / कारणेभ्यो गुणेभ्यश्च व्यक्ताव्यक्ताच्च कुत्स्नशः

ശുദ്ധാത്മാവ് അന്ത്യമില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ പൂർണ്ണ ശാന്തിയിൽ ലയിക്കുന്നു; കാരണങ്ങളിൽ നിന്നും ഗുണങ്ങളിൽ നിന്നും വ്യക്ത-അവ്യക്തങ്ങളിൽ നിന്നും സമഗ്രമായി അതീതനാകുന്നു।

Verse 143

नियोजयति क्षेत्रज्ञं तेभ्योयोगेन योगवित् / तस्य नास्ति गतिः स्थानं व्यक्ताव्यक्ते च सर्वशः / न सन्नासन्न सदसन्नैव किञ्चिदवस्थितः

യോഗവിദ് യോഗംകൊണ്ട് അവ തത്ത്വങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രജ്ഞനെ നിയോഗിക്കുന്നു. അവന് വ്യക്ത-അവ്യക്തങ്ങളിൽ എല്ലായിടത്തും ഗതിയില്ല, സ്ഥാനമില്ല. അവൻ ന സത്, ന അസത്; സദസതും അല്ല—ഏതൊരു അവസ്ഥയിലും നിലനിൽക്കുന്നില്ല.