Adhyaya 173
कल्माषपाद-शाप-कारणम् (Cause of Kalmāṣapāda’s Niyoga under a Curse)
Upa-parva: Sambhava Parva (Genealogical-Exempla Cycle: Kalmāṣapāda–Vasiṣṭha Episode)
Arjuna asks why King Kalmāṣapāda, despite knowing dharma, caused his wife to be appointed to Ṛṣi Vasiṣṭha, and why Vasiṣṭha engaged in an otherwise prohibited approach (agamyāgamanam) (1–2). A Gandharva replies by recounting the king’s earlier curse context and subsequent conduct: the curse renders the king wrathful and restless, driving him with his queen into a frightening forest (3–7). There, hungry and searching for prey, he encounters a Brahmin couple engaged in lawful conjugal union near a forest stream; when they flee, the king forcibly seizes the Brahmin husband (8–9). The Brahmin wife appeals to the king’s lineage and reputation for dharma and guru-service, warning that even under a curse he should not commit wrongdoing, and notes the ṛtu context and her desire for offspring (10–13). The king nevertheless consumes the Brahmin like a predator (14). Her grief and anger manifest as a destructive fire-like force, and she curses the king: upon approaching his own wife during her ṛtu, he will immediately lose his life (15–18). She further declares that since he destroyed Vasiṣṭha’s sons, his wife will bear a lineage-continuing son through union with Vasiṣṭha (19). After uttering the curse, she enters fire (20). Vasiṣṭha, through knowledge and tapas, witnesses these events (21). Later, when the king is freed from the earlier curse and attempts conjugal approach, Queen Madayantī restrains him; only then does he recall the Brahmin woman’s curse and suffer remorse (22–23). The Gandharva concludes that this is the reason the king appointed Vasiṣṭha for niyoga with his wife—an expedient shaped by curse-imposed constraint and dynastic necessity (24).
Chapter Arc: गन्धर्व जनमेजय/अर्जुन-श्रवणकर्ता को बताता है कि सूर्यकन्या तपती और राजा संवरण का अद्भुत संयोग कैसे हुआ—और कैसे एक राजा अचानक वन में लुप्त-सा हो गया। → संवरण तपती-विरह/आकर्षण में राज्य-कर्तव्य से कटकर महावन में जा पड़ता है। मंत्री-सेना उसे खोजते हैं और उसे पृथ्वी पर गिरा हुआ, तेजहीन-सा पाते हैं—मानो समय पाकर गिरा हुआ इन्द्रध्वज। उधर प्रजा भूख-भय से व्याकुल होकर घर-बार छोड़ दिशाओं में भटकने लगती है; राज्य पर अनावृष्टि और अव्यवस्था का संकट छा जाता है। → वसिष्ठ (राजपुरोहित) की सहायता से संवरण को तपती की प्राप्ति होती है; तपती सहित राजा का नगर में पुनः प्रवेश होते ही सहस्राक्ष इन्द्र प्रसन्न होकर वर्षा करता है और सस्य-समृद्धि लौट आती है—राज्य का भाग्य एक क्षण में पलट जाता है। → तपती-सम्वरण का विवाह/संयोग स्थिर होता है; राज्य-व्यवस्था पुनर्स्थापित होती है। तपती के गर्भ से कुरु का जन्म होता है—जिससे कुरुवंश की वंश-रेखा और ‘तापत्य’ परंपरा का आधार स्थापित होता है।
Shlokas
Verse 1
है अर छा | अ-क्राछ द्विसप्तत्याधिकशततमो< ध्याय: वसिष्ठदजीकी सहायतासे राजा संवरणको तपतीकी प्राप्ति गन्धर्व उवाच एवमुक्त्वा ततस्तूर्ण जगामोर्ध्वमनिन्दिता । सतु राजा पुनर्भूमौ तत्रैव निपपात ह
ಗಂಧರ್ವನು ಹೇಳಿದನು—ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಅನಿಂದ್ಯ ತಪತೀ ತಕ್ಷಣವೇ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದಳು. ರಾಜ ಸಂವರಣನು ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾದನು.
Verse 2
अन्वेषमाण: सबलस्तं राजानं नृपोत्तमम् | अमात्य: सानुयात्रश्न तं ददर्श महावने
ಆ ನೃಪೋತ್ತಮ ರಾಜನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅಮಾತ್ಯನು ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಮತ್ತು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಬಂದನು. ಆ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಅಮಾತ್ಯನು ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡನು.
Verse 3
क्षितौ निपतितं काले शक्रध्वजमिवोच्छितम् । तं हि दृष्टवा महेष्वासं निरस्तं पतितं भुवि
ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ನೆಲಕ್ಕುರುಳುವ ಎತ್ತರದ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ಅವರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರು. ಆ ಮಹಾಧನುರ್ಧರನು ಹೀಗೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡವರು ಸ्नेಹದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾದರು—ತಮ್ಮ ದೇಹಕ್ಕೇ ಬೆಂಕಿ ಹತ್ತಿದಂತಾಗಿ; ಕಂಪಿಸುವ ಹೃದಯದಿಂದ ಅವರು ತಕ್ಷಣ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಧಾವಿಸಿದರು.
Verse 4
बभूव सो<स्य सचिव: सम्प्रदीप्त इवाग्निना । त्वरया चोपसंगम्य स्नेहादागतसम्भ्रम:
ಅವನ ಸಚಿವನು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡಂತಾಯಿತು. ಅವನು ತಕ್ಷಣವೇ ಆತುರದಿಂದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು; ಸ्नेಹದಿಂದ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆತಂಕ ಉಕ್ಕಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ರಾಜನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು—ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ನೆಲಕ್ಕುರುಳುವ ಎತ್ತರದ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ.
Verse 5
त॑ समुत्थापयामास नृपतिं काममोहितम् | भूतलाद भूमिपालेशं पितेव पतितं सुतम्
ಆಗ ಅವನು ಕಾಮಮೋಹಿತನಾದ ಆ ನೃಪತಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಭೂಪಾಲೇಶನನ್ನು ಅವನು ಭೂಮಿಯಿಂದ ತಂದೆ ತನ್ನ ಬಿದ್ದ ಮಗನನ್ನು ಎತ್ತುವಂತೆ ಎತ್ತಿದನು.
Verse 6
प्रज्ञया वयसा चैव वृद्धः कीर्त्या नयेन च । अमात्यस्तं समुत्थाप्य बभूव विगतज्वर:
ಆ ಅಮಾತ್ಯನು ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಪ್ರಜ್ಞೆ, ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹ ವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದ. ಅವನು ರಾಜನನ್ನು ಎತ್ತಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು; ರಾಜನು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡ ಕೂಡಲೆ ಅವನ ಮನದ ಜ್ವರ—ಆ ವ್ಯಾಕುಲತೆ—ಶಮನವಾಯಿತು.
Verse 7
उवाच चैनं कल्याण्या वाचा मधुरयोत्थितम् । मा भैर्मनुजशार्दूल भद्गरमस्तु तवानघ,वे उठकर बैठे हुए महाराजसे कल्याणमयी मधुर वाणीमें बोले--“नरश्रेष्ठ। आप डरें नहीं। अनघ! आपका कल्याण हो”
ನಂತರ ಎದ್ದು ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾಜನಿಗೆ ಅವನು ಮಧುರವಾದ, ಕಲ್ಯಾಣಕರವಾದ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು—“ಮನುಜಶಾರ್ದೂಲ, ಭಯಪಡಬೇಡ. ಅನಘ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ.”
Verse 8
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तं तर्कयामास वै नृपम् । पतितं पातनं संख्ये शात्रवाणां महीतले
ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ಉರುಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನೃಪನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಗಂಧರ್ವನು, ಅವನು ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಬಹಳ ದಣಿದಿದ್ದಾನೆಂದು ಊಹಿಸಿದನು।
Verse 9
वारिणा च सुशीतेन शिरस्तस्याभ्यषेचयत् । अस्फुटन्मुकुटं राज्ञ: पुण्डरीकसुगन्धिना
ಅವನು ಪದ್ಮಸುಗಂಧಯುಕ್ತ ಅತ್ಯಂತ ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರಿನಿಂದ ರಾಜನ ಶಿರಸ್ಸಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದನು. ರಾಜನ ಮುಕುಟವು ಬಿರುಕು ಬಿಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ—ಅದರಿಂದ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಿತು।
Verse 10
ततः प्रत्यागतप्राणस्तद् बल॑ बलवान् नृपः । सर्व विसर्जयामास तमेकं॑ सचिवं विना,उससे राजाको चेत हो आया। बलवान नरेशने एकमात्र अपने मन्त्रीके सिवा सारी सेनाको लौटा दिया
ನಂತರ ಪ್ರಾಣಚೇತನ ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ, ಆ ಬಲಿಷ್ಠ ನೃಪನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೇನೆಯನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿದನು; ಒಬ್ಬನೇ ಸಚಿವನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ಉಳಿದವರನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು।
Verse 11
ततस्तस्याज्ञया राज्ञो विप्रतस्थे महद् बलम् | स तु राजा गिरिप्रस्थे तस्मिन् पुनरुपाविशत्,महाराजकी आज्ञासे तुरंत वह विशाल सेना राजधानीकी ओर चल दी; परंतु वे राजा संवरण फिर उसी पर्वत-शिखरपर जा बैठे
ನಂತರ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮಹಾಸೇನೆಯು ಹೊರಟಿತು; ಆದರೆ ರಾಜ ಸಂವರಣನು ಗಿರಿಪ್ರಸ್ಥದ ಅದೇ ಪರ್ವತಶಿಖರಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು।
Verse 12
ततस्तस्मिन् गिरिवरे शुचिर्भूत्वा कृताउ्जलि: । आरिराधयिषु: सूर्य तस्थावूर्ध्वमुख: क्षितौ
ನಂತರ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಾದಿ ವಿಧಿಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ಮೇಲ್ಮುಖನಾಗಿ, ಸೂರ್ಯನ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು।
Verse 13
जगाम मनसा चैव वसिष्ठमृषिसत्तमम् | पुरोहितममित्रघ्नस्तदा संवरणो नृप:,उस समय शत्रुओंका नाश करनेवाले राजा संवरणने अपने पुरोहित मुनिवर वसिष्ठका मन-ही-मन स्मरण किया
ಆಗ ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ರಾಜ ಸಂವರಣನು ತನ್ನ ಪುರೋಹಿತನೂ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸ್ಮರಿಸಿದನು।
Verse 14
नक्तं दिनमथैकत्र स्थिते तस्मिउजनाधिपे । अथाजगाम विप्रर्षिस्तदा द्वादशमे5हनि,वे रात-दिन एक ही जगह खड़े होकर तपस्यामें लगे रहे। तब बारहवें दिन महर्षि वसिष्ठका (वहाँ) शुभागमन हुआ
ಆ ನರಾಧಿಪತಿ ರಾತ್ರಿ-ಹಗಲು ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದನು; ಆಗ ಹನ್ನೆರಡನೇ ದಿನ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಅಲ್ಲಿ ಶುಭವಾಗಿ ಆಗಮಿಸಿದರು।
Verse 15
स विदित्वैव नृपतिं तपत्या हृतमानसम् | दिव्येन विधिना ज्ञात्वा भावितात्मा महानृषि:,विशुद्ध अन्तःकरणवाले महर्षि वसिष्ठ दिव्यज्ञानसे पहले ही जान गये कि सूर्यकन्या तपतीने राजाका चित्त चुरा लिया है
ಶುದ್ಧಾಂತಃಕರಣನಾದ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಮುಂಚೆಯೇ ತಿಳಿದರು—ಸೂರ್ಯಕನ್ಯೆ ತಪತೀ ರಾಜನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹರಣಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು।
Verse 16
तथा तु नियतात्मानं त॑ नृपं मुनिसत्तम: | आबभाषे स धर्मात्मा तस्यैवार्थचिकीर्षया
ಈ ರೀತಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸಿಷ್ಠರು ಅವನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದರು।
Verse 17
स तस्य मनुजेन्द्रस्य पश्यतो भगवानृषि: । ऊर्ध्वमाचक्रमे द्रष्ट भास्करं भास्करद्युति:,उक्त महाराजके देखते-देखते सूर्यके समान तेजस्वी भगवान् वसिष्ठ मुनि सूर्यदेवसे मिलनेके लिये ऊपरको गये
ಆ ಮನುಜೇಂದ್ರನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ, ಸೂರ್ಯಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಭಾಸ್ಕರನಾದ ಸೂರ್ಯದೇವನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿದರು।
Verse 18
सहस्रांशुं ततो विप्र: कृताञज्जलिरुपस्थित: । वसिष्ठो5हमिति प्रीत्या स चात्मानं न्यवेदयत्
ಆಮೇಲೆ ವಿಪ್ರ ವಶಿಷ್ಠನು ಅಂಜಲಿ ಹಿಡಿದು ಸಹಸ್ರ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯದೇವನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ‘ನಾನು ವಶಿಷ್ಠನು’ ಎಂದು ಸಂತೋಷದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ನಿವೇದಿಸಿದನು।
Verse 19
(वसिष्ठ उवाच अजाय लोकत्रयपावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय । सूर्याय सर्गप्रलयालयाय नमो महाकारुणिकोत्तमाय ।।
ವಶಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು—“ಅಜನ್ಮ, ತ್ರಿಲೋಕಪಾವನ, ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಅಂತಃಆತ್ಮ, ಕಿರಣಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ಧರ್ಮಸ್ವರೂಪ, ಸೃಷ್ಟಿ-ಪ್ರಳಯಗಳ ಆಶ್ರಯ, ದೇವರಲ್ಲಿ ಪರಮ ಕರುಣಾಮಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ—ಆ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಅಂತಃಆತ್ಮ, ಜಗತ್ತಿನ ದೀಪ, ಲೋಕಹಿತೈಷಿ, ಸ್ವಯಂಭೂ, ಸಹಸ್ರ ದೀಪ್ತ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ಸಿನ ವಿವಸ್ವಾನನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಜಗತ್ತಿನ ಏಕಮಾತ್ರ ನೇತ್ರ, ಜಗತ್ತಿನ ಜನನ-ಸ್ಥಿತಿ-ನಾಶಗಳಿಗೆ ಕಾರಣ, ತ್ರಯೀವೇದಸ್ವರೂಪ, ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ವಿರಿಂಚಿ, ನಾರಾಯಣ, ಶಂಕರ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ—ಆ ಸವಿತೃ ದೇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.” ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿವಸ್ವಾನ್ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಶಿಷ್ಠನಿಗೆ—“ಮಹರ್ಷೇ, ಸ್ವಾಗತ. ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ಹೇಳು” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು।
Verse 20
यदिच्छसि महाभाग मत्त: प्रवदतां वर । तत् ते दद्यामभिप्रेतं यद्यपि स्यात् सुदुष्करम्
ಹೇ ಮಹಾಭಾಗ, ವಕ್ತೃಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಏನು ಬಯಸಿದರೂ, ಅದು ಎಷ್ಟೇ ದುಷ್ಕರವಾಗಿದ್ದರೂ, ನಿನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟವನ್ನು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೀಡುವೆನು।
Verse 21
(स्तुतो5स्मि वरदस्ते5हं वरं वरय सुव्रत । स्तुतिस्त्वयोक्ता भक्तानां जप्येयं वरदो<5स्म्यहम् ।।
“ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದ್ದೀ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ವರ ನೀಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಹೇ ಸುವ್ರತ ಮಹರ್ಷೇ, ನಿನಗೆ ಬೇಕಾದ ವರವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೋ. ನೀನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದ ಈ ಸ್ತುತಿ ಭಕ್ತರು ನಿರಂತರ ಜಪಿಸಬೇಕಾದದ್ದು; ನಾನು ವರದಾತನು.” ಇಂತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಋಷಿ ವಶಿಷ್ಠನು ದೀಪ್ತಿಮಾನ್ ವಿವಸ್ವಾನ್, ಭಾನುಮಂತ ಸೂರ್ಯದೇವನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ಉತ್ತರಿಸಲು ಮುಂದಾದನು।
Verse 22
वसिष्ठ उवाच यैषा ते तपती नाम सावित्र्यवरजा सुता । तां त्वां संवरणस्यार्थे वरयामि विभावसो
ವಶಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು—“ಹೇ ವಿಭಾವಸೋ! ನಿನ್ನ ತಪತೀ ಎಂಬ ಪುತ್ರಿ—ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರಿ—ಅವಳನ್ನೇ ನಾನು ರಾಜ ಸಂವರಣನಿಗಾಗಿ ವಿವಾಹಾರ್ಥವಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತೇನೆ.”
Verse 23
स हि राजा बृहत्कीर्तिर्थर्मार्थविदुदारधी: । युक्त: संवरणो भर्ता दुहितुस्ते विहंगम
ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳಿದರು—ಆ ರಾಜ ಸಂವರಣನು ದೂರದೂರಿಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೀರ್ತಿಯವನು. ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಉದಾರಬುದ್ಧಿಯವನು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ಆಕಾಶಚಾರಿ (ಸೂರ್ಯದೇವ), ಸಂವರಣನು ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಪತಿ.
Verse 24
इत्युक्त: स तदा तेन ददानीत्येव निश्चित: । प्रत्यभाषत त॑ विप्रं प्रतिनन्द्य दिवाकर:,वसिष्ठजीके यों कहनेपर अपनी कन्या देनेका निश्चय करके भगवान् सूर्यने ब्रह्मर्षिका अभिनन्दन किया और इस प्रकार कहा--
ಅವನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ದಿವಾಕರನು—“ನಾನು (ನನ್ನ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು) ನೀಡುವೆನು” ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ ಆ ವಿಪ್ರನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
Verse 25
वर: संवरणो राज्ञां त्वमृषीणां वरो मुने । तपती योषितां श्रेष्ठा किमन्न्यदपवर्जनात्
“ಮುನಿಯೇ! ರಾಜರಲ್ಲಿ ಸಂವರಣನು ಶ್ರೇಷ್ಠನು; ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀವು ಶ್ರೇಷ್ಠರು; ಯುವತಿಯರಲ್ಲಿ ತಪತೀ ಅತ್ಯುತ್ತಮಳು. ಅವಳನ್ನು ವಿವಾಹದಾನವಾಗಿ ನೀಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ದಾನ ಇನ್ನೇನು?”
Verse 26
ततः सर्वानिवद्याज़ीं तपतीं तपन: स्वयम् । ददौ संवरणस्यार्थ वसिष्ठाय महात्मने,तदनन्तर साक्षात् भगवान् सूर्यने अनिन्द्यसुन्दरी तपतीको राजा संवरणकी पत्नी होनेके लिये महात्मा वसिष्ठको अर्पित कर दिया
ನಂತರ ಸ್ವಯಂ ತಪನ (ಸೂರ್ಯದೇವ)ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅನಿಂದ್ಯಳಾದ ತಪತಿಯನ್ನು ರಾಜ ಸಂವರಣನ ಪತ್ನಿಯಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು.
Verse 27
प्रतिजग्राह तां कन्यां महर्षिस्तपतीं तदा । वसिष्ठो5थ विसृष्टस्तु पुनरेवाजगाम ह
ಆಗ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಆ ಕನ್ಯೆ ತಪತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ನಂತರ ವಿದಾಯ ಪಡೆದ ವಸಿಷ್ಠರು ಅವಳನ್ನು ಜೊತೆದುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದರು; ಅಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಕುರುವಂಶದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜ ಸಂವರಣನು ಕಾಮವಶನಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ತಪತಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತ ಕುಳಿತಿದ್ದನು.
Verse 28
यत्र विख्यातकीर्ति: स कुरूणामृषभो5भवत् । स राजा मन्मथाविष्टस्तद्गतेनान्तरात्मना
ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳಿದರು—ಅಲ್ಲಿಯೇ ಆ ವಿಖ్యಾತಕೀರ್ತಿ, ಕುರುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜ ಸಂವರಣನು ಕಾಮವೇಗದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಅಂತರಾತ್ಮ ತಪತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಕುಳಿತಿದ್ದನು।
Verse 29
दृष्टवा च देवकन्यां तां तपतीं चारुहासिनीम् । वसिष्ठेन सहायान्तीं संहृष्टो 5भ्यधिकं बभौ
ಮಧುರ ನಗುವಿನ ದೇವಕನ್ಯೆ ತಪತಿಯನ್ನು ವಸಿಷ್ಠರೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜ ಸಂವರಣನು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಕాంతಿಮಂತನಾಗಿ ತೋರ್ಪಟ್ಟನು।
Verse 30
रुरुचे साधिकं सुभ्रूरापतन्ती नभस्तलात् | सौदामिनीव विजश्रष्टा द्योतयन्ती दिशस्त्विषा
ಸುಂದರ ಭ್ರೂಗಳ ತಪತಿ ಆಕಾಶಮಂಡಲದಿಂದ ಇಳಿಯುವಾಗ, ಮೋಡದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ತನ್ನ ಕాంతಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತ ಇನ್ನಷ್ಟು ದಿವ್ಯವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು।
Verse 31
कृच्छाद् द्वादशरात्रे तु तस्य राज्ञ: समाहिते । आजगाम विशुद्धात्मा वसिष्ठो भगवानृषि:
ರಾಜನು ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸಿ ಹನ್ನೆರಡು ರಾತ್ರಿಗಳು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ನಿಯಮಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದಾಗ, ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮನಾದ ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು।
Verse 32
तपसाड<<राध्य वरदं देवं गोपतिमी श्वरम् । लेभे संवरणो भार्या वसिष्ठस्यैव तेजसा
ವರಪ್ರದನಾದ, ಲೋಕಪಾಲಕನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರ ದೇವರನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ರಾಜ ಸಂವರಣನು ವಸಿಷ್ಠರದೇ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತಪತಿಯನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಪಡೆದನು।
Verse 33
ततस्तस्मिन् गिरिश्रेष्ठे देवगन्धर्वसेविते । जग्राह विधिवत् पार्णिं तपत्या: स नरर्षभ:,तदनन्तर उन नरश्रेष्ठने देवताओं और गन्धर्वोंसे सेवित उस उत्तम पर्वतपर विधिपूर्वक तपतीका पाणिग्रहण किया
ನಂತರ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರು ಸೇವಿಸುವ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ತಪತೀದೇವಿಯ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು.
Verse 34
वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञातस्तस्मिन्नेव धराधरे । सो5कामयत राजर्षिविंहतु सह भार्यया,उसके बाद वसिष्ठजीकी आज्ञा लेकर राजर्षि संवरणने उसी पर्वतपर अपनी पत्नीके साथ विहार करनेकी इच्छा की
ವಸಿಷ್ಠರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ರಾಜರ್ಷಿ ಸಂವರಣನು ಅದೇ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಹರಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದನು.
Verse 35
ततः पुरे च राष्ट्र च वनेषूपवनेषु च । आदिदेश महीपालस्तमेव सचिवं तदा,उन दिनों भूपालने नगर, राष्ट्र वन तथा उपवनोंकी देखभाल एवं रक्षाके लिये मन्त्रीको ही आदेश देकर विदा किया
ನಂತರ ರಾಜನು ನಗರದಲ್ಲೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲೂ ಉದ್ಯಾನವನಗಳಲ್ಲೂ, ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಅದೇ ಸಚಿವನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು.
Verse 36
नृपतिं त्वभ्यनुज्ञाप्य वसिष्ठो<थापचक्रमे । सो<थ राजा गिरौ तस्मिन् विजहारामरो यथा,वसिष्ठजी भी राजासे विदा ले अपने स्थानको चले गये। तदनन्तर राजा संवरण उस पर्वतपर देवताकी भाँति विहार करने लगे
ರಾಜನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ವಸಿಷ್ಠರು ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ನಂತರ ರಾಜ ಸಂವರಣನು ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ದೇವನಂತೆ ವಿಹರಿಸಿದನು.
Verse 37
ततो द्वादश वर्षाणि काननेषु वनेषु च । रेमे तस्मिन् गिरौ राजा तथैव सह भार्यया,वे उसी पर्वतके वनों और काननोंमें अपनी पत्नीके साथ उसी प्रकार बारह वर्षोंतक रमण करते रहे
ನಂತರ ರಾಜನು ಆ ಪರ್ವತದ ಕಾನನಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲೂ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರಮಿಸಿದನು.
Verse 38
तस्य राज्ञ: पुरे तस्मिन् समा द्वादश सत्तम | न ववर्ष सहस्राक्षो राष्ट्रे चैवास्य भारत,अर्जुन! उन दिनों महाराज संवरणके राज्य और नगरमें इन्द्रने बारह वर्षोतक वर्षा नहीं की
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದರು—ಆ ರಾಜನ ಆ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ (ಇಂದ್ರ) ಮಳೆ ಸುರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಹೇ ಭಾರತ—ಹೇ ಅರ್ಜುನ—ಅವನ ಸಮಸ್ತ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಮಳೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ.
Verse 39
ततस्तस्यामनावृष्ट्यां प्रवृत्तायामरिंदम । प्रजा: क्षयमुपाजग्मु: सर्वा: सस्थाणुजड़मा:,शत्रुसूदन! उस अनावृष्टिके समय प्राय: स्थावर एवं जंगम सभी प्रकारकी प्रजाका क्षय होने लगा
ಆ ಅನಾವೃಷ್ಟಿ ಆರಂಭವಾದಾಗ, ಹೇ ಅರಿಂದಮ, ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಜಂಗಮ—ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕ್ಷಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗತೊಡಗಿದವು; ಜಡವಾಗಿ, ಸ್ತಬ್ಧವಾಗಿ ಬಿದ್ದಂತಾಯಿತು.
Verse 40
तस्मिंस्तथाविधे काले वर्तमाने सुदारुणे । नावश्याय: पपातोर्व्या तत: सस्यानि नारुहन्,ऐसे भयंकर समयमें पृथ्वीपर ओसकी एक बूँदतक न गिरी। परिणाम यह हुआ कि खेती उगती ही नहीं थी
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದರು—ಅಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣ ಕಾಲವು ಬಂದಾಗ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಹನಿಯ ಒಂದೇ ಹನಿಯೂ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬೆಳೆಗಳು ಮೊಳಕೆಯೇ ಒಡೆಯಲಿಲ್ಲ.
Verse 41
ततो विश्रान्तमनसो जना: क्षुद्धयपीडिता: । गृहाणि सम्परित्यज्य बश्रमु: प्रदिशो दिश:,तब सभी लोगोंका चित्त व्याकुल हो उठा। मनुष्य भूखके भयसे पीड़ित हो घरोंको छोड़कर दिशा-विदिशाओंमें मारे-मारे फिरने लगे
ಆಗ ಜನರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಅವರು ಮನೆಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕು-ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡತೊಡಗಿದರು.
Verse 42
ततस्तस्मिन् पुरे राष्ट्र त्यक्तदारपरिग्रहा: । परस्परममर्यादा: क्षुधार्ता जध्निरे जना:
ನಂತರ ಆ ನಗರದಲ್ಲೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೂ ಜನರು ಹಸಿವಿನಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಹೆಂಡತಿ-ಕುಟುಂಬದ ಬಂಧಗಳನ್ನು ತೊರೆದುಬಿಟ್ಟರು; ಮર્યಾದೆಗಳನ್ನು ಬಿಸಾಕಿ ಪರಸ್ಪರ ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಒಬ್ಬರು ಬಿದ್ದು ಕೊಲ್ಲತೊಡಗಿದರು.
Verse 43
तत् क्षुधार्तर्निरासहारै: शवभूतैस्तथा नरैः । अभवत् प्रेतराजस्य पुरं प्रेतेरिवावृतम्
ಆಗ ಆ ನಗರವು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ, ಆಹಾರವಿಲ್ಲದೆ ಶವಸಮಾನರಾದ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ತುಂಬಿತು. ಇಂತಹ ಜೀವಂತ ಕಂಕಾಲಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಆ ಪುರಿ, ಪ್ರೇತಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರೇತರಾಜ ಯಮನ ನಗರದಂತೆ ಕಾಣಿಸಿತು.
Verse 44
ततस्तत् तादृशं दृष्टवा स एव भगवानृषि: । अभ्यवर्षत धर्मात्मा वसिष्ठो मुनिसत्तम:,प्रजाकी ऐसी दुरवस्था देख धर्मात्मा मुनिश्रेष्ठ भगवान् वसिष्ठने ही (अपने तपोबलसे) उस राज्यमें वर्षा की
ಪ್ರಜೆಯ ಇಂತಹ ದುಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠರು ತಮ್ಮ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಳೆಯನ್ನಿಳಿಸಿದರು.
Verse 45
त॑ च पार्थिवशार्टूलमानयामास तत् पुरम् । तपत्या सहित राजन व्युषितं शाश्वती: समा: । ततः प्रवृष्टस्तत्रासीदू् यथापूर्व सुरारिहा
ನಂತರ, ಓ ರಾಜನೇ, ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ನೃಪಶಾರ್ದೂಲ ಸಂವರಣನನ್ನು ತಪತೀ ಸಹಿತವಾಗಿ ಆ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದರು. ಅವನು ಮರಳಿ ಬಂದ ತಕ್ಷಣ ದೇವಶತ್ರುಹಂತ ಇಂದ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಮಳೆಯನ್ನಿಳಿಸಿದನು.
Verse 46
तस्मिन् नृपतिशार्टूले प्रविष्टे नगरं पुनः । प्रववर्ष सहस्राक्ष: सस्यानि जनयन् प्रभु:,उन श्रेष्ठ राजाके नगरमें प्रवेश करनेपर भगवान् इन्द्रने वहाँ अन्नका उत्पादन बढ़ानेके लिये पुनः अच्छी वर्षा की
ಆ ನೃಪಶಾರ್ದೂಲನು ನಗರಕ್ಕೆ ಪುನಃ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಪ್ರಭು ಇಂದ್ರನು ಮತ್ತೆ ಮಳೆಯನ್ನಿಳಿಸಿ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಸಮೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 47
ततः सराष्ट्रं मुमुदे तत् पुरं परया मुदा । तेन पार्थिवमुख्येन भावितं भावितात्मना,तबसे शुद्ध अन्तःकरणवाले नृपश्रेष्ठ संवरणके द्वारा पालित सब लोग प्रसन्न रहने लगे। उस राज्य और नगरमें बड़ा आनन्द छा गया
ನಂತರ ಸಮಸ್ತ ರಾಜ್ಯವೂ ಮತ್ತು ಆ ನಗರವೂ ಪರಮ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿತು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧೀಕೃತ ಹಾಗೂ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಆತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂವರಣನ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಪ್ರಜೆ ಸಂತೃಪ್ತಿಯಾಗಿ ಬದುಕಿದರು.
Verse 48
ततो द्वादश वर्षाणि पुनरीजे नराधिप: । तपत्या सहित: पत्न्या यथा शच्या मरुत्पति:,तदनन्तर तपतीके सहित महाराज संवरणने शचीके साथ इन्द्रके समान सुशोभित होते हुए बारह वर्षोतक यज्ञ किया
ಅನಂತರ ನರಾಧಿಪನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ತಪತಿಯನ್ನು ಜೊತೆಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮತ್ತೆ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು; ಶಚಿಯೊಂದಿಗೆ ಮರುತ್ಪತಿ ಇಂದ್ರನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ತಪತಿಯ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಶೋಭಿಸಿದನು।
Verse 49
गन्धर्व उवाच एवमासीन्महाभागा तपती नाम पौर्विकी । तव वैवस्वती पार्थ तापत्यस्त्वं यया मत:
ಗಂಧರ್ವನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಪಾರ್ಥ! ಪುರಾತನ ವಂಶದ ಮಹಾಭಾಗ್ಯವತಿ ‘ತಪತಿ’ ವೈವಸ್ವಾನ್ ಸೂರ್ಯನ ಪುತ್ರಿ; ಅವಳು ನಿನ್ನ ಪೂರ್ವಜ ಸಂವರಣನ ಪತ್ನಿಯಾದಳು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ಪೃಥಾಪುತ್ರ, ನೀನು ‘ತಾಪತ್ಯ’ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೀಯ।
Verse 50
तस्यां संजनयामास कुरुं संवरणो नृपः । तपत्यां तपतां श्रेष्ठ तापत्यस्त्वं ततोडर्जुन
ರಾಜ ಸಂವರಣನು ತಪತಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕುರುವನನ್ನು ಜನ್ಮಗೊಳಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನ, ಆ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ನೀನು ‘ತಾಪತ್ಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತೀಯ।
Verse 171
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें तपती-उपाख्यानविषयक एक सौ इकद्ठत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಆದಿಪರ್ವದ ಚೈತ್ರರಥಪರ್ವದಲ್ಲಿ ತಪತಿ-ಉಪಾಖ್ಯಾನ ವಿಷಯಕ ನೂರ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Verse 172
(कुरूद्धवा यतो यूयं कौरवा: कुरवस्तथा । पौरवा आजमीढाक्ष भारता भरतर्षभ || तापत्यमखिल प्रोक्तं वृत्तान्तं तव पूर्वकम् । पुरोहितमुखा यूय॑ भुड्ग्ध्वं वै पृथिवीमिमाम् ।।
ಗಂಧರ್ವನು ಹೇಳಿದನು—ನೀವು ಕುರುವಿನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಕಾರಣ ‘ಕೌರವರು’ ಹಾಗೂ ‘ಕುರುವಂಶಿಗಳು’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತೀರಿ. ಪುರುವಿನ ವಂಶದಿಂದ ‘ಪೌರವರು’; ಅಜಮೀಢನ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಕಾರಣ ‘ಆಜಮೀಢರು’; ಮತ್ತು ಭರತನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಾರಣ, ಹೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ, ‘ಭಾರತರು’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಈ ರೀತಿ ನಿಮ್ಮ ವಂಶಮಾತೆ ತಪತಿಯ ಪುರಾತನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾನು ಹೇಳಿದೆನು. ಇನ್ನು ನೀವು ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಮುಂಚಿಟ್ಟು ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ, ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿರಿ।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-conflict between royal appetite/coercion and the protected moral order of household life: whether a king, even under curse-driven impairment, may violate social-ritual boundaries and thereby incur binding ethical sanctions.
Power does not suspend accountability: adharma committed under agitation still produces enforceable consequences, and social order in the epic is maintained through the countervailing authority of dharma articulated by ascetic and household agents.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter functions as etiological commentary, explaining a lineage-preserving niyoga as a consequence of curse-structured causality within the broader genealogical narrative.