Prakarana 4

ಲಂಕಾ-ಕಾಂಡದ ಪ್ರಧಾನ ರಸ ‘ವೀರ’; ಆದರೆ ಅದು ಕೇವಲ ರಣ-ವೀರವಲ್ಲ—‘ಧರ್ಮವೀರ’. ಇದಕ್ಕೆ ಕರುಣ (ರಾಮನ ಕೃಪೆ), ಹಾಸ್ಯ/ವಿನೋದ (ಅಂಗದ–ರಾವಣ ವಾಕ್ಯ-ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ), ಮತ್ತು ರೌದ್ರ (ರಾವಣನ ನಿಂದನೆಗೆ ಕಪಿ-ಕ್ರೋಧ) ಸಹಗಾಮಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ದೂತ-ರೂಪವು ‘ದಾಸ್ಯ-ಭಕ್ತಿ’ಯ ಮર્યಾದೆ: ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ‘ರಾಮ-ಅವಮಾನ’ದ ಭಯದಿಂದ ಸಂಯಮ ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ತುಲಸಿಯ ನೈತಿಕ-ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ: ಶಕ್ತಿ ಶೀಲದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವುದೇ ಭಕ್ತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯ. ರಾವಣನ ಅಭಿಮಾನ, ಸಭೆಯ ಭಯ, ಮುಕುಟಗಳ ಬೀಳಿಕೆ—ಇವೆಲ್ಲ ‘ಅಹಂ’ ಕ್ಷಯದ ಪ್ರತೀಕಗಳು. ಮಂದೋದರಿಯ ಉಪದೇಶ ಕರುಣ-ನೀತಿಯ ಶಿಖರ: ಮಾರೀಚ, ಬಾಲಿ, ಖರ-ದೂಷಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಇತಿಹಾಸ-ಸ್ಮೃತಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಾವಣನಿಗೆ ಕಾಲ-ನಿಕಟತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರಾಮನ ಮಂತ್ರಣೆಯೂ ಚತುರಂಗ (ನಾಲ್ಕು ಅಣಿ) ರಚನೆಯೂ ‘ಲೀಲೆ’ಯನ್ನು ‘ಧರ್ಮ-ವ್ಯವಸ್ಥೆ’ಯಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಿಸುತ್ತವೆ—ಈ ಸೋಪಾನ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ: ಮುಕ್ತಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ನೀತಿ, ಅನುಶಾಸನ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ-ಧರ್ಮವೂ ಅಗತ್ಯ.