Prakarana 3

ಲಂಕಾಕಾಂಡದ ರಸ-ವಿನ್ಯಾಸ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವೀರ-ರಸ ಮತ್ತು ರೌದ್ರ-ರಸದ ಸಂಧಿಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇದೆ; ಆದರೆ ತುಲಸಿದಾಸರು ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ರಣ-ಗಾಥೆಯಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ—ಇದು ‘ಧರ್ಮನೀತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಭಕ್ತಿ-ನಿರ್ಭಯತೆ’ಯ ಕಾವ್ಯ-ಶಾಸ್ತ್ರವೂ ಹೌದು. ಈ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ದೂತ-ವಾಕ್ಯ ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ‘ವಿನಯ-ನೀತಿ’ಯಿಂದ ಮುರಿಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ: ‘ದಸನ ಗಹಹು ತೃನ’ ಎಂಬ ಶರಣಾಗತಿ-ಭಾಷೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ‘ಪ್ರಣತಪಾಲ’ ಎಂಬ ಸ್ಮರಣೆಯವರೆಗೆ. ರಾವಣನು ಪ್ರತಿಯುತ್ತರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಲ, ಕುಲ, ತಪ, ಶಿವ-ಪೂಜನ, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ-ವಿಜಯದ ಗರ್ವ-ಪ್ರಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಇದು ರೌದ್ರದ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ. ಅಂಗದನ ಉತ್ತರ ಮತ್ತೆ ‘ರಾಮ-ಭಕ್ತಿ’ಯನ್ನೇ ಪರಮ ಲಾಭವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅಹಂಕಾರದ ಮಿಥ್ಯಾ-ಪ್ರತಾಪವನ್ನು ಬಯಲಿಗೆ ತರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಲಂಕಾಕಾಂಡವು ಮಾನಸ-ಸೋಪಾನದಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂ-ಲಂಕೆ’ಯ ಅಂತಿಮ ಔಚಿತ್ಯಕ್ಷಯವಾಗುವ ಹಂತ; ಮತ್ತು ಈಶ್ವರ-ಶರಣಾಗತಿಯ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.