Prakarana 6
This Sopāna is the staircase-step of ‘Dharma-in-Combat’: the sādhaka’s inner war against māyā, moha, and ahaṅkāra reaches its fiercest pitch. Lanka is not merely a city; it is the fortified psyche where rajas-tamas marshal illusions (māyā-vidhi), fear, and cruelty. The gateway teaches that victory is not achieved by brute force alone, but by राम-कृपा (grace) that dissolves māyā as sunlight dissolves darkness, and by sevā-bhakti (Hanuman) that carries the medicine of life (Sanjeevani motif) across worlds.
ಮಾನಸದಲ್ಲಿನ ಲಂಕಾಕಾಂಡವು ಭಯ, ವೈಭವ-ಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ವಂಚನೆಯ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಅಗ್ನಿಕುಂಡ. ಪ್ರಧಾನ ರಸ ವೀರ; ಅದಕ್ಕೆ ರೌದ್ರ ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತ ಜೋಡಣೆಗೊಂಡಿವೆ. ಆದರೂ ತುಲಸಿದಾಸರು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಮರುಮರು ರಾಮನ ಲೀಲೆಯ ಶಾಂತ ಅಧಿಪತ್ಯ ಮತ್ತು ಕರුණೆಯ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ತರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಮೇಘನಾದನ ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಮಾಯೆ ಅಧರ್ಮದ ಕೊನೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿ ವೇದಿಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ: ಅಗ್ನಿ-ವೃಷ್ಟಿ, ಅಂಧಕಾರ, ಪಿಶಾಚ-ನೃತ್ಯ, ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ-ಭ್ರಮೆ. ತಿರುವು ಬರುವುದೇ ದೊಡ್ಡ ಭ್ರಮೆಯಿಂದಲ್ಲ; ‘ಸೂರ್ಯನು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವಂತೆ’ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವ ಒಂದೇ ರಾಮ-ಬಾಣದಿಂದ—ಇದರಿಂದ ವಿಶ್ವವು ಮತ್ತೆ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಘಟನೆಯು ಸೇವೆಯನ್ನೇ ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯವೆಂದು ತಿರುಗುತ್ತದೆ: ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಗಾಯವು ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ಬೇಡದು; ಹನುಮಂತನ ವಿಧೇಯ ಹಾರಾಟದಿಂದ ಔಷಧಿ ತರುವ ಸೇವೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಲಂಕಾಕಾಂಡವು ಆ ಸೋಪಾನ—ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ: ಮುಕ್ತಿ ಅಹಂಕಾರೀ ಜಯದಿಂದಲ್ಲ, ಕೃಪಾ-ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತಿನ ಸೇವೆಯಿಂದ.
Verses
ಚೌಪಾಯಿ 50.1-4
कहँ कोसलाधीस द्वौ भ्राता।धन्वी सकल लोक बिख्याता।।
कहँ नल नील दुबिद सुग्रीवा।अंगद हनूमंत बल सींवा।।
कहाँ बिभीषनु भ्राताद्रोही।आजु सबहि हठि मारउँ ओही।।
अस कहि कठिन बान संधाने।अतिसय क्रोध श्रवन लगि ताने।।
सर समुह सो छाड़ै लागा।जनु सपच्छ धावहिं बहु नागा।।
जहँ तहँ परत देखिअहिं बानर।सन्मुख होइ न सके तेहि अवसर।।
जहँ तहँ भागि चले कपि रीछा।बिसरी सबहि जुद्ध कै ईछा।।
सो कपि भालु न रन महँ देखा।कीन्हेसि जेहि न प्रान अवसेषा।।
kahã kosalādhīsa dvau bhrātā |dhanvī sakala loka bikhyātā ||
kahã nala nīla dubida sugrīvā |aṅgada hanūmaṃta bala sī̃vā ||
kahã bibhīṣanu bhrātā-drohī |āju sabahi haṭhi māraũ ohī ||
asa kahi kaṭhina bāna saṃdhāne |atisaya krodha śravaṇa lagi tāne ||
sara samuha so chāṛai lāgā |janu sa-paccha dhāvahiṃ bahu nāgā ||
jahã tahã parata dekhi'ahiṃ bānara |sanmukha hoi na sake tehi avasara ||
jahã tahã bhāgi cale kapi rīchā |bisarī sabahi juddha kai īchā ||
so kapi bhālu na rana mahã dekhā |kīnhesi jehi na prāna avaseṣā ||
"ಕೋಸಲ ದೇಶದ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಬಿಲ್ಲುಗಾರರು ಎಲ್ಲಿ? ನಲ, ನೀಲ, ದ್ವಿವಿದ, ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ಹನುಮಂತ ಎಲ್ಲಿ? ಅವರು ಬಲದ ಮಿತಿಯೇ. ಸಹೋದರ ದ್ರೋಹಿಯಾದ ವಿಭೀಷಣ ಎಲ್ಲಿ? ಇಂದು ಅವನನ್ನೂ ಸೇರಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವೆ." ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ, ಅವನು ತನ್ನ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಕಠಿಣ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದನು; ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪದಿಂದ ಬಿಲ್ಲಿನ ನಾರನ್ನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಎಳೆದನು. ಬಾಣಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಬಿಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು; ರೆಕ್ಕಗಳ ಸರ್ಪಗಳು ಅನೇಕರು ಧಾವಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ. ವಾನರರು ಇಲ್ಲಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುವುದು ಕಾಣಲಾಯಿತು; ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲು ಯಾರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ವಾನರರು, ಕರಡಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲ ಓಡಿಹೋದರು; ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆ ಎಲ್ಲರೂ ಮರೆತರು. ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಾಣ ಉಳಿಸದ ವಾನರನೋ ಕರಡಿಯೋ ಯಾರೂ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ.
ದೋಹಾ 50
दस दस सर सब मारेसि परे भूमि कपि बीर।सिंहनाद करि गर्जा मेघनाद बल धीर।।50।।
dasa-dasa sara saba māresi pare bhūmi kapi bīra.siṃha-nāda kari garjā meghanāda bala dhīra ||50||
ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಹತ್ತು ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು, ವೀರ ವಾನರರು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದರು. ತನ್ನ ಬಲದಲ್ಲಿ ದೃಢನಾದ ಮೇಘನಾದನು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 51.1-4
देखि पवनसुत कटक बिहाला।क्रोधवंत जनु धायउ काला।।
महासैल एक तुरत उपारा।अति रिस मेघनाद पर डारा।।
आवत देखि गयउ नभ सोई।रथ सारथी तुरग सब खोई।।
बार बार पचार हनुमाना।निकट न आव मरमु सो जाना।।
रघुपति निकट गयउ घननादा।नाना भाँति करेसि दुर्बादा।।
अस्त्र सस्त्र आयुध सब डारे।कौतुकहीं प्रभु काटि निवारे।।
देखि प्रताप मूढ़ खिसिआना।करै लाग माया बिधि नाना।।
जिमि कोउ करै गरुड़ सैं खेला।डरपावै गहि स्वल्प सपेला।।
dekhi pavanasuta kaṭaka bihālā |krodhavanta janu dhāyau kālā ||
mahāsaila eka turata upārā |ati risa meghanāda para ḍārā ||
āvata dekhi gayau nabha soī |ratha sārathī turaga saba khoī ||
bāra-bāra pacāra hanumānā |nikaṭa na āva maramu so jānā ||
raghupati nikaṭa gayau ghananādā |nānā bhā̃ti karesi durbādā ||
astra sastra āyudha saba ḍāre |kautukahī̃ prabhu kāṭi nivāre ||
dekhi pratāpa mūṛha khisiānā |karai lāga māyā bidhi nānā ||
jimi kou karai garuṛa saĩ khelā |ḍarapāvai gahi svalpa sapelā ||
ಸೈನ್ಯದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನೋಡಿ, ವಾಯುಪುತ್ರನು ಕೋಪಗೊಂಡ ಕಾಲನಂತೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತ ಬಂಡೆಯನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಕಿತ್ತು, ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪದಿಂದ ಮೇಘನಾದನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಅದು ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರಿದನು, ಅವನ ರಥ, ಸಾರಥಿ, ಕುದುರೆಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಮರೆಯಾದವು. ಹನುಮಾನ್ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸವಾಲು ಹಾಕಿದನು, ಆದರೆ ಅವನು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅದರ ಮರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಮೇಘನಾದನು ರಘುಪತಿಯ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ನಿಂದನ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಆಡಿದನು. ಅಸ್ತ್ರ ಶಸ್ತ್ರ ಆಯುಧಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಎಸೆದನು, ಪ್ರಭು ಆಟದಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ತಡೆದರು. ಪ್ರಭುವಿನ ಪ್ರತಾಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಮೂಢನು ನಾಚಿ, ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ಯಾರೋ ಗರುಡನೊಂದಿಗೆ ಆಡುತ್ತ, ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಾವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನಿಗೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತೆ.
ದೋಹಾ 51
जासु प्रबल माया बल सिव बिरंचि बड़ छोट।ताहि दिखावइ निसिचर निज माया मति खोट।।51।।
jāsu prabala māyā-bala siva birañci baṛa choṭa |tāhi dikhāvai nisi-cara nija māyā mati khoṭa ||51||
ಯಾರ ಬಲಿಷ್ಠ ಮಾಯೆಯ ಬಲದಿಂದ ಶಿವ, ಬ್ರಹ್ಮ, ದೊಡ್ಡವರು ಸಣ್ಣವರು ಎಲ್ಲರೂ ಆಳಲ್ಪಡುತ್ತಾರೋ, ಅವನಿಗೇ ಮತಿ ಕೆಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 52.1-4
नभ चढ़ि बरष बिपुल अंगारा।महि ते प्रगट होहिं जलधारा।।
नाना भाँति पिसाच पिसाची।मारु काटु धुनि बोलहिं नाची।।
बिष्टा पूय रुधिर कच हाड़ा।बरषइ कबहुँ उपल बहु छाड़ा।।
बरषि धूरि कीन्हेसि अँधिआरा।सूझ न आपन हाथ पसारा।।
कपि अकुलाने माया देखें।सब कर मरन बना एहि लेखें।।
कौतुक देखि राम मुसुकाने।भए सभीत सकल कपि जाने।।
एक बान काटी सब माया।जिमि दिनकर हर तिमिर निकाया।।
कृपादृष्टि कपि भालु बिलोके।भए प्रबल रन रहहिं न रोके।।
nabha caṛhi baraṣa bipula aṅgārā |mahi te pragaṭa hohiṃ jala-dhārā ||
nānā bhā̃ti pisāca pisācī |māru kāṭu dhuni bolahiṃ nācī ||
biṣṭā pūya rudhira kaca hāṛā |baraṣai kabahũ upala bahu chāṛā ||
baraṣi dhūri kīnhe-si ãdhiārā |sūjha na āpana hātha pasārā ||
kapi akulāne māyā dekheṃ |saba kara marana banā ehi lekheṃ ||
kautuka dekhi rāma musukāne |bhae sabhīta sakala kapi jāne ||
eka bāna kāṭī saba māyā |jimi dinakara hara timira nikāyā ||
kṛpā-dṛṣṭi kapi bhālu biloke |bhae prabala rana rahahiṃ na roke ||
ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರಿ ಅವನು ಮಿಕ್ಕುವ ಕಿಡಿಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು, ಭೂಮಿಯಿಂದ ನೀರಿನ ತೊರೆಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು. ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಭೂತಿನಿಯರು ಕೊಲ್ಲಿ, ಕತ್ತರಿಳ್ಳು ಎಂದು ಕೂಗುತಾ ನರ್ತಿಸಿದರು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮಲ, ಕೀವು, ರಕ್ತ, ಕೂದಲು, ಮೂಳೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅನೇಕ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಎಸೆದನು. ಧೂಳನ್ನು ಸುರಿಸಿ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದನು, ತನ್ನ ಕೈ ಚಾಚಿದರೂ ಕಾಣದಷ್ಟು. ಮಾಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರರು ದಿಗ್ಮೂಢರಾದರು, ಈ ಲೆಕ್ಕದಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮರಣ ಬಂದಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು. ಆ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮನು ನಗ್ದನು, ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಭಯಗೊಂಡರೆಂದು ತಿಳಿದನು. ಒಂದು ಬಾಣದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿದನು, ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯ ರಾಶಿಯನ್ನು ಓಡಿಸಿದಂತೆ. ವಾನರರನ್ನು ಮತ್ತು ಕರಡಿಗಳನ್ನು ಕೃಪೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದನು; ಅವರು ಪ್ರಬಲರಾದರು, ಯಾರೂ ಅವರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ.
ದೋಹಾ 52
आयसु मागि राम पहिं अंगदादि कपि साथ।लछिमन चले क्रुद्ध होइ बान सरासन हाथ।।52।।
āyasu māgi rāma pahiṃ aṅgadādi kapi sātha |lachimana cale kruddha hoi bāna sarāsana hātha ||52||
ರಾಮನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಕೇಳಿ, ಅಂಗದ ಮುಂತಾದ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಕೋಪದಿಂದ ಹೊರಟನು.
ಚೌಪಾಯಿ 53.1-4
छतज नयन उर बाहु बिसाला।हिमगिरि निभ तनु कछु एक लाला।।
इहाँ दसानन सुभट पठाए।नाना अस्त्र सस्त्र गहि धाए।।
भूधर नख बिटपायुध धारी।धाए कपि जय राम पुकारी।।
भिरे सकल जोरिहि सन जोरी।इत उत जय इच्छा नहिं थोरी।।
मुठिकन्ह लातन्ह दातन्ह काटहिं।कपि जयसील मारि पुनि डाटहिं।।
मारु मारु धरु धरु धरु मारू।सीस तोरि गहि भुजा उपारू।।
असि रव पूरि रही नव खंडा।धावहिं जहँ तहँ रुंड प्रचंडा।।
देखहिं कौतुक नभ सुर बृंदा।कबहुँक बिसमय कबहुँ अनंदा।।
chataj nayana ura bāhu bisālā |himagiri nibha tanu kachu eka lālā ||
ihã dāsānana subhaṭ paṭhāe |nānā astra sastra gahi dhāe ||
bhūdhara nakha biṭapa-āyudha dhārī |dhāe kapi jaya rāma pukārī ||
bhire sakala jorihi sana jorī |ita uta jaya icchā nahiṃ thorī ||
muṭhikanha lātanha dātanha kāṭahiṃ |kapi jaya-sīla māri puni ḍāṭahiṃ ||
māru māru dharu dharu dharu mārū |sīsa tori gahi bhujā upārū ||
asi rava pūri rahī nava khaṇḍā |dhāvahiṃ jahã tahã ruṇḍa pracaṇḍā ||
dekhahiṃ kautuka nabha sura bṛndā |kabahũka bisamaya kabahũ anandā ||
ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು, ಎದೆಯು ತೋಳುಗಳು ಬೃಹತ್ತಾಗಿದ್ದವು, ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತದಂತಹ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ದಶಾನನನು ತನ್ನ ವೀರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು; ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವರು ಧಾವಿಸಿದರು. ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಉಗುರುಗಳನ್ನು ಮರಗಳನ್ನು ಆಯುಧಗಳಾಗಿ ಹಿಡಿದು, ವಾನರರು ರಾಮನ ವಿಜಯವೆಂದು ಕೂಗಿ ಧಾವಿಸಿದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಎದುರಾಳಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಏಟೆಬಿಟ್ಟರು; ಎರಡೂ ಕಡೆ ವಿಜಯದ ಬಯಕೆ ಕಡಮೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಹರಿದರು; ವಿಜಯಕಾಂಕ್ಷಿ ವಾನರರು ಹೊಡೆದು ಉರುಳಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಘರ್ಜಿಸಿದರು. ಕೊಲ್ಲು, ಕೊಲ್ಲು! ಹಿಡಿ, ಹಿಡಿ, ಹಿಡಿ, ಕೊಲ್ಲು! ತಲೆ ಒಡೆದು, ಕೈ ಹಿಡಿದು ಕಿತ್ತು ಎಸೆ! ಅಂತಹ ಕೂಗು ನವಖಂಡಗಳನ್ನು ತುಂಬಿತು; ಭಯಂಕರವಾದ ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಧಡಗಳು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತಾ ಸಮೂಹಗಳು ಆ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದವು, ಒಮ್ಮೆ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ, ಒಮ್ಮೆ ಆನಂದದಿಂದ.
ದೋಹಾ 53
रुधिर गाड़ भरि भरि जम्यो ऊपर धूरि उड़ाइ।जनु अँगार रासिन्ह पर मृतक धूम रह्यो छाइ।।53।।
rudhira gāṛa bhari-bhari jamyo ūpara dhūri uṛāi |janu aṅgāra rāsinha para mṛtaka dhūma rahyo chāi ||53||
ರಕ್ತವು ಕುಳಿಗಳನ್ನು ತುಂಬಿ ತುಂಬಿ ಗಡ್ಡೆಯಾಯಿತು, ಅದರ ಮೇಲೆ ಧೂಳು ಹಾರಿತು. ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲ ರಾಶಿಗಳ ಮೇಲೆ ಶವಗಳ ಹೊಗೆ ಆವರಿಸಿದಂತೆ ಕಾಣಿಸಿತು.
ಚೌಪಾಯಿ 54.1-4
घायल बीर बिराजहिं कैसे।कुसुमित किंसुक के तरु जैसे।।
लछिमन मेघनाद द्वौ जोधा।भिरहिं परसपर करि अति क्रोधा।।
एकहि एक सकइ नहिं जीती।निसिचर छल बल करइ अनीती।।
क्रोधवंत तब भयउ अनंता।भंजेउ रथ सारथी तुरंता।।
नाना बिधि प्रहार कर सेषा।राच्छस भयउ प्रान अवसेषा।।
रावन सुत निज मन अनुमाना।संकठ भयउ हरिहि मम प्राना।।
बीरघातिनी छाड़िसि साँगी।तेज पुंज लछिमन उर लागी।।
मुरुछा भई सक्ति के लागें।तब चलि गयउ निकट भय त्यागें।।
ghāyala bīra birājahĩ kaise |kusumita kiṁsuka ke taru jaise ||
lachimana meghnāda dvau jodhā |bhirahĩ parasapara kari ati krodhā ||
ekahi eka sakai nahĩ jītī |nisicara chala bala karai anītī ||
krodhavanta taba bhayu anantā |bhaṁjeu ratha sārathī turaṁtā ||
nānā bidhi prahāra kari seṣā |rācchasa bhayu prāna avaseṣā ||
rāvana suta nija mana anumānā |saṁkaṭa bhayu harihi mama prānā ||
bīraghātinī chāḍisi sāṅgī |teja puñja lachimana ura lāgī ||
muruchā bhaī sakti ke lāgẽ |taba cali gayu nikaṭa bhaya tyāgẽ ||
ಗಾಯಗೊಂಡ ವೀರರು ಹೇಗಿದ್ದರು? ಅರಳಿದ ಕಿಂಸುಕ ವೃಕ್ಷಗಳಂತೆ. ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಮೇಘನಾದ ಅತಿಯಾದ ಕೋಪದಿಂದ ಒಬ್ಬರೊಡನೆ ಒಬ್ಬರು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು. ಒಬ್ಬರಿಂದ ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾಗಲಿಲ್ಲ; ರಾಕ್ಷಸ ಮೋಸ ಮತ್ತು ಬಲದಿಂದ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದ. ಆಗ ಅನಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕೋಪ ಉಂಟಾಯಿತು, ತಕ್ಷಣವೇ ರಥ ಮತ್ತು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರು ಮಾಡಿದನು. ಶೇಷನು ಎನ್ನೋ ಬಗೆಯ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಪ್ರಾಣ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿತು. ರಾವಣನ ಮಗನು ತನ್ನ ಮನದಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಿದನು: ನಾನು ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ; ಇವನು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಎಸೆದನು, ಆ ತೇಜಃಪುಂಜವು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದೆಗೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಶಕ್ತಿ ತಾಕಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂರ್ಛೆ ಹೋದನು; ಆಗ ಭಯ ಬಿಟ್ಟು ಮೇಘನಾದನು ಅವನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಹೋದನು.
ದೋಹಾ 54
मेघनाद सम कोटि सत जोधा रहे उठाइ।जगदाधार सेष किमि उठै चले खिसिआइ।।54।।
meghnāda sama koṭi sata jodhā rahe uṭhāi |jagadādhāra seṣa kimi uṭhai cale khisiāi ||54||
ಮೇಘನಾದನಂತಹ ನೂರು ಕೋಟಿ ಯೋಧರು ಅವನನ್ನು ಎತ್ತಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಜಗತ್ತನ್ನು ಹೊರುವ ಶೇಷನನ್ನು ಹೇಗೆ ಎತ್ತಲಿಕ್ಕಾಗುವುದು? ಅವರು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಹೋದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 55.1-4
सुनु गिरिजा क्रोधानल जासू।जारइ भुवन चारिदस आसू।।
सक संग्राम जीति को ताही।सेवहिं सुर नर अग जग जाही।।
यह कौतूहल जानइ सोई।जा पर कृपा राम कै होई।।
संध्या भइ फिरि द्वौ बाहनी।लगे सँभारन निज निज अनी।।
ब्यापक ब्रह्म अजित भुवनेस्वर।लछिमन कहाँ बूझ करुनाकर।।
तब लगि लै आयउ हनुमाना।अनुज देखि प्रभु अति दुख माना।।
जामवंत कह बैद सुषेना।लंकाँ रहइ को पठई लेना।।
धरि लघु रूप गयउ हनुमंता।आनेउ भवन समेत तुरंता।।
sunu girijā krodhānala jāsū |jārai bhuvana cāridasa āsū ||
saka saṅgrāma jīti ko tāhī |sevahĩ sura nara aga jaga jāhī ||
yaha kautūhala jānai soī |jā para kṛpā rāma kai hoī ||
saṁdhyā bhai phiri dvau bāhanī |lage saṁbhārana nija nija anī ||
byāpaka brahma ajita bhuvaneśvara |lachimana kahā̃ būjha karunākara ||
taba lagi lai āyu hanumāna |anuja dekhi prabhu ati dukha mānā ||
jāmavaṁta kaha baida suṣenā |laṅkā̃ rahai ko paṭhaī lenā ||
dhari laghu rūpa gayu hanumaṁtā |āneu bhavana sameta turaṁtā ||
ಕೇಳು, ಗಿರಿಜಾ: ಯಾರ ಕೋಪದ ಬೆಂಕಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತದೋ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಯಾರು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯ? ದೇವರು, ಮನುಷ್ಯರು, ಚರಾಚರ ಸಕಲವೂ ಯಾರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತವೆ? ಈ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಅವನು ಮಾತ್ರ ಅರಿಯಲು ಸಾಧ್ಯ, ಯಾರ ಮೇಲೆ ರಾಮನ ಕೃಪೆ ಇರುತ್ತದೋ. ಸಂಜೆ ಆದಾಗ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳು ಹಿಂದಿರುಗಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದವು. ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಜಯಿಸಲಾಗದ ಲೋಕಾಧೀಶ, ಕರುಣಾಸಮುದ್ರ, "ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಲ್ಲಿ?" ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಆಗಲೇ ಹನುಮಾನ ಅವನನ್ನು ತರುತ್ತಿದ್ದನು; ತಮ್ಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಪ್ರಭು ಮಹತ್ತಾದ ದುಃಖ ಪಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಜಾಂಬವಂತ ಹೇಳಿದನು: "ವೈದ್ಯ ಸುಷೇಣ ಲಂಕಾದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೆ; ಅವನನ್ನು ತರಲು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಕಳುಹಿಸಿ." ಹನುಮಂತ ಸಣ್ಣ ರೂಪ ತಾಳಿ ಹೋಗಿ, ಅವನನ್ನು ಅವನ ಮನೆಯೊಂದಿಗೆ ತಕ್ಷಣ ತಂದನು.
ದೋಹಾ 55
राम पदारबिंद सिर नायउ आइ सुषेन।कहा नाम गिरि औषधी जाहु पवनसुत लेन।।55।।
rāma padārabiṁda sira nāyu āi suṣena |kahā nāma giri auṣadhī jāhu pavanasuta lena ||55||
ಸುಷೇಣನು ಬಂದು ರಾಮನ ಕಮಲ ಪಾದಗಳಿಗೆ ತಲೆ ಬಾಗಿದನು. ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ಮೂಲಿಕೆಯ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, "ಗಾಳಿಯ ಮಗನೇ, ನೀ ಹೋಗಿ ಅದನ್ನು ತರ" ಎಂದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 56.1-4
राम चरन सरसिज उर राखी।चला प्रभंजन सुत बल भाषी।।
उहाँ दूत एक मरमु जनावा।रावन कालनेमि गृह आवा।।
दसमुख कहा मरमु तेहिं सुना।पुनि पुनि कालनेमि सिरु धुना।।
देखत तुम्हहि नगरु जेहिं जारा।तासु पंथ को रोकन पारा।।
भजि रघुपति करु हित आपना।छाँड़हु नाथ मृषा जल्पना।।
नील कंज तनु सुंदर स्यामा।हृदयँ राखु लोचनाभिरामा।।
मैं तैं मोर मूढ़ता त्यागू।महा मोह निसि सूतत जागू।।
काल ब्याल कर भच्छक जोई।सपनेहुँ समर कि जीतिअ सोई।।
rāma carana sarasija ura rākhī |calā prabhañjana suta bala bhāṣī ||
uhā̃ dūta eka maramu janāvā |rāvana kālanemi gṛha āvā ||
dasamukha kahā maramu tehiṁ sunā |puni puni kālanemi siru dhunā ||
dekhata tumhahi nagaru jehiṁ jārā |tāsu pantha ko rokana pārā ||
bhaji raghupati karu hita āpanā |chā̃ḍahu nātha mṛṣā jalpanā ||
nīla kañja tanu sundara syāmā |hṛdayã rākhu locanābhirāmā ||
maĩ taĩ mora mūḍhatā tyāgū |mahā moha nisi sūtata jāgū ||
kāla byāla kara bhacchaka joī |sapanehũ samara ki jīti-a soī ||
ರಾಮನ ಕಮಲ ಪಾದಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ವಾಯು ದೇವನ ಮಗನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಹೊರಟನು. ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಗೂಢಚಾರಿ ರಾವಣನಿಗೆ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು; ರಾವಣನು ಕಾಲನೇಮಿಯ ಮನೆಗೆ ಬಂದನು. ಹತ್ತು ತಲೆಗಳ ರಾವಣನು ಆ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು; ಕಾಲನೇಮಿ ಕೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ಹೊಡೆದುಕೊಂಡನು. ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ನಿನ್ನ ನಗರವನ್ನು ಸುಟ್ಟವನು, ಅವನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಯಾರು ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯ? ರಘುವಂಶದ ಒಡೆಯನನ್ನು ಭಜಿಸಿ ನಿನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಿಕೋ. ಸ್ವಾಮಿ, ಈ ಸುಳ್ಳು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬಿಡು. ನೀಲಿ ಕಮಲದಂತೆ ಸುಂದರವಾದ ಕಪ್ಪು ದೇಹವಿರುವವನು; ಆ ಕಣ್ಣಿನ ಆನಂದವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳು. ನಾನು, ನೀನು, ನನ್ನದು ಎಂಬ ಮೂರ್ಖತನವನ್ನು ಬಿಡು. ಮಹಾ ಮೋಹವೆಂಬ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವೆ; ಎಚ್ಚರಿಕೊಳ್ಳು. ಕಾಲನೆಂಬ ಸರ್ಪವನ್ನೂ ನುಂಗುವವನು, ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವೇ, ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಕೂಡ?
ದೋಹಾ 56
सुनि दसकंठ रिसान अति तेहिं मन कीन्ह बिचार।राम दूत कर मरौं बरु यह खल रत मल भार।।56।।
suni dasakaṇṭha risāna ati tehiṃ mana kīnha bicāra |rāma dūta kari marauṃ baru yaha khala rata mala bhāra ||56||
ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶಕಂಠನು ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪಗೊಂಡನು. ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಿದನು: ಪಾಪದ ಹೊರೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ಈ ದುಷ್ಟನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವುದಕ್ಕಿಂತ, ರಾಮನ ದೂತನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವುದೇ ಉತ್ತಮ.
ಚೌಪಾಯಿ 57.1-4
अस कहि चला रचिसि मग माया।सर मंदिर बर बाग बनाया।।
मारुतसुत देखा सुभ आश्रम।मुनिहि बूझि जल पियौं जाइ श्रम।।
राच्छस कपट बेष तहँ सोहा।मायापति दूतहि चह मोहा।।
जाइ पवनसुत नायउ माथा।लाग सो कहै राम गुन गाथा।।
होत महा रन रावन रामहिं।जितहहिं राम न संसय या महिं।।
इहाँ भएँ मैं देखेउँ भाई।ग्यान दृष्टि बल मोहि अधिकाई।।
मागा जल तेहिं दीन्ह कमंडल।कह कपि नहिं अघाउँ थोरें जल।।
सर मज्जन करि आतुर आवहु।दिच्छा देउँ ग्यान जेहिं पावहु।।
asa kahi calā racisi maga māyā |sara mandira bara bāga banāyā ||
mārutasuta dekhā subha āśrama |muni-hi būjhi jala piyauṃ jāi śrama ||
rācchasa kapaṭa beṣa tahaṃ sohā |māyāpati dūtahi caha mohā ||
jāi pavanasuta nāyu mathā |lāga so kahai rāma guna gāthā ||
hota mahā rana rāvana rāmahiṃ |jitahahiṃ rāma na saṃsaya yā mahiṃ ||
ihāṃ bhaeṃ maiṃ dekheuṃ bhāī |gyāna dṛṣṭi bala mohi adhikāī ||
māgā jala tehiṃ dīnha kamaṇḍala |kaha kapi nahiṃ aghāuṃ thoreṃ jala ||
sara majjana kari ātura āvahu |dicchā deuṃ gyāna jehiṃ pāvahu ||
ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಯೆಯನ್ನು ನೆಯ್ದನು: ಒಂದು ಕೆರೆಯನ್ನು, ಒಂದು ದೇವಾಲಯವನ್ನು, ಒಂದು ಸುಂದರ ಉದ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ವಾಯುಪುತ್ರನು ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿದನು, ಮುನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ನೀರು ಕುಡಿದು ಆಯಾಸವನ್ನು ಪೋಗೊಡಲು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದನು. ರಾಕ್ಷಸನು ಮೋಸದ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು; ಮಾಯೆಯ ಒಡೆಯನ ದೂತನನ್ನೇ ಮೋಹಿಸಲು ಬಯಸಿದನು. ವಾಯುಪುತ್ರನು ಹೋಗಿ ತಲೆ ಬಾಗಿದಾಗ, ಅವನು ರಾಮನ ಗುಣಗಾಥೆಯನ್ನು ಹಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. "ರಾವಣನಿಗೂ ರಾಮನಿಗೂ ಮಹಾ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ರಾಮನು ಗೆಲ್ಲುವನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ" ಎಂದನು. "ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸಹೋದರನೇ, ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನ ಜ್ಞಾನ ದೃಷ್ಟಿಯ ಬಲ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚು." ವಾನರನು ನೀರು ಕೇಳಿದನು, ಅವನು ಕಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನೀರು ಕೊಟ್ಟನು. ವಾನರನು, "ಇಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ನೀರಿನಿಂದ ತೃಪ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂದನು. "ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಬೇಗ ಬಾ; ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ನಾನು ದೀಕ್ಷೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ."
ದೋಹಾ 57
सर पैठत कपि पद गहा मकरीं तब अकुलान।मारी सो धरि दिव्य तनु चली गगन चढ़ि जान।।57।।
sara paiṭhata kapi pada gahā makarīṃ taba akulāna |mārī so dhari divya tanu calī gagana caṛhi jāna ||57||
ಕೆರೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಕೋತಿಯ ಪಾದವನ್ನು ಮೊಸಳೆ ಹಿಡಿಯಿತು, ಆಗ ಅದು ಮಿಕ್ಕಿಲ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡಿತು. ಅದನ್ನು ಕೊಂಡು, ಅದು ದಿವ್ಯವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರಿ ಹೋಯಿತು.
ಚೌಪಾಯಿ 58.1-4
कपि तव दरस भइउँ निष्पापा।मिटा तात मुनिबर कर सापा।।
मुनि न होइ यह निसिचर घोरा।मानहु सत्य बचन कपि मोरा।।
अस कहि गई अपछरा जबहीं।निसिचर निकट गयउ कपि तबहीं।।
कह कपि मुनि गुरदछिना लेहू।पाछें हमहि मंत्र तुम्ह देहू।।
सिर लंगूर लपेटि पछारा।निज तनु प्रगटेसि मरती बारा।।
राम राम कहि छाड़ेसि प्राना।सुनि मन हरषि चलेउ हनुमाना।।
देखा सैल न औषध चीन्हा।सहसा कपि उपारि गिरि लीन्हा।।
गहि गिरि निसि नभ धावत भयऊ।अवधपुरी उपर कपि गयऊ।।
kapi tava darasa bhaiuṃ niṣpāpā |miṭā tāta munibara kara sāpā ||
muni na hoi yaha nisicara ghorā |mānahu satya bacana kapi morā ||
asa kahi gaī apacharā jabahīṃ |nisicara nikaṭa gayau kapi tabahīṃ ||
kaha kapi muni gurudachinā lehū |pācheṃ hamahi mantra tumha dehū ||
sira laṅgūra lapeṭi pachārā |nija tanu pragaṭesi maratī bārā ||
rāma rāma kahi chāṛesi prānā |suni mana haraṣi caleu hanumānā ||
dekhā saila na auṣadha cīnhā |sahasā kapi upāri giri līnhā ||
gahi giri nisi nabha dhāvata bhayū |avadhapurī upara kapi gayū ||
"ಕಪಿಯೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದೆ. ಪ್ರಿಯ ಬಾಲಕ, ಮಹಾಮುನಿಯ ಶಾಪ ಕಳೆಯಿತು." "ಇವನು ಮುನಿಯಲ್ಲ, ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸ. ಕಪಿಯೇ, ನನ್ನ ಮಾತುಗಳು ಸತ್ಯವೆಂದು ನಂಬು." ಅಪ್ಸರೆ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ ಹೋದ ತಕ್ಷಣ, ಕಪಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದ. ಕಪಿ ಹೇಳಿದ, "ಮುನಿಯೇ, ಮೊದಲು ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆ ಸ್ವೀಕರಿಸು; ನಂತರ ನನಗೆ ಮಂತ್ರ ಕೊಡು." ತನ್ನ ಬಾಲವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನ ತಲೆಗೆ ಸುತ್ತಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹೊಡೆದ. ಸಾಯುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ. "ರಾಮ ರಾಮ" ಎಂದು ಹೇಳಿ ಪ್ರಾಣ ಬಿಟ್ಟ. ಕೇಳಿ ಮನಸ್ಸು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹನುಮಾನ ಹೊರಟ. ಪರ್ವತವನ್ನು ನೋಡಿದ ಆದರೆ ಔಷಧಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಕಪಿ ಇಡೀ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಿತ್ತ. ಪರ್ವತವನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾತ್ರಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಧಾವಿಸಿದ, ಅಯೋಧ್ಯಾ ನಗರದ ಮೇಲೆ ಕಪಿ ಹಾಯ್ದಾನ.
ದೋಹಾ 58
देखा भरत बिसाल अति निसिचर मन अनुमानि।बिनु फर सायक मारेउ चाप श्रवन लगि तानि।।58।।
dekhā bharata bisāla ati nisicara mana anumāni |binu phara sāyaka māreu cāpa śravana lagi tāni ||58||
ಭರತನು ಆ ಬೃಹತ್ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ, ತನ್ನ ಮನಸಿನಲ್ಲಿ ಅದು ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನೆಂದು ಅನುಮಾನಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಎಳೆದು, ಮೊನೆಯಿಲ್ಲದ ಬಾಣವನ್ನು ಹೊಡೆದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 59.1-4
परेउ मुरुछि महि लागत सायक।सुमिरत राम राम रघुनायक।।
सुनि प्रिय बचन भरत तब धाए।कपि समीप अति आतुर आए।।
बिकल बिलोकि कीस उर लावा।जागत नहिं बहु भाँति जगावा।।
मुख मलीन मन भए दुखारी।कहत बचन भरि लोचन बारी।।
जेहिं बिधि राम बिमुख मोहि कीन्हा।तेहिं पुनि यह दारुन दुख दीन्हा।।
जौं मोरें मन बच अरु काया।प्रीति राम पद कमल अमाया।।
तौ कपि होउ बिगत श्रम सूला।जौं मो पर रघुपति अनुकूला।।
सुनत बचन उठि बैठ कपीसा।कहि जय जयति कोसलाधीसा।।
pareu muruchi mahi lāgata sāyaka |sumirata rāma rāma raghunāyaka ||
suni priya bacana bharata taba dhāe |kapi samīpa ati ātura āe ||
bikala biloki kīsa ura lāvā |jāgata nahiṃ bahu bhā̃ti jagāvā ||
mukha malīna mana bhae dukhārī |kahata bacana bhari locana bārī ||
jehiṃ bidhi rāma bimukha mohi kīnhā |tehiṃ puni yaha dāruna dukha dīnhā ||
jauṃ moreṃ mana baca aru kāyā |prīti rāma pada kamala amāyā ||
tau kapi hou bigata śrama sūlā |jauṃ mo para raghupati anukūlā ||
sunata bacana uṭhi baiṭha kapīsā |kahi jaya jayati kosalādhīsā ||
ಬಾಣ ತಾಕಿ, ಹನುಮಂತನು ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು, ರಾಮ, ರಾಮ, ರಘುಕುಲದೊಡೆಯನೇ ಎಂದು ನೆನೆಯುತ್ತಾ. ಆ ಪ್ರಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಭರತನು ಓಡಿ ಬಂದನು, ವಾನರನ ಬಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಆತುರದಿಂದ ಬಂದನು. ವಾನರನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನನ್ನು ಎದೆಗೆ ಅಣಿದನು; ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಎಚ್ಚರಗಲಿಲ್ಲ, ಭರತನು ಹಲವು ಬಗೆಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ. ಅವನ ಮುಖ ವಾಮಾಯಿತು, ಮನಸ್ಸು ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿತು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದನು. "ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನಿಂದ ದೂರಮಾಡಿದ ಆ ದೈವ, ಈಗ ಈ ಭಯಂಕರ ದುಃಖವನ್ನೂ ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ." "ಮನ, ವಾಕ್, ಕಾಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪದ್ಮ ಪಾದಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಶುದ್ಧ, ಕಪಟರಹಿತ ಪ್ರೀತಿ ಇದ್ದರೆ," "ರಘುಪತಿ ನನಗೆ ಅನುಕೂಲನಾಗಿದ್ದರೆ, ಈ ವಾನರನು ಶ್ರಮ, ನೋವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲಿ." ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಾನರ ಪ್ರಭು ಎದ್ದು ಕುಳಿತನು, "ಕೋಸಲಾಧೀಶನಿಗೆ ಜಯ, ಜಯ" ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.
ಸೋರಠಾ 59
लीन्ह कपिहि उर लाइ पुलकित तनु लोचन सजल।प्रीति न हृदयँ समाइ सुमिरि राम रघुकुल तिलक।।59।।
līnh kapihi ura lāi pulakita tanu locana sajala |prīti na hṛdayã samāi sumiri rāma raghukula tilaka ||59||
ವಾನರನನ್ನು ಎದೆಗೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು, ದೇಹ ಪುಳಕಿಸಿತು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದವು. ರಘು ವಂಶದ ತಿಲಕನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ಪ್ರೀತಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಲಿಲ್ಲ.
Inside Prakarana 6
Compositional abstract
Lanka Kāṇḍa in the Manas is the theological furnace where bhakti is tested under the pressure of terror, spectacle, and deceit. The dominant rasa is vīra (heroic) braided with raudra (wrath) and adbhuta (wonder), yet Tulasidas repeatedly subordinates battlefield intensity to the quiet sovereignty of Rāma’s līlā and karuṇā. In this excerpt, Meghanād’s violence and māyā are staged as the last sophisticated defenses of adharma: fire-rain, darkness, pishāca-dance, and sensory confusion. The turning point is not a greater illusion but a single Rāma-bāṇa that cuts māyā “as the sun removes night,” re-centering the cosmos in satya. The episode then pivots to sevā as soteriology: Lakṣmaṇa’s wounding demands not despair but Hanumān’s obedient flight for auṣadhi. Thus Lanka Kāṇḍa stands as the Sopāna where the aspirant learns that liberation comes by grace-illumination and disciplined service, not by egoic conquest.
The dialogue
- शिव (Shiva) as narrator within the Manas frameगिरिजा/पार्वती (Parvati) · उत्तर घाट (Uttar Ghat): Shiva–Parvati dialogue stream, emphasizing vairāgya, māyā-bheda (piercing illusion), and the supremacy of Rāma’s grace in the climactic ethical battle.
Frequently Asked Questions
Traditional satsang understanding: paṭha of these Yuddha/Lanka episodes strengthens bhaya-nivṛtti (removal of fear) and māyā-bheda (discernment against deception), because Rāma’s bāṇa cutting māyā is heard as a living assurance that the Lord’s nāma and kṛpā dispel inner darkness and restore prāṇa-śakti (life-force) in संकट.
Commonly used refrain in many Manas recitation lineages for Lanka/Yuddha passages: 'श्रीराम जय राम जय जय राम' (or 'जय जय रघुवीर समर्थ'). Some households also add a Hanumān-sevā oriented samput during the औषधि episode, such as repeating 'राम राम' at each cadence, aligning with the text’s own ‘राम राम कहि’ emphasis.
Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
