Adhyaya 19

Verse 1

सूत उवाच महीपतिस्त्वथ तत्कर्म गर्ह्यं विचिन्तयन्नात्मकृतं सुदुर्मना: । अहो मया नीचमनार्यवत्कृतं निरागसि ब्रह्मणि गूढतेजसि ॥ १ ॥

ശ്രീ സൂതൻ പറഞ്ഞു—വീട്ടിലേക്കു മടങ്ങുമ്പോൾ രാജാവ് പരീക്ഷിത് തന്റെ നിന്ദ്യമായ പ്രവൃത്തിയെ ചിന്തിച്ച് അത്യന്തം ദുഃഖിച്ചു: ‘അയ്യോ! കുറ്റമറ്റ, ഗൂഢതേജസ്സുള്ള ബ്രാഹ്മണനോടു ഞാൻ നീചനായി, അനാര്യനായി പെരുമാറി.’

Verse 2

ध्रुवं ततो मे कृतदेवहेलनाद् दुरत्ययं व्यसनं नातिदीर्घात् । तदस्तु कामं ह्यघनिष्कृताय मे यथा न कुर्यां पुनरेवमद्धा ॥ २ ॥

‘ദേവനിയമങ്ങളെ അവഗണിച്ചതിനാൽ ഉടൻ തന്നെ എനിക്ക് അതിജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള ദുരിതം തീർച്ചയായും വരും. പാപനിഷ്കൃതിക്കായി ആ ദുരന്തം ഇപ്പോഴേ വരട്ടെ; ഞാൻ അത് നിർഭയമായി സ്വീകരിക്കുന്നു, വീണ്ടും ഇത്തരമൊരു അപരാധം ചെയ്യാതിരിക്കാനായി.’

Verse 3

अद्यैव राज्यं बलमृद्धकोशं प्रकोपितब्रह्मकुलानलो मे । दहत्वभद्रस्य पुनर्न मेऽभूत् पापीयसी धीर्द्विजदेवगोभ्य: ॥ ३ ॥

ബ്രാഹ്മണ സംസ്കാരം, ഈശ്വരബോധം, ഗോസംരക്ഷണം എന്നിവ അവഗണിച്ചതിനാൽ ഞാൻ പാപിയായിത്തീർന്നു. അതിനാൽ, ബ്രാഹ്മണകോപമാകുന്ന അഗ്നി എന്റെ രാജ്യം, ശക്തി, സമ്പത്ത് എന്നിവയെ ഉടനടി ദഹിപ്പിക്കട്ടെ, അങ്ങനെ ഭാവിയിൽ ഇത്തരം അശുഭകരമായ ചിന്തകൾ എന്നിലുണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ.

Verse 4

स चिन्तयन्नित्थमथाश‍ृणोद् यथा मुने: सुतोक्तो निऋर्तिस्तक्षकाख्य: । स साधु मेने न चिरेण तक्षका- नलं प्रसक्तस्य विरक्तिकारणम् ॥ ४ ॥

രാജാവ് ഇപ്രകാരം പശ്ചാത്തപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ഋഷിപുത്രന്റെ ശാപം മൂലം തക്ഷക സർപ്പത്തിന്റെ ദംശനത്താൽ തനിക്ക് മരണം സംഭവിക്കുമെന്ന വാർത്ത അദ്ദേഹം അറിഞ്ഞു. രാജാവ് ഇതിനെ ഒരു നല്ല വാർത്തയായി സ്വീകരിച്ചു, കാരണം ലൗകിക കാര്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വൈരാഗ്യത്തിന് ഇത് കാരണമാകും.

Verse 5

अथो विहायेमममुं च लोकं विमर्शितौ हेयतया पुरस्तात् । कृष्णाङ्‌घ्रिसेवामधिमन्यमान उपाविशत् प्रायममर्त्यनद्याम् ॥ ५ ॥

മഹാരാജാവായ പരീക്ഷിത്ത് ഇഹലോകത്തെയും പരലോകത്തെയും ഉപേക്ഷിച്ച് ഗംഗാതീരത്ത് ദൃഢമായി ഇരുന്നു. ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിനുള്ള മറ്റെല്ലാ മാർഗങ്ങളും നിരസിച്ചുകൊണ്ട്, ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പാദാരവിന്ദങ്ങളിലുള്ള സേവനമാണ് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് കരുതി അദ്ദേഹം പ്രായോപവേശം തുടങ്ങി.

Verse 6

या वै लसच्छ्रीतुलसीविमिश्र- कृष्णाङ्‌घ्रिरेण्वभ्यधिकाम्बुनेत्री । पुनाति लोकानुभयत्र सेशान् कस्तां न सेवेत मरिष्यमाण: ॥ ६ ॥

ഗംഗാ നദിയിലെ ജലം അതീവ പവിത്രമാണ്, കാരണം അത് ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പാദാരവിന്ദങ്ങളിലെ പൊടിയും തുളസിയിലകളും കലർന്നതാണ്. ഈ ജലം മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും, പരമശിവനെയും മറ്റ് ദേവന്മാരെയും അകത്തും പുറത്തും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മരിക്കാൻ പോകുന്ന ഏതൊരാളും ഈ നദിയെ ആശ്രയിക്കേണ്ടതാണ്.

Verse 7

इति व्यवच्छिद्य स पाण्डवेय: प्रायोपवेशं प्रति विष्णुपद्याम् । दधौ मुकुन्दाङ्‌घ्रिमनन्यभावो मुनिव्रतो मुक्तसमस्तसङ्ग: ॥ ७ ॥

ഇപ്രകാരം പാണ്ഡവരുടെ യോഗ്യനായ പിൻഗാമിയായ രാജാവ് ഉറച്ച തീരുമാനമെടുത്ത് മരണം വരെ ഉപവസിക്കാൻ ഗംഗാതീരത്ത് ഇരുന്നു. മുക്തി നൽകാൻ കഴിവുള്ള മുകുന്ദന്റെ (ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ) പാദാരവിന്ദങ്ങളിൽ പൂർണ്ണമായി സമർപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, എല്ലാത്തരം സംഗങ്ങളിൽ നിന്നും ആസക്തികളിൽ നിന്നും മോചിതനായി അദ്ദേഹം മുനിവ്രതം സ്വീകരിച്ചു.

Verse 8

तत्रोपजग्मुर्भुवनं पुनाना महानुभावा मुनय: सशिष्या: । प्रायेण तीर्थाभिगमापदेशै: स्वयं हि तीर्थानि पुनन्ति सन्त: ॥ ८ ॥

അപ്പോൾ മഹാനുഭാവരായ മുനിമാർ ശിഷ്യന്മാരോടുകൂടെ തീർത്ഥയാത്രയുടെ പേരിൽ അവിടെ എത്തി; സന്മാർ സ്വസന്നിധിയാൽ തന്നെ തീർത്ഥങ്ങളെ പവിത്രമാക്കുന്നു।

Verse 9

अत्रिर्वसिष्ठश्‍च्यवन: शरद्वा- नरिष्टनेमिर्भृगुरङ्गिराश्च । पराशरो गाधिसुतोऽथ राम उतथ्य इन्द्रप्रमदेध्मवाहौ ॥ ९ ॥ मेधातिथिर्देवल आर्ष्टिषेणो भारद्वाजो गौतम: पिप्पलाद: । मैत्रेय और्व: कवष: कुम्भयोनि- र्द्वैपायनो भगवान्नारदश्च ॥ १० ॥

ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് അത്രി, വസിഷ്ഠൻ, ച്യവനൻ, ശരദ്വാൻ, അരിഷ്ടനേമി, ഭൃഗു, അങ്കിരാ, പരാശരൻ, ഗാധിസുതൻ വിശ്വാമിത്രൻ, രാമൻ (പരശുരാമൻ), ഉതഥ്യൻ, ഇന്ദ്രപ്രമദൻ, ഇധ്മവാഹു എന്നിവരായ മഹർഷിമാർ അവിടെ എത്തി।

Verse 10

अत्रिर्वसिष्ठश्‍च्यवन: शरद्वा- नरिष्टनेमिर्भृगुरङ्गिराश्च । पराशरो गाधिसुतोऽथ राम उतथ्य इन्द्रप्रमदेध्मवाहौ ॥ ९ ॥ मेधातिथिर्देवल आर्ष्टिषेणो भारद्वाजो गौतम: पिप्पलाद: । मैत्रेय और्व: कवष: कुम्भयोनि- र्द्वैपायनो भगवान्नारदश्च ॥ १० ॥

മേധാതിഥി, ദേവലൻ, ആർഷ്ടിഷേണൻ, ഭാരദ്വാജൻ, ഗൗതമൻ, പിപ്പലാദൻ, മൈത്രേയൻ, ഔർവൻ, കവഷൻ, കുംഭയോനി (അഗസ്ത്യൻ), ദ്വൈപായനൻ (വ്യാസൻ) കൂടാതെ ഭഗവാൻ നാരദനും അവിടെ എത്തി।

Verse 11

अन्ये च देवर्षिब्रह्मर्षिवर्या राजर्षिवर्या अरुणादयश्च । नानार्षेयप्रवरान् समेता- नभ्यर्च्य राजा शिरसा ववन्दे ॥ ११ ॥

കൂടാതെ ദേവർഷിമാർ, ബ്രഹ്മർഷിമാർ, രാജർഷിമാർ, അരുണാദയർ എന്ന പ്രത്യേക രാജർഷിവർഗ്ഗവും വിവിധ ഋഷിവംശങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒന്നിച്ചു വന്നു. രാജാവ് അവരെ യഥോചിതമായി ആരാധിച്ച് തലകുനിച്ച് ഭൂമിയിൽ പ്രണാമം ചെയ്തു।

Verse 12

सुखोपविष्टेष्वथ तेषु भूय: कृतप्रणाम: स्वचिकीर्षितं यत् । विज्ञापयामास विविक्तचेता उपस्थितोऽग्रेऽभिगृहीतपाणि: ॥ १२ ॥

എല്ലാ ഋഷിമാരും സുഖമായി ഇരുന്ന ശേഷം രാജാവ് വീണ്ടും പ്രണാമം ചെയ്തു; ഏകാഗ്രചിത്തനായി അവരുടെ മുമ്പിൽ കൈകൂപ്പി നിന്നുകൊണ്ട് തന്റെ തീരുമാനം അറിയിച്ചു—മരണം വരെ ഉപവസിക്കുമെന്ന്।

Verse 13

राजोवाच

രാജാവ് പറഞ്ഞു—മഹാത്മാക്കളുടെ അനുഗ്രഹം നേടാൻ പരിശീലിതരായ രാജാക്കന്മാരിൽ ഞങ്ങൾ ഏറ്റവും കൃതജ്ഞരാണ്. സാധാരണയായി നിങ്ങൾ മുനിമാർ രാജത്വത്തെ തുച്ഛമാക്കി ദൂരെയിട്ട് ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതെന്ന് കരുതുന്നു.

Verse 14

तस्यैव मेऽघस्य परावरेशो व्यासक्तचित्तस्य गृहेष्वभीक्ष्णम् । निर्वेदमूलो द्विजशापरूपो यत्र प्रसक्तो भयमाशु धत्ते ॥ १४ ॥

പരവും അപരവും ആയ ലോകങ്ങളുടെ അധിപനായ ഭഗവാൻ, ഗൃഹാസക്തമായ എന്റെ ചിത്തത്തിലെ ഈ ദോഷത്തെ ബ്രാഹ്മണശാപരൂപത്തിൽ കരുണയോടെ എന്റെ മേൽ വരുത്തിയിരിക്കുന്നു. എന്നെ രക്ഷിക്കാനായി, ഭയത്താൽ ഞാൻ വേഗം ലോകബന്ധം വിട്ടൊഴിയേണ്ടതിന്ന് അദ്ദേഹം ഇങ്ങനെ പ്രത്യക്ഷനായിരിക്കുന്നു.

Verse 15

तं मोपयातं प्रतियन्तु विप्रा गङ्गा च देवी धृतचित्तमीशे । द्विजोपसृष्ट: कुहकस्तक्षको वा दशत्वलं गायत विष्णुगाथा: ॥ १५ ॥

ഹേ വിപ്രന്മാരേ, എന്നെ പൂർണ്ണ ശരണാഗതനായി സ്വീകരിക്കുവിൻ; പ്രഭുവിന്റെ പ്രതിനിധിയായ ഗംഗാദേവിയും അങ്ങനെ തന്നെ സ്വീകരിക്കട്ടെ, കാരണം ഞാൻ ഈശ്വരന്റെ പാദപദ്മങ്ങൾ ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ചു കഴിഞ്ഞു. ബ്രാഹ്മണൻ സൃഷ്ടിച്ച തക്ഷകൻ എന്ന സർപ്പപക്ഷിയോ മറ്റേതെങ്കിലും മായാസൃഷ്ടിയോ ഉടൻ എന്നെ കടിക്കട്ടെ; നിങ്ങൾ മാത്രം വിഷ്ണുവിന്റെ ഗാഥകൾ പാടിക്കൊണ്ടിരിക്കുവിൻ.

Verse 16

पुनश्च भूयाद्भगवत्यनन्ते रति: प्रसङ्गश्च तदाश्रयेषु । महत्सु यां यामुपयामि सृष्टिं मैत्र्यस्तु सर्वत्र नमो द्विजेभ्य: ॥ १६ ॥

വീണ്ടും എല്ലാ ദ്വിജന്മാർക്കും നമസ്കാരം അർപ്പിച്ച് ഞാൻ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു—എനിക്ക് വീണ്ടും ഈ ഭൗതിക ലോകത്തിൽ ജന്മമെടുക്കേണ്ടിവന്നാലും, അനന്തനായ ഭഗവാൻ കൃഷ്ണനിൽ പൂർണ്ണ പ്രേമാസക്തി ഉണ്ടാകട്ടെ, അവന്റെ ഭക്തരുടെ സത്സംഗം ലഭിക്കട്ടെ, എല്ലായിടത്തും എല്ലാ ജീവികളോടും സൗഹൃദഭാവം നിലനിൽക്കട്ടെ.

Verse 17

इति स्म राजाध्यवसाययुक्त: प्राचीनमूलेषु कुशेषु धीर: । उदङ्‍मुखो दक्षिणकूल आस्ते समुद्रपत्‍न्‍या: स्वसुतन्यस्तभार: ॥ १७ ॥

ഇങ്ങനെ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ ധീരനായ മഹാരാജാ പരീക്ശിത് കുശാസനത്തിൽ ഇരുന്നു—കുശയുടെ വേരുകൾ കിഴക്കോട്ടായിരുന്നു; ഗംഗയുടെ തെക്കൻ തീരത്ത് അദ്ദേഹം വടക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് ഇരുന്നു. അതിന് മുമ്പേ രാജഭാരം തന്റെ പുത്രനു ഏല്പിച്ചിരുന്നു.

Verse 18

एवं च तस्मिन्नरदेवदेवे प्रायोपविष्टे दिवि देवसङ्घा: । प्रशस्य भूमौ व्यकिरन् प्रसूनै- र्मुदा मुहुर्दुन्दुभयश्च नेदु: ॥ १८ ॥

ഇങ്ങനെ നരദേവ-ദേവനായ മഹാരാജ പരീക്ഷിത് പ്രായോപവേശനമായി മരണാന്ത ഉപവാസത്തിൽ ഇരുന്നപ്പോൾ, ദിവ്യലോകത്തിലെ ദേവസംഘങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കര്‍മ്മത്തെ പ്രശംസിച്ചു. ആനന്ദത്തോടെ അവർ ഭൂമിയിൽ ആവർത്തിച്ച് പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി, ദിവ്യ ദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങി।

Verse 19

महर्षयो वै समुपागता ये प्रशस्य साध्वित्यनुमोदमाना: । ऊचु: प्रजानुग्रहशीलसारा यदुत्तमश्लोकगुणाभिरूपम् ॥ १९ ॥

അവിടെ സമാഗമിച്ച മഹർഷിമാരും മഹാരാജ പരീക്ഷിതിന്റെ തീരുമാനത്തെ പ്രശംസിച്ചു; “സാധു, സാധു” എന്ന് പറഞ്ഞു അംഗീകരിച്ചു. കാരണം അവർ ജനങ്ങളോടു സ്വഭാവതഃ അനുഗ്രഹശീലരാണ്; അവരുടെ ഉള്ളിൽ ഉത്തമശ്ലോകനായ ഭഗവാന്റെ ഗുണസാരം നിലകൊള്ളുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഭഗവദ്ഭക്തനായ പരീക്ഷിതിനെ കണ്ടു അവർ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।

Verse 20

न वा इदं राजर्षिवर्य चित्रं भवत्सु कृष्णं समनुव्रतेषु । येऽध्यासनं राजकिरीटजुष्टं सद्यो जहुर्भगवत्पार्श्वकामा: ॥ २० ॥

[ഋഷികൾ പറഞ്ഞു:] ഹേ രാജർഷിശ്രേഷ്ഠാ! ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പഥം കർശനമായി അനുഗമിക്കുന്ന പാണ്ഡവവംശജനായ നിങ്ങളിൽ, അനേകം രാജാക്കന്മാരുടെ കിരീടങ്ങൾ അലങ്കരിച്ച സിംഹാസനം ഉടൻ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭഗവാന്റെ നിത്യസാന്നിധ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നത് അത്ഭുതമല്ല।

Verse 21

सर्वे वयं तावदिहास्महेऽथ कलेवरं यावदसौ विहाय । लोकं परं विरजस्कं विशोकं यास्यत्ययं भागवतप्रधान: ॥ २१ ॥

ഈ ഭാഗവത-പ്രധാനനായ മഹാരാജ പരീക്ഷിത് ഈ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച്, രജസ്സാദി മലിനതകളില്ലാത്തതും ശോകരഹിതവുമായ പരമലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നതുവരെ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഇവിടെ കാത്തിരിക്കും।

Verse 22

आश्रुत्य तद‍ृषिगणवच: परीक्षित् समं मधुच्युद् गुरु चाव्यलीकम् । आभाषतैनानभिनन्द्य युक्तान् शुश्रूषमाणश्चरितानि विष्णो: ॥ २२ ॥

ഋഷിഗണങ്ങളുടെ വചനങ്ങൾ ശ്രവിക്കാൻ അത്യന്തം മധുരവും അർത്ഥപൂർണ്ണവും യഥോചിതവും പൂർണ്ണസത്യവുമായിരുന്നു. അവ കേട്ട ശേഷം, വിഷ്ണു (ശ്രീകൃഷ്ണൻ)ന്റെ ചരിതങ്ങൾ ശ്രവിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച മഹാരാജ പരീക്ഷിത് ആ യോഗ്യ മഹർഷിമാരെ അഭിനന്ദിച്ച് വിനയത്തോടെ സംസാരിച്ചു।

Verse 23

समागता: सर्वत एव सर्वे वेदा यथा मूर्तिधरास्त्रिपृष्ठे । नेहाथ नामुत्र च कश्चनार्थ ऋते परानुग्रहमात्मशीलम् ॥ २३ ॥

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ മഹർഷിമാരേ! നിങ്ങൾ സർവ്വ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമെത്തി കരുണയോടെ ഇവിടെ സമാഗമിച്ചിരിക്കുന്നു. ത്രിലോകത്തിനുമീതെയുള്ള സത്യലോകത്തിൽ അധിവസിക്കുന്ന വേദങ്ങൾ മూర్తിമാനായി വന്നതുപോലെ നിങ്ങൾ. പരാനുഗ്രഹം തന്നെയാണ് നിങ്ങളുടെ സ്വഭാവം; ഇതൊഴികെ ഇഹലോകത്തോ പരലോകത്തോ നിങ്ങൾക്ക് സ്വാർത്ഥമില്ല.

Verse 24

ततश्च व: पृच्छ्‍यमिमं विपृच्छे विश्रभ्य विप्रा इति कृत्यतायाम् । सर्वात्मना म्रियमाणैश्च कृत्यं शुद्धं च तत्रामृशताभियुक्ता: ॥ २४ ॥

അതുകൊണ്ട്, വിശ്വസനീയരായ ബ്രാഹ്മണന്മാരേ! ഞാൻ നിർഭയമായി ചോദിക്കുന്നു—ഇപ്പോൾ എന്റെ തത്സമയ കർത്തവ്യം എന്ത്? ദയവായി നന്നായി ആലോചിച്ച് പറയുക: എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും എല്ലാവർക്കും ഉള്ള ശുദ്ധ കർത്തവ്യം എന്ത്, പ്രത്യേകിച്ച് മരണസന്നിധിയിലുള്ളവരുടെ കർത്തവ്യം എന്ത്?

Verse 25

तत्राभवद्भगवान् व्यासपुत्रो यद‍ृच्छया गामटमानोऽनपेक्ष: । अलक्ष्यलिङ्गो निजलाभतुष्टो वृतश्च बालैरवधूतवेष: ॥ २५ ॥

അപ്പോൾ വ്യാസദേവന്റെ ശക്തിമാനായ പുത്രൻ ഭഗവാൻ ശുകദേവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹം യദൃച്ഛയായി ഭൂമിയിൽ നിരപേക്ഷനായി സഞ്ചരിക്കുകയും സ്വലാഭത്തിൽ തൃപ്തനായി നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്തു. വർണാശ്രമത്തിന്റെ യാതൊരു ലക്ഷണവും അദ്ദേഹത്തിൽ പ്രകടമായില്ല. സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും ചുറ്റിനിന്നു; അവധൂതനെപ്പോലെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട വേഷത്തിലായിരുന്നു അദ്ദേഹം.

Verse 26

तं द्व‌्यष्टवर्षं सुकुमारपाद- करोरुबाह्वंसकपोलगात्रम् । चार्वायताक्षोन्नसतुल्यकर्ण- सुभ्र्वाननं कम्बुसुजातकण्ठम् ॥ २६ ॥

വ്യാസപുത്രൻ അപ്പോൾ വെറും പതിനാറു വയസ്സുകാരൻ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ, കൈകൾ, തുടകൾ, ഭുജങ്ങൾ, തോളുകൾ, കവിളുകൾ, നെറ്റി മുതലായ അവയവങ്ങൾ അത്യന്തം സുകുമാരവും സുന്ദരമായി ഘടിതവുമായിരുന്നു. കണ്ണുകൾ വിശാലവും മനോഹരവും; മൂക്ക് ഉയർന്നതും ചെവികളും ഉന്നതവുമായിരുന്നു. മുഖം അത്യാകർഷകവും, കഴുത്ത് ശംഖുപോലെ സുസംഘടിതവും മനോഹരവുമായിരുന്നു.

Verse 27

निगूढजत्रुं पृथुतुङ्गवक्षस- मावर्तनाभिं वलिवल्गूदरं च । दिगम्बरं वक्त्रविकीर्णकेशं प्रलम्बबाहुं स्वमरोत्तमाभम् ॥ २७ ॥

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജത്രു (കോളർബോൺ) മാംസളമായിരുന്നു; വക്ഷസ്ഥലം വിശാലവും ഉന്നതവും; നാഭി ആഴമുള്ളതും ഉദരത്തിൽ മനോഹരമായ മടിവരകളും ഉണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം ദിഗംബരനായിരുന്നു; മുഖത്ത് ചുരുളൻ മുടി ചിതറിക്കിടന്നു. ഭുജങ്ങൾ ദീർഘമായിരുന്നു; ദേഹകാന്തി ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ നിറംപോലെ തന്നെ പ്രതിഫലിച്ചു.

Verse 28

श्यामं सदापीव्यवयोऽङ्गलक्ष्म्या स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरस्मितेन । प्रत्युत्थितास्ते मुनय: स्वासनेभ्य- स्तल्लक्षणज्ञा अपि गूढवर्चसम् ॥ २८ ॥

അദ്ദേഹം ശ്യാമവർണ്ണനും നിത്യയൗവനസമ്പന്നനും അങ്കലക്ഷ്മ്യാൽ ദീപ്തനുമായിരുന്നു. മനോഹരമായ സ്മിതം കൊണ്ട് സ്ത്രീകൾക്കും പ്രിയങ്കരനായി. സ്വാഭാവിക മഹിമ മറച്ചുവെച്ചാലും, ലക്ഷണവിദ്യയിൽ നിപുണരായ മുനിമാർ ആസനങ്ങളിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് അദ്ദേഹത്തെ ആദരിച്ചു.

Verse 29

स विष्णुरातोऽतिथय आगताय तस्मै सपर्यां शिरसाजहार । ततो निवृत्ता ह्यबुधा: स्त्रियोऽर्भका महासने सोपविवेश पूजित: ॥ २९ ॥

വിഷ്ണുരാതൻ എന്നറിയപ്പെടുന്ന മഹാരാജാ പരീക്ഷിത് അതിഥിയായി വന്ന ശ്രീ ശുകദേവ ഗോസ്വാമിയെ ശിരസ്സു നമിച്ച് സത്കരിച്ചു. അപ്പോൾ അജ്ഞാനികളായ സ്ത്രീകളും ബാലകരും അദ്ദേഹത്തെ പിന്തുടരുന്നത് നിർത്തി. എല്ലാവരുടെയും പൂജ സ്വീകരിച്ച് ശുകദേവ ഗോസ്വാമി മഹാസനത്തിൽ ഇരുന്നുവു.

Verse 30

स संवृतस्तत्र महान् महीयसां ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षिसङ्घै: । व्यरोचतालं भगवान् यथेन्दु- र्ग्रहर्क्षतारानिकरै: परीत: ॥ ३० ॥

അവിടെ ശ്രീ ശുകദേവ ഗോസ്വാമി ബ്രഹ്മർഷി, രാജർഷി, ദേവർഷി എന്നീ മഹാത്മാക്കളുടെ സംഘങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും താരകളും ചന്ദ്രനെ ചുറ്റി അവനെ കൂടുതൽ ശോഭിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ഭഗവത്സമനായ ശുകദേവൻ എല്ലാവരുടെയും മദ്ധ്യേ ദിവ്യ തേജസ്സോടെ വിരാജിച്ചു; എല്ലാവരും അദ്ദേഹത്തെ ആദരിച്ചു.

Verse 31

प्रशान्तमासीनमकुण्ठमेधसं मुनिं नृपो भागवतोऽभ्युपेत्य । प्रणम्य मूर्ध्नावहित: कृताञ्जलि- र्नत्वा गिरा सूनृतयान्वपृच्छत् ॥ ३१ ॥

ശ്രീ ശുകദേവ ഗോസ്വാമി പൂർണ്ണമായി ശാന്തനായി, അകുണ്ഠമായ മേധസ്സോടെ, ഏതു ചോദ്യത്തിനും മടിയില്ലാതെ മറുപടി നൽകാൻ സന്നദ്ധനായി ഇരുന്നിരുന്നു. മഹാഭക്തനായ മഹാരാജാ പരീക്ഷിത് അദ്ദേഹത്തെ സമീപിച്ച് ശിരസ്സു നമിച്ച് പ്രണമിച്ചു; കൈകൂപ്പി, മധുരവാക്കുകളാൽ വിനീതമായി ചോദിച്ചു.

Verse 32

परीक्षिदुवाच अहो अद्य वयं ब्रह्मन् सत्सेव्या: क्षत्रबन्धव: । कृपयातिथिरूपेण भवद्भ‍िस्तीर्थका: कृता: ॥ ३२ ॥

പരീക്ഷിത് പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ഇന്ന് ഞങ്ങൾ വെറും ക്ഷത്രബന്ധുക്കളായിരുന്നാലും ധന്യരായി; കാരണം സത്സംഗത്തിന്റെ സേവയ്ക്ക് അർഹരായി. നിങ്ങളുടെ കൃപയാൽ നിങ്ങൾ അതിഥിരൂപത്തിൽ ഇവിടെ വന്ന് ഞങ്ങളെ തീർത്ഥസ്ഥലങ്ങളെപ്പോലെ പവിത്രമാക്കി.

Verse 33

येषां संस्मरणात्पुंसां सद्य: शुद्ध्यन्ति वै गृहा: । किं पुनर्दर्शनस्पर्शपादशौचासनादिभि: ॥ ३३ ॥

നിങ്ങളെ സ്മരിക്കുന്നതുമാത്രത്തിൽ തന്നെ ഞങ്ങളുടെ ഗൃഹങ്ങൾ ഉടൻ പവിത്രമാകുന്നു. പിന്നെ നിങ്ങളുടെ ദർശനം, സ്പർശം, തിരുപാദപ്രക്ഷാലനം, ഗൃഹത്തിൽ ആസനം സമർപ്പിക്കൽ—ഇവയെക്കുറിച്ച് എന്തു പറയണം!

Verse 34

सान्निध्यात्ते महायोगिन्पातकानि महान्त्यपि । सद्यो नश्यन्ति वै पुंसां विष्णोरिव सुरेतरा: ॥ ३४ ॥

മഹായോഗീ! നിങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ മനുഷ്യരുടെ മഹാപാപങ്ങൾ പോലും ഉടൻ നശിക്കുന്നു; വിഷ്ണുവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അസുരപ്രകൃതി നിലനിൽക്കാത്തതുപോലെ.

Verse 35

अपि मे भगवान् प्रीत: कृष्ण: पाण्डुसुतप्रिय: । पैतृष्वसेयप्रीत्यर्थं तद्गोत्रस्यात्तबान्धव: ॥ ३५ ॥

പാണ്ഡുപുത്രന്മാർക്ക് അത്യന്തം പ്രിയനായ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ എന്നോട് പ്രസന്നനായി. തന്റെ പിതൃസഹോദരബന്ധുക്കളായ മഹാബന്ധുക്കളെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനായി എന്നെ ആ ഗോത്രത്തിലെ ബന്ധുവായി സ്വീകരിച്ചു.

Verse 36

अन्यथा तेऽव्यक्तगतेर्दर्शनं न: कथं नृणाम् । नितरां म्रियमाणानां संसिद्धस्य वनीयस: ॥ ३६ ॥

അല്ലെങ്കിൽ—ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പ്രേരണയില്ലാതെ—സാധാരണ മനുഷ്യർക്കു അദൃശ്യമായി സഞ്ചരിക്കുന്ന നിങ്ങൾ, മരണസന്നരായ ഞങ്ങൾക്ക് സ്വമേധയാ ഇവിടെ എങ്ങനെ ദർശനം നൽകി?

Verse 37

अत: पृच्छामि संसिद्धिं योगिनां परमं गुरुम् । पुरुषस्येह यत्कार्यं म्रियमाणस्य सर्वथा ॥ ३७ ॥

അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു—യോഗികളുടെ പരമഗുരുവേ—സിദ്ധിയുടെ മാർഗം ദയവായി ഉപദേശിക്കണമേ: ഈ ലോകത്ത് മനുഷ്യൻ, പ്രത്യേകിച്ച് മരണസന്നനായവൻ, എല്ലായ്പ്പോഴും എന്ത് ചെയ്യണം?

Verse 38

यच्छ्रोतव्यमथो जप्यं यत्कर्तव्यं नृभि: प्रभो । स्मर्तव्यं भजनीयं वा ब्रूहि यद्वा विपर्ययम् ॥ ३८ ॥

ഹേ പ്രഭോ, മനുഷ്യൻ എന്ത് ശ്രവിക്കണം, എന്ത് ജപിക്കണം, എന്ത് ചെയ്യണം, എന്ത് സ്മരിക്കണം, ആരെ ഭജിച്ച് ആരാധിക്കണം, കൂടാതെ എന്ത് ചെയ്യരുത്—ഇതെല്ലാം എനിക്ക് പറഞ്ഞു തരണമേ।

Verse 39

नूनं भगवतो ब्रह्मन् गृहेषु गृहमेधिनाम् । न लक्ष्यते ह्यवस्थानमपि गोदोहनं क्‍वचित् ॥ ३९ ॥

ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ഭഗവത്സമനായ നിങ്ങൾ ഗൃഹമേധികളുടെ വീടുകളിൽ താമസിക്കുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നില്ല; ചിലപ്പോൾ പശുവിനെ പാലെടുക്കുന്നത്ര സമയവും പോലും നിൽക്കാറില്ലെന്ന് പറയുന്നു।

Verse 40

सूत उवाच एवमाभाषित: पृष्ट: स राज्ञा श्लक्ष्णया गिरा । प्रत्यभाषत धर्मज्ञो भगवान् बादरायणि: ॥ ४० ॥

സൂതൻ പറഞ്ഞു—രാജാവ് മധുരമായ വാക്കുകളാൽ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചു. അപ്പോൾ ധർമ്മതത്ത്വം അറിഞ്ഞ വ്യാസപുത്രൻ ഭഗവാൻ ബാദരായണി (ശുകദേവൻ) മറുപടി ആരംഭിച്ചു।