Adhyaya 3

Verse 1

श्रीराजोवाच परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम् । मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥

രാജാ നിമി പറഞ്ഞു: മഹാന്മാരേ! മഹായോഗികളെയും മോഹിപ്പിക്കുന്ന പരമേശ്വരൻ ശ്രീവിഷ്ണുവിന്റെ മായാശക്തിയെ അറിയാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ദയവായി ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഞങ്ങളോട് പറയുക.

Verse 2

नानुतृप्ये जुषन्युष्मद्वचोहरिकथामृतम् । संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम् ॥ २ ॥

നിങ്ങളുടെ വചനങ്ങളായ ഹരികഥാമൃതം ഞാൻ പാനം ചെയ്തിട്ടും എന്റെ ദാഹം തീരുന്നില്ല. കാരണം ഞാൻ സംസാരതാപത്തിൽ കത്തുന്ന മർത്ത്യൻ; ഈ ഹരികഥ തന്നെയാണ് ആ താപത്തിനുള്ള യഥാർത്ഥ ഔഷധം.

Verse 3

श्रीअन्तरीक्ष उवाच एभिर्भूतानि भूतात्मा महाभूतैर्महाभुज । ससर्जोच्चावचान्याद्य: स्वमात्रात्मप्रसिद्धये ॥ ३ ॥

ശ്രീ അന്തരീക്ഷൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാബാഹു രാജാവേ, മഹാഭൂതങ്ങളെ പ്രവർത്തിപ്പിച്ച് ആദിയായ സർവ്വഭൂതാത്മാവ് ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ യോനികളിൽ ജീവികളെ സൃഷ്ടിച്ചു; അവർ ഇച്ഛാനുസാരം ഭോഗമോ മോക്ഷമോ തേടുവാൻ.

Verse 4

एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्ट: पञ्चधातुभि: । एकधा दशधात्मानं विभजन्जुषते गुणान् ॥ ४ ॥

ഇങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ജീവികളുടെ ദേഹങ്ങളിൽ പരമാത്മാവ് പഞ്ചധാതുക്കളോടെ പ്രവേശിച്ച് മനസ്സിനെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നു; ഒരനായിട്ടും ആത്മാവിനെ പത്തുവിധമായി വിഭജിച്ചതുപോലെ ചെയ്ത് ജീവനെ ഗുണങ്ങളിലേക്കു ആകർഷിക്കുന്നു।

Verse 5

गुणैर्गुणान्स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितै: प्रभु: । मन्यमान इदं सृष्टमात्मानमिह सज्जते ॥ ५ ॥

പരമാത്മാവ് ഉണർത്തിയ ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ ജീവൻ ത്രിഗുണമയ വിഷയങ്ങളെ ഭോഗിക്കുവാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അങ്ങനെ സൃഷ്ടമായ ദേഹത്തെയേ ‘ഞാൻ’ എന്നു കരുതി, അജന്മ നിത്യാത്മാവിനെ ദേഹത്തിൽ ആസക്തമാക്കി, പ്രഭുവിന്റെ മായയിൽ കുടുങ്ങുന്നു।

Verse 6

कर्माणि कर्मभि: कुर्वन्सनिमित्तानि देहभृत् । तत्तत्कर्मफलं गृह्णन्भ्रमतीह सुखेतरम् ॥ ६ ॥

ദേഹധാരി ജീവൻ ആഴത്തിലുള്ള വാസനകളാൽ പ്രേരിതനായി ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ കർമ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുത്തുന്നു; പിന്നെ ആ കർമ്മഫലങ്ങൾ അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട് ഈ ലോകത്ത് പറയപ്പെടുന്ന സുഖവും ദുഃഖവും ഇടയിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു।

Verse 7

इत्थं कर्मगतीर्गच्छन्बह्वभद्रवहा: पुमान् । आभूतसम्प्लवात्सर्गप्रलयावश्न‍ुतेऽवश: ॥ ७ ॥

ഇങ്ങനെ കർമ്മഗതികളിലൂടെ പോകുന്ന മനുഷ്യൻ അനേകം അമംഗളങ്ങൾ ചുമക്കുന്നു; തന്റെ കർമ്മഫലങ്ങളുടെ പ്രേരണയിൽ അശക്തനായി, സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭം മുതൽ മഹാപ്രളയം വരെ വീണ്ടും വീണ്ടും ജനനമരണങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 8

धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् । अनादिनिधन: कालो ह्यव्यक्तायापकर्षति ॥ ८ ॥

ഭൗതിക തത്ത്വങ്ങളുടെ പ്രളയം സമീപിക്കുമ്പോൾ, അനാദി-അനന്തനായ ഭഗവാൻ കാലരൂപത്തിൽ സ്ഥൂല-സൂക്ഷ്മ ഗുണാത്മകമായ പ്രകട ജഗത്തിനെ പിൻവലിച്ച് അവ്യക്തത്തിൽ ലയിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 9

शतवर्षा ह्यनावृष्टिर्भविष्यत्युल्बणा भुवि । तत्कालोपचितोष्णार्को लोकांस्त्रीन्प्रतपिष्यति ॥ ९ ॥

പ്രളയം സമീപിക്കുമ്പോൾ ഭൂമിയിൽ നൂറു വർഷം ഭീകരമായ അനാവൃഷ്ടി സംഭവിക്കുന്നു. അപ്പോൾ സൂര്യന്റെ ചൂട് ക്രമേണ വർധിച്ച് മൂന്ന് ലോകങ്ങളെയും കടുത്തതായി തപിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 10

पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानल: । दहन्नूर्ध्वशिखो विष्वग्वर्धते वायुनेरित: ॥ १० ॥

പാതാളലോകത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ഭഗവാൻ സങ്കർഷണന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് അഗ്നി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. മഹാവായുക്കൾ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന മേലോട്ടുയരുന്ന ജ്വാലകൾ എല്ലാദിക്കിലും എല്ലാം ദഹിപ്പിച്ച് വ്യാപിക്കുന്നു।

Verse 11

संवर्तको मेघगणो वर्षति स्म शतं समा: । धाराभिर्हस्तिहस्ताभिर्लीयते सलिले विराट् ॥ ११ ॥

സംവർത്തക എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന മേഘസംഘങ്ങൾ നൂറു വർഷം മഴ പെയ്യിക്കുന്നു. ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെ നീളമുള്ള ധാരകളായി വീഴുന്ന മഴ, സമസ്ത വിരാട് ജഗത്തിനെ വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിക്കുന്നു।

Verse 12

ततो विराजमुत्सृज्य वैराज: पुरुषो नृप । अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानल: ॥ १२ ॥

അപ്പോൾ, ഹേ രാജാവേ! വിശ്വരൂപത്തിന്റെ ആത്മാവായ വൈരാജ പുരുഷൻ (ബ്രഹ്മ) തന്റെ വിരാട് ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഇന്ധനം തീർന്ന അഗ്നിപോലെ, സൂക്ഷ്മമായ അവ്യക്ത പ്രകൃതിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു।

Verse 13

वायुना हृतगन्धा भू: सलिलत्वाय कल्पते । सलिलं तद्‍धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥ १३ ॥

വായു ഗന്ധഗുണം ഹരിക്കുമ്പോൾ ഭൂമി ജലതത്ത്വമായി മാറുന്നു; അതേ വായു ജലത്തിലെ രസഗുണം ഹരിക്കുമ്പോൾ ജലം അഗ്നിതത്ത്വത്തിൽ ലയിക്കുന്നു।

Verse 14

हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योति: प्रलीयते । हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते । कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ॥ १४ ॥

തമസ്സാൽ രൂപഗുണം ഹരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അഗ്നി വായുവിൽ പ്രലീനമാകുന്നു. ആകാശത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ സ്പർശഗുണം നഷ്ടപ്പെട്ട വായു ആകാശത്തിൽ ലയിക്കുന്നു. കാലരൂപ പരമാത്മാവ് ഗുണം ഹരിക്കുമ്പോൾ ആകാശം താമസ അഹങ്കാരത്തിൽ ലയിക്കുന്നു.

Verse 15

इन्द्रियाणि मनो बुद्धि: सह वैकारिकैर्नृप । प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैरहमात्मनि ॥ १५ ॥

ഹേ നൃപാ! ഭൗതിക ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ബുദ്ധിയും അവ ഉദ്ഭവിച്ച രജോഗുണ അഹങ്കാരത്തിൽ തങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളോടുകൂടെ പ്രവേശിക്കുന്നു; മനസ്സ് ദേവതകളോടുകൂടെ സത്ത്വഗുണ അഹങ്കാരത്തിൽ ലയിക്കുന്നു. പിന്നെ സമസ്ത അഹങ്കാരം തന്റെ ഗുണങ്ങളോടുകൂടെ മഹത്തത്ത്വത്തിൽ വിലീനമാകുന്നു.

Verse 16

एषा माया भगवत: सर्गस्थित्यन्तकारिणी । त्रिवर्णा वर्णितास्माभि: किं भूय: श्रोतुमिच्छसि ॥ १६ ॥

ഇത് ഭഗവാന്റെ മായയാണ്; സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, പ്രളയം എന്നിവ നടത്തുന്നത്. ത്രിഗുണമയമായ ഈ മായയെ ഞങ്ങൾ വിവരിച്ചു; ഇനി നീ എന്തുകൂടി കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?

Verse 17

श्रीराजोवाच यथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभि: । तरन्त्यञ्ज: स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम् ॥ १७ ॥

ശ്രീരാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ മഹർഷേ! ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവർക്ക് അതിദുസ്തരമായ പരമേശ്വരന്റെ ഐശ്വര്യമയമായ മായയെ, സ്ഥൂലബുദ്ധിയുള്ള ഭൗതികവാദിയും എങ്ങനെ എളുപ്പത്തിൽ കടക്കുന്നു? ദയവായി ഇതു പറഞ്ഞുതരുക.

Verse 18

श्रीप्रबुद्ध उवाच कर्माण्यारभमाणानां दु:खहत्यै सुखाय च । पश्येत् पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ १८ ॥

ശ്രീപ്രബുദ്ധൻ പറഞ്ഞു—സ്ത്രീ‑പുരുഷഭാവം സ്വീകരിച്ച് ബന്ധിതജീവികൾ കാമബന്ധത്തിൽ ചേരുന്നു; ദുഃഖം ഇല്ലാതാക്കാനും സുഖം വർധിപ്പിക്കാനും നിരന്തരം ഭൗതികപ്രയത്നം ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ഫലം മറിച്ചാകുന്നു—സുഖം ക്ഷയിക്കുകയും വയസ്സ് കൂടുമ്പോൾ കഷ്ടം വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 19

नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना । गृहापत्याप्तपशुभि: का प्रीति: साधितैश्चलै: ॥ १९ ॥

ധനം സ്ഥിരം വേദന നൽകുന്നതാണ്; അത് നേടുക ദുഷ്കരം; ആത്മാവിന് അത് മരണത്തുല്യം. അസ്ഥിരമായ ആ ധനത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന വീട്, മക്കൾ, ബന്ധുക്കൾ, ഗൃഹപശുക്കൾ—ഇവയിൽ യഥാർത്ഥ തൃപ്തി എന്ത്? സ്ഥിരസുഖം എവിടെ?

Verse 20

एवं लोकं परं विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम् । सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ २० ॥

അതുപോലെ പരലോകത്തിലെ സ്വർഗ്ഗലോകവും കർമഫലത്തിൽ നിർമ്മിതമായ നശ്വരമാണ്. അവിടെ സമന്മാരോടുള്ള മത്സരവും മേന്മയുള്ളവരോടുള്ള അസൂയയും, പുണ്യം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ സ്വർഗ്ഗവാസം നശിക്കുമെന്ന ഭയവും—ശത്രുരാജാക്കന്മാർ പീഡിപ്പിക്കുന്ന രാജാക്കന്മാർക്ക് യഥാർത്ഥ സുഖമില്ലാത്തതുപോലെ.

Verse 21

तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासु: श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥ २१ ॥

അതിനാൽ പരമ ശ്രേയസ്സിനെ അന്വേഷിക്കുന്നവൻ ദീക്ഷയോടെ സദ്ഗുരുവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കണം. യഥാർത്ഥ ഗുരു—ശാസ്ത്രവചനത്തിലും പരതത്ത്വത്തിലും നിഷ്ണാതൻ, ശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തം വിചാരിച്ച് ഗ്രഹിച്ചവൻ, പരമേശ്വരന്റെ ആശ്രയത്തിൽ ഭൗതികാസക്തി വിട്ട് ശാന്തനായ മഹാത്മാവ്.

Verse 22

तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवत: । अमाययानुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदोहरि: ॥ २२ ॥

അവിടെ ശിഷ്യൻ ഗുരുവിനെ തന്റെ ജീവനും ആരാധ്യദൈവവും ആയി സ്വീകരിച്ച് ഭാഗവതധർമ്മങ്ങൾ—ശുദ്ധ ഭക്തിസേവയുടെ മാർഗം—പഠിക്കണം. കപടമില്ലാതെ വിശ്വാസത്തോടെ അനുകൂലമായി സേവിക്കണം; അപ്പോൾ സർവാത്മാവിന്റെ ആത്മാവായ ഹരി പ്രസന്നനായി ശുദ്ധഭക്തനോട് സ്വയം തന്നെ അർപ്പിക്കുന്നു.

Verse 23

सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु । दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम् ॥ २३ ॥

സത്യശിഷ്യൻ മനസ്സിനെ ഭൗതികാസക്തികളിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്താൻ പഠിക്കുകയും ഗുരുവിന്റെയും সাধു-ഭക്തന്മാരുടെയും സത്സംഗം दृഢമായി വളർത്തുകയും വേണം. താഴ്ന്ന നിലയിലുള്ളവരോട് കരുണ, സമനിലയിലുള്ളവരോട് സൗഹൃദം, ഉയർന്ന ആത്മീയ നിലയിലുള്ളവരോട് വിനയത്തോടെ സേവനം—ഇങ്ങനെ എല്ലാ ജീവികളോടും യഥോചിതമായി പെരുമാറണം.

Verse 24

शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयो: ॥ २४ ॥

ഗുരുസേവയ്ക്കായി ശിഷ്യൻ ശൗചം, തപസ്, തിതിക്ഷ, മൗനം, വേദസ്വാധ്യായം, ലാളിത്യം, ബ്രഹ്മചര്യം, അഹിംസ, കൂടാതെ ഉഷ്ണ-ശീതം, സുഖ-ദുഃഖം പോലുള്ള ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ സമത്വം എന്നിവ പഠിക്കണം.

Verse 25

सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम् । विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥ २५ ॥

എല്ലായിടത്തും സ്വയം നിത്യചൈതന്യാത്മാവെന്നും ഭഗവാനെ സർവ്വനിയന്താവെന്നും കണ്ടുകൊണ്ട് ധ്യാനം അഭ്യസിക്കണം. ധ്യാനം വർധിപ്പിക്കാൻ ഏകാന്തത്തിൽ വസിച്ച്, വീടിനോടും ഗൃഹോപകരണങ്ങളോടും ഉള്ള മിഥ്യാ ആസക്തി ഉപേക്ഷിക്കണം. നശ്വരദേഹത്തിന്റെ അലങ്കാരങ്ങൾ വിട്ട്, ഉപേക്ഷിച്ചിടങ്ങളിൽ കിട്ടുന്ന ചീന്തുകളോ വൃക്ഷതൊലിയോ വസ്ത്രമാക്കി ധരിച്ചു, ഏതു സാഹചര്യത്തിലും സന്തോഷം പഠിക്കണം.

Verse 26

श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि । मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ २६ ॥

ഭാഗവതശാസ്ത്രത്തിൽ ദൃഢവിശ്വാസം വേണം—ഭഗവാന്റെ മഹിമകൾ വിവരിക്കുന്ന ശാസ്ത്രങ്ങളെ അനുസരിച്ചാൽ ജീവിതത്തിലെ സമ്പൂർണ്ണ വിജയം ലഭിക്കും എന്ന്. അതേസമയം മറ്റു ശാസ്ത്രങ്ങളെ നിന്ദിക്കരുത്. മനസ്സ്, വാക്ക്, പ്രവൃത്തി എന്നിവയെ കർശനമായി നിയന്ത്രിച്ച്, സത്യം പറയുകയും ശമ-ദമങ്ങളാൽ മനസ്സിനെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും പൂർണ്ണമായി വശപ്പെടുത്തുകയും വേണം.

Verse 27

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥

ഹരിയുടെ അത്ഭുതമായ ദിവ്യകർമ്മങ്ങളെ ശ്രവണം, കീർത്തനം, ധ്യാനം ചെയ്യണം; പ്രത്യേകിച്ച് ഭഗവാന്റെ അവതാരം, ലീലകൾ, ഗുണങ്ങൾ, നാമങ്ങൾ എന്നിവയിൽ ലീനനാകണം. അങ്ങനെ പ്രചോദിതനായി ദിനചര്യയിലെ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും പ്രഭുവിന് അർപ്പണമായി നടത്തണം. യജ്ഞം, ദാനം, തപസ്, ജപം, തനിക്കു പ്രിയമായ ധർമ്മകർമ്മങ്ങൾ—എല്ലാം ഭഗവാന്റെ തൃപ്തിക്കായി സമർപ്പിക്കണം; ഭാര്യ, മക്കൾ, വീട്, പ്രാണവായുവും പരമപുരുഷന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ അർപ്പിക്കണം.

Verse 28

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥

ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ അത്ഭുതമായ ദിവ്യകർമ്മങ്ങളെ ശ്രവണം, കീർത്തനം, ധ്യാനം ചെയ്യണം. പരമപുരുഷോത്തമന്റെ അവതാരം, ലീലകൾ, ഗുണങ്ങൾ, പവിത്ര നാമങ്ങൾ എന്നിവയിൽ പ്രത്യേകമായി മനസ്സിനെ ലയിപ്പിച്ച്, ദിനചര്യയിലെ എല്ലാ പ്രവർത്തികളും അവനോടുള്ള അർപ്പണഭാവത്തോടെ നടത്തണം. യജ്ഞം, ദാനം, തപസ്സ്, ജപം എന്നിവ എല്ലാം പ്രഭുവിന്റെ തൃപ്തിക്കായി മാത്രം; ഭഗവദ്മഹിമ പാടുന്ന മന്ത്രങ്ങളേ ജപിക്കണം. പ്രിയവും ആസ്വാദ്യവുമായതെല്ലാം ഉടൻ പരമേശ്വരനു സമർപ്പിക്കണം—ഭാര്യ, മക്കൾ, വീട്, പ്രാണനും വരെ ശ്രീഭഗവാന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ അർപ്പിക്കണം.

Verse 29

एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् । परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ २९ ॥

പരമഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, കൃഷ്ണനെ ജീവിതാധിപനായി സ്വീകരിച്ച മനുഷ്യരോടു സൗഹൃദം വളർത്തണം. അതുപോലെ എല്ലാ ജീവികളോടും സേവാഭാവം വികസിപ്പിക്കണം. പ്രത്യേകിച്ച് മനുഷ്യരൂപത്തിലുള്ളവരെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കണം; അവരിൽ ധർമ്മാചരണത്തിന്റെ തത്ത്വങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്നവരെ. ധാർമ്മികരിൽ പോലും പരമപുരുഷോത്തമന്റെ ശുദ്ധഭക്തന്മാർക്ക് പ്രത്യേകമായി സേവനം അർപ്പിക്കണം.

Verse 30

परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यश: । मिथो रतिर्मिथस्तुष्टिर्निवृत्तिर्मिथ आत्मन: ॥ ३० ॥

ഭക്തരോടൊപ്പം കൂടിച്ചേർന്ന് പരസ്പരം ഭഗവാന്റെ യശസ്സിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുകയും കീർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് അത്യന്തം പാവനമാണ്. ഇങ്ങനെ സ്നേഹപൂർണ്ണമായ സൗഹൃദം വളരുന്നു; പരസ്പര സന്തോഷവും തൃപ്തിയും ജനിക്കുന്നു. ഒരുമറ്റൊരാളെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, എല്ലാ ദുഃഖത്തിന്റെയും കാരണമായ ഇന്ദ്രിയസുഖാസക്തി അവർ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 31

स्मरन्त: स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम् । भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम् ॥ ३१ ॥

ഭക്തർ പരസ്പരം ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ മഹിമകൾ നിരന്തരം ചർച്ച ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ അവർ സ്ഥിരമായി പ്രഭുവിനെ സ്മരിക്കുകയും, തമ്മിൽ തമ്മിൽ അവന്റെ ഗുണങ്ങളും ലീലകളും ഓർമ്മിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭക്തിയോഗത്തിന്റെ തത്ത്വങ്ങളോടുള്ള അവരുടെ ഭക്തിയാൽ, അശുഭസമൂഹം അകറ്റുന്ന ഹരി പ്രസന്നനാകുന്നു. എല്ലാ തടസ്സങ്ങളും നീങ്ങി ശുദ്ധപ്രേമം ഉണരുമ്പോൾ, ഈ ലോകത്തുതന്നെ അവരുടെ ദേഹത്തിൽ രോമാഞ്ചം മുതലായ അതീന്ദ്രിയാനന്ദലക്ഷണങ്ങൾ പ്രകടമാകുന്നു.

Verse 32

क्व‍‍चिद् रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्व‍‍चि- द्धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिका: । नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं भवन्ति तूष्णीं परमेत्य निवृता: ॥ ३२ ॥

പ്രേമം ലഭിച്ച ഭക്തർ ചിലപ്പോൾ അച്യുതനെ ചിന്തിച്ച് ലയിച്ച് ഉച്ചത്തിൽ കരയും. ചിലപ്പോൾ അവർ ചിരിക്കും, ആനന്ദത്തിൽ തുളുമ്പും, പ്രഭുവിനോട് അലൗകികമായി സംസാരിക്കും. ചിലപ്പോൾ അവർ നൃത്തം ചെയ്യും, പാടും; ചിലപ്പോൾ അജന്മനായ പരമേശ്വരന്റെ ലീലകൾ അനുസരിച്ച് അവയെ അഭിനയമായി പ്രകടിപ്പിക്കും. പിന്നെയും ചിലപ്പോൾ അവന്റെ സാക്ഷാത്കാരം ലഭിച്ച്, വിരക്തരായി, ശാന്തമായി മൗനത്തിലാകും.

Verse 33

इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया । नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ॥ ३३ ॥

ഇങ്ങനെ ഭാഗവതധർമ്മങ്ങൾ പഠിച്ച് ഭക്തിയോടെ അവ പ്രയോഗിക്കുന്ന ഭക്തൻ ഭഗവദ്‌പ്രേമസ്ഥാനത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. നാരായണനിൽ പൂർണ്ണ ശരണാഗതിയാൽ അത്യന്തം ദുസ്തരമായ മായയെയും അവൻ എളുപ്പത്തിൽ കടക്കുന്നു.

Verse 34

श्रीराजोवाच नारायणाभिधानस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमा: ॥ ३४ ॥

ശ്രീരാജാവ് (നിമി) പറഞ്ഞു—നാരായണൻ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന പരബ്രഹ്മൻ, സർവ്വരുടെയും പരമാത്മാവായ അവന്റെ പരമസ്ഥിതി/നിഷ്ഠ ഞങ്ങൾക്ക് വിശദീകരിക്കണമേ. നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ബ്രഹ്മതത്ത്വത്തിൽ പരമവിദഗ്ധരാണ്; അതിനാൽ പറയാൻ യോഗ്യർ നിങ്ങൾ തന്നെയാണ്.

Verse 35

श्रीपिप्पलायन उवाच स्थित्युद्भ‍वप्रलयहेतुरहेतुरस्य यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद् बहिश्च । देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तदवेहि परं नरेन्द्र ॥ ३५ ॥

ശ്രീ പിപ്പലായനൻ പറഞ്ഞു—ഈ വിശ്വത്തിന്റെ സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, പ്രളയം എന്നിവയുടെ കാരണമാകുന്നത് പരമപുരുഷനാണ്; എന്നാൽ അവന് മുൻകാരണമില്ല. ജാഗ്രത്, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി എന്നീ അവസ്ഥകളിലും അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു; അവയ്ക്കതീതനുമാണ്. പരമാത്മാവായി ഓരോ ദേഹത്തിലും പ്രവേശിച്ച് ദേഹം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, പ്രാണൻ, മനസ്സിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയെ ജീവിപ്പിക്കുന്നവനെ—ഹേ നരേന്ദ്ര, അവനെയാണ് പരമഭഗവാനായി അറിയുക.

Verse 36

नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथानलमर्चिष: स्वा: । शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूल- मर्थोक्तमाह यद‍ृते न निषेधसिद्धि: ॥ ३६ ॥

ആ പരമസത്യത്തിലേക്ക് മനസ്സും വാക്കും ദൃഷ്ടിയും ബുദ്ധിയും പ്രാണനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും പ്രവേശിക്കാനാകില്ല; സ്വന്തം മൂലാഗ്നിയെ ചെറുസ്ഫുലിംഗങ്ങൾ സ്പർശിക്കാനാകാത്തതുപോലെ. വേദവാണിയും അവനെ വാക്കുകളാൽ പൂർണ്ണമായി വിവരണം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല; വേദം തന്നെയാണ് അവൻ വാക്കുകൾക്ക് അതീതനെന്ന് നിഷേധിക്കുന്നത്. എങ്കിലും പരോക്ഷ സൂചനയിലൂടെ വൈദിക ശബ്ദം ആ പരമസത്യത്തിന് പ്രമാണമാകുന്നു; അവനില്ലാതെ വേദത്തിലെ വിധി-നിഷേധങ്ങളുടെ പരമാർത്ഥം സിദ്ധിക്കുകയില്ല.

Verse 37

सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम् । ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयो: परं यत् ॥ ३७ ॥

ആദിയിൽ ഒന്നായിരുന്ന ബ്രഹ്മം സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് എന്ന മൂന്ന് ഗുണങ്ങളായി അറിയപ്പെടുന്നു. അതേ ബ്രഹ്മം തന്റെ ശക്തി വ്യാപിപ്പിച്ച് സൂത്രം, മഹത്, അഹങ്കാരം എന്നീ രൂപങ്ങളിൽ പ്രകടമായി ബന്ധിതജീവന്റെ മറവുസ്ഥിതിക്ക് ആധാരമാകുന്നു. ജ്ഞാനം, ക്രിയ, വിഷയം, ഫലം എന്ന രൂപങ്ങളിൽ അതിന്റെ ബഹുശക്തി പ്രകാശിക്കുന്നു: ജ്ഞാനമൂർത്തികളായ ദേവതകൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, അവയുടെ വിഷയങ്ങൾ, കർമഫലമായ സുഖദുഃഖങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ ജഗത്ത് സൂക്ഷ്മകാരണമാകിയും സ്ഥൂലകാര്യമായിയും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; എന്നാൽ ബ്രഹ്മം ഇവയുടെ മൂലമായിട്ടും ഇവയ്ക്കതീതമായ പരിപൂർണ്ണ പരമസത്യമാണ്.

Verse 38

नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ न क्षीयते सवनविद् व्यभिचारिणां हि । सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत् ॥ ३८ ॥

ബ്രഹ്മസ്വരൂപമായ ആത്മാവ് ഒരിക്കലും ജനിക്കുന്നില്ല, ഒരിക്കലും മരിക്കുന്നില്ല; അത് വളരുന്നില്ല, ക്ഷയിക്കുന്നുമില്ല. ദേഹത്തിന്റെ ബാല്യം, യൗവനം, ജര, മരണം എന്നിവയുടെ സാക്ഷി-ജ്ഞാതാവ് അതുതന്നെ. അത് എല്ലായിടത്തും എല്ലാകാലവും ശുദ്ധചൈതന്യമാത്രം, അവിനാശി. ഒരേ പ്രാണൻ ഇന്ദ്രിയസമ്പർക്കത്തിൽ പലതായി പ്രകടമാകുന്നതുപോലെ, ഒരേ ആത്മാവ് ദേഹബന്ധത്തിൽ പല ഉപാധികളായി തോന്നുന്നു.

Verse 39

अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र । सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिर्न: ॥ ३९ ॥

അണ്ഡജ, ജരായുജ, ഉദ്ഭിജ്ജ, സ്വേദജ—എല്ലാ യോനികളിലും പ്രാണൻ ജീവനെ അനുഗമിച്ച് അവിടവിടെയായി പോകുന്നു. പ്രാണൻ അവികാരമാണ്; ദേഹാന്തരഗമനത്തിലും മാറുന്നില്ല. അതുപോലെ ആത്മാവും നിത്യമായി ഒരേതന്നെ. ഇത് അനുഭവസിദ്ധം—ഗാഢനിദ്രയിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, അഹങ്കാരം എന്നിവ നിദ്രാവസ്ഥയിൽ ലയിക്കുന്നു; എങ്കിലും ഉണർന്നപ്പോൾ ‘ഞാൻ സുഖമായി ഉറങ്ങി’ എന്നു ഓർമ്മ വരുന്നു, കാരണം കൂറ്റസ്ഥ ആത്മാവ് അന്തരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 40

यर्ह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्या चेतोमलानि विधमेद् गुणकर्मजानि । तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वं साक्षाद् यथामलद‍ृशो: सवितृप्रकाश: ॥ ४० ॥

ഒരാൾ ഗൗരവത്തോടെ പദ്മനാഭനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പാദപദ്മങ്ങളെ ജീവിതലക്ഷ്യമായി ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് മഹാഭക്തിയോടെ സേവിക്കുമ്പോൾ, ഗുണ-കർമജന്യമായ ചിത്തമലങ്ങൾ—അനവധി അശുദ്ധ ആഗ്രഹങ്ങൾ—വേഗത്തിൽ നീങ്ങിപ്പോകുന്നു. ഹൃദയം വിശുദ്ധമായാൽ പരമാത്മാവിനെയും സ്വന്തം ആത്മതത്ത്വത്തെയും നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്നു; ആരോഗ്യമുള്ള ദൃഷ്ടിക്ക് സൂര്യപ്രകാശം നേരിട്ട് അനുഭവപ്പെടുന്നതുപോലെ.

Verse 41

श्रीराजोवाच कर्मयोगं वदत न: पुरुषो येन संस्कृत: । विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम् ॥ ४१ ॥

ശ്രീരാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ മഹർഷിമാരേ, മനുഷ്യനെ ശുദ്ധീകരിച്ച് സംസ്കൃതനാക്കുന്ന കർമയോഗത്തെ ഞങ്ങൾക്ക് ഉപദേശിക്കൂ. ഈ യോഗംകൊണ്ട് അവൻ ഈ ജീവിതത്തിലേ തന്നെ വേഗത്തിൽ എല്ലാ ഭൗതിക കർമബന്ധങ്ങളും കഴുകി നീക്കി പരമ നൈഷ്കർമ്യം പ്രാപിച്ച് ശുദ്ധ ആത്മീയ നിലയിൽ സ്ഥാപിതനാകുന്നു.

Verse 42

एवं प्रश्न‍मृषीन् पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके । नाब्रुवन् ब्रह्मण: पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ ४२ ॥

ഇതുപോലൊരു ചോദ്യം ഞാൻ മുമ്പ് എന്റെ പിതാവായ മഹാരാജ ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ സന്നിധിയിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ നാലു പുത്രന്മാരായ മഹർഷിമാരോട് ചോദിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ അവർ എന്റെ ചോദ്യം ഉത്തരം പറഞ്ഞില്ല. ദയവായി അവർ മൗനം പാലിച്ച കാരണമെന്തെന്ന് വിശദീകരിക്കൂ.

Verse 43

श्रीआविर्होत्र उवाच कर्माकर्मविकर्मेति वेदवादो न लौकिक: । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरय: ॥ ४३ ॥

ശ്രീ ആവിർഹോത്രൻ പറഞ്ഞു—കർമ്മം, അകർമ്മം, വികർമ്മം എന്നിവയുടെ തത്ത്വം വേദപ്രമാണത്തിലൂടെയേ അറിയാൻ കഴിയൂ; ലൗകിക ഊഹതർക്കം കൊണ്ട് ഇത് ഗ്രഹിക്കാനാവില്ല. വേദം ഭഗവാന്റെ ശബ്ദാവതാരമാണ്; അതിനാൽ വേദജ്ഞാനം പരിപൂർണം. വേദാധികാരം അവഗണിച്ചാൽ മഹാപണ്ഡിതരും കർമ്മതത്ത്വത്തിൽ മോഹിതരാകും.

Verse 44

परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥ ४४ ॥

ഈ വേദം പരോക്ഷമായി ഉപദേശിക്കുന്നു; കാരണം ഇത് ബാലബുദ്ധിയുള്ളവരെ ശാസിക്കുന്നതിനാണ്. കർമ്മബന്ധത്തിൽ നിന്നുള്ള മോക്ഷത്തിനായി തന്നെ വേദം ആദ്യം ഫലാപേക്ഷയുള്ള കർമ്മങ്ങളെ വിധിക്കുന്നു—മരുന്ന് കുടിപ്പിക്കാൻ അച്ഛൻ കുട്ടിക്ക് മിഠായി വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ.

Verse 45

नाचरेद् यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रिय: । विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति स: ॥ ४५ ॥

അജ്ഞനും ഇന്ദ്രിയജയം ഇല്ലാത്തവനും വേദോക്ത ആചാരം പാലിക്കാതിരുന്നാൽ, അവൻ തീർച്ചയായും വികർമ്മത്തിലും അധർമ്മത്തിലും ഏർപ്പെടും; അതിനാൽ അവന് ‘മരണത്തിനുമേൽ മരണം’—പുനഃപുനഃ ജനനമരണങ്ങൾ—ലഭിക്കും.

Verse 46

वेदोक्तमेव कुर्वाणो नि:सङ्गोऽर्पितमीश्वरे । नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुति: ॥ ४६ ॥

വേദോക്ത നിയതകർമ്മങ്ങൾ അസക്തിയായി ചെയ്തു, അതിന്റെ ഫലം ഈശ്വരനിൽ സമർപ്പിച്ചാൽ, നൈഷ്കർമ്മ്യസിദ്ധി—കർമ്മബന്ധനത്തിൽ നിന്നുള്ള വിമുക്തി—ലഭിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പറയുന്ന ഫലശ്രുതി ആസ്വാദനം ഉണർത്താൻ മാത്രം; അതല്ല വേദജ്ഞാനത്തിന്റെ പരമലക്ഷ്യം.

Verse 47

य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीर्षु: परात्मन: । विधिनोपचरेद् देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम् ॥ ४७ ॥

പരമാത്മാവിനെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഹൃദയഗ്രന്ഥി—അഹങ്കാരബന്ധനം—വേഗത്തിൽ മുറിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, തന്ത്രാദി വൈദിക ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന നിയമവിധികളാൽ കേശവദേവനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കണം.

Verse 48

लब्ध्वानुग्रह आचार्यात् तेन सन्दर्शितागम: । महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याभिमतयात्मन: ॥ ४८ ॥

ആചാര്യന്റെ കൃപ ലഭിച്ച്, അദ്ദേഹം കാണിച്ച ശാസ്ത്രവിധി അറിഞ്ഞ്, ഭക്തൻ തനിക്കിഷ്ടമായ മൂർത്തിരൂപത്തിൽ പരമപുരുഷനായ ഭഗവാനെ ആരാധിക്കണം।

Verse 49

शुचि: सम्मुखमासीन: प्राणसंयमनादिभि: । पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षोऽर्चयेद्धरिम् ॥ ४९ ॥

ശുചിയായി ദേവമൂർത്തിയുടെ മുന്നിൽ ഇരുന്ന്, പ്രാണായാമാദി ക്രിയകളാൽ ദേഹം ശുദ്ധീകരിച്ച്, രക്ഷാർത്ഥം തിലകം ധരിച്ചു ശ്രീഹരിയെ ആരാധിക്കണം।

Verse 50

अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥

അർച്ചനയ്ക്ക് ലഭ്യമായ ഉപചാരങ്ങൾ ശേഖരിച്ചു, ദ്രവ്യങ്ങൾ, സ്ഥലം, മനസ്, ദേവമൂർത്തി എന്നിവ ഒരുക്കി; ആസനത്തിൽ ജലം തളിച്ച് ശുദ്ധീകരിച്ച് പാദ്യാദി സാമഗ്രികൾ സജ്ജമാക്കണം। തുടർന്ന് ദേവനെ യഥാസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിച്ച്, മനസ് ഏകാഗ്രമാക്കി, ഹൃദയാദി ഭാഗങ്ങളിൽ ന്യാസം/തിലകം ചെയ്ത്, മൂലമന്ത്രത്തോടെ ആരാധിക്കണം।

Verse 51

अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥

അർച്ചനയ്ക്ക് ലഭ്യമായ ഉപചാരങ്ങൾ ശേഖരിച്ചു, ദ്രവ്യങ്ങൾ, സ്ഥലം, മനസ്, ദേവമൂർത്തി എന്നിവ ഒരുക്കി; ആസനത്തിൽ ജലം തളിച്ച് ശുദ്ധീകരിച്ച് പാദ്യാദി സാമഗ്രികൾ സജ്ജമാക്കണം। തുടർന്ന് ദേവനെ യഥാസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിച്ച്, മനസ് ഏകാഗ്രമാക്കി, ഹൃദയാദി ഭാഗങ്ങളിൽ ന്യാസം/തിലകം ചെയ്ത്, മൂലമന്ത്രത്തോടെ ആരാധിക്കണം।

Verse 52

साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्न‍ानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥

ഭഗവാന്റെ ആ ആ മൂർത്തിയെ, അവന്റെ അങ്ങോപാംഗങ്ങൾ, ആയുധങ്ങൾ (സുദർശനചക്രം മുതലായവ) കൂടാതെ പാർഷദന്മാരോടുകൂടി, അതത് മന്ത്രങ്ങളാൽ പൂജിക്കണം; പാദ്യം, അർഘ്യം, ആചമനീയം, സ്നാനം, വസ്ത്രം, ആഭരണം, ഗന്ധം, മാല, അക്ഷതം, പുഷ്പഹാരം, ധൂപം, ദീപം, നൈവേദ്യം മുതലായവ അർപ്പിക്കണം। ഇങ്ങനെ വിധിപൂർവം സമഗ്രപൂജ നടത്തി, സ്തോത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ച്, ശ്രീഹരിയെ നമസ്കരിക്കണം।

Verse 53

साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्न‍ानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥

ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ മൂർത്തിയെ അവന്റെ അങ്ങോപാംഗങ്ങൾ, ആയുധങ്ങൾ, പാർഷദന്മാർ എന്നിവയോടുകൂടി, ഓരോന്നിനും അതത് മന്ത്രം ചൊല്ലി പൂജിക്കണം. പാദ്യം, അർഘ്യം, ആചമനം, സ്നാനം, വസ്ത്രം, ആഭരണം, ഗന്ധം, മാല, അക്ഷതം, പുഷ്പഹാരം, ധൂപ-ദീപങ്ങൾ മുതലായവ അർപ്പിച്ച് വിധിപൂർവ്വം സമ്പൂർണ്ണ പൂജ ചെയ്ത് സ്തോത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ച് ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്യണം.

Verse 54

आत्मानम् तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेद्धरे: । शेषामाधाय शिरसा स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम् ॥ ५४ ॥

സ്വയം പ്രഭുവിന്റെ നിത്യദാസനായി തന്മയമായി ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് ഹരിയുടെ മൂർത്തിയെ പൂർണ്ണമായി പൂജിക്കണം; ആ ദേവൻ ഹൃദയത്തിലും അധിഷ്ഠിതനാണെന്ന് സ്മരിക്കണം. തുടർന്ന് പുഷ്പമാല മുതലായ ശിഷ്ടം തലയിൽ ധരിച്ചു, ആദരത്തോടെ ദേവതയെ തന്റെ സ്ഥാനത്ത് തിരിച്ചിരുത്തി പൂജ സമാപിപ്പിക്കണം.

Verse 55

एवमग्‍न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च य: । यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि स: ॥ ५५ ॥

ഇങ്ങനെ അഗ്നി, സൂര്യൻ, ജലം മുതലായവയിൽ, വീട്ടിലെത്തുന്ന അതിഥിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ, കൂടാതെ സ്വന്തം ഹൃദയത്തിലും സർവ്വവ്യാപിയായ ഈശ്വരനെ കണ്ടറിഞ്ഞ് ആരാധിക്കുന്നവൻ അതിവേഗം മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു.