
Rishi: Atharvanic tradition (often transmitted under Atharvan/Āṅgirasa headings for bhaiṣajya hymns; specific r̥ṣi attribution depends on Anukramaṇī).
Devata: Kuṣṭha (as personified healing plant) allied with Soma; also implicitly the Devas as source.
Chandas: Anuṣṭubh (predominant in AV healing verses; metrical exactness may be affected by Saṃhitā sandhi).
ಈ ಭೈಷಜ್ಯ-ಸೂಕ್ತವು ಪರ್ವತಜನ್ಯವಾದ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸಸ್ಯ ‘ಕುಷ್ಠ’ವನ್ನು ದೇವರಿಂದ ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ‘ಅಮೃತ-ಚಿಹ್ನೆ’ಯಾಗಿ, ಸೋಮದೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿಯಲ್ಲಿರುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಆದಕಾರಣ ತಕ್ಮನ್ (ಜ್ವರ)ವನ್ನು ಓಡಿಸಿ ಜೀವಶಕ್ತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಸಸ್ಯದ ಮೂಲವನ್ನು ಪರಮ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ—ಅಶ್ವತ್ಥದ ಸಮೀಪ, ದೇವತೆಗಳ ಆಸನದ ಬಳಿ—ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಿ ಅದರ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವಕ್ಕೆ ದೈವಾಧಿಕಾರ ನೀಡುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಆ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಗುರಿಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ: ಉಸಿರು/ಪ್ರಾಣ (ಪ್ರಾಣ, ವ್ಯಾನ) ಮತ್ತು ದೃಷ್ಟಿಶಕ್ತಿ.
Mantra 1
कुष्ठतक्मनाशनम्। यो गि॒रिष्वजा॑यथा वी॒रुधां॒ बल॑वत्तमः । कुष्ठेहि॑ तक्मनाशन त॒क्मानं॑ ना॒शय॑न्नि॒तः
ಕುಷ್ಠ—ತಕ್ಮನ (ಜ್ವರ) ನಾಶಕ—ನೀನು ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನು, ಔಷಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಿಷ್ಠ. ಹೇ ತಕ್ಮನಾಶನ, ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಾ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಜ್ವರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಿರು.
Mantra 2
सु॒प॒र्ण॒सुव॑ने गि॒रौ जा॒तं हि॒मव॑त॒स्परि॑ । धनै॑र॒भि श्रु॒त्वा य॑न्ति वि॒दुर्हि त॑क्म॒नाश॑नम्
ಸುಪರ್ಣನ ಪ್ರಸವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಹಿಮವಂತದ ಸುತ್ತಲಿನ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅದು ಜನಿಸಿದೆ. ಅದರ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ ಜನರು ಧನ-ಉಪಹಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ತಕ್ಮನ್ (ಜ್ವರ)ವನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವುದೆಂದು ಅವರು ನಿಜವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ.
Mantra 3
अ॒श्व॒त्थो दे॑व॒सद॑नस्तृ॒तीय॑स्यामि॒तो दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य चक्ष॑णं दे॒वाः कुष्ठ॑मवन्वत
ಅಶ್ವತ್ಥವು ಮೂರನೆಯ, ಅಮಿತ ದಿವಿಯಲ್ಲಿ ದೇವರ ಆಸನವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅಮೃತತ್ವದ ಲಕ್ಷಣವಿತ್ತು; ಅಲ್ಲಿ ದೇವರುಗಳು ಕುಷ್ಠ (ಔಷಧಿ)ಯನ್ನು ಪಡೆದರು.
Mantra 4
हि॒र॒ण्ययी॒ नौर॑चर॒द्धिर॑ण्यबन्धना दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य॒ पुष्पं॑ दे॒वाः कुष्ठ॑मवन्वत
ಸುವರ್ಣಮಯ ನೌಕೆ ದಿವಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಸುವರ್ಣ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗಿ. ಅಲ್ಲಿ ಅಮೃತದ ಪುಷ್ಪವಿತ್ತು; ಅಲ್ಲಿ ದೇವರುಗಳು ಕುಷ್ಠವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು.
Mantra 5
हि॒र॒ण्ययाः॒ पन्था॑न आस॒न्नरि॑त्राणि हिर॒ण्यया॑ । नावो॑ हिर॒ण्ययी॑रास॒न् याभिः॒ कुष्ठं॑ नि॒राव॑हन्
ಸುವರ್ಣಮಯ ಮಾರ್ಗಗಳು ಇದ್ದವು; ಸುವರ್ಣಮಯ ಚಪ್ಪುಗಳು ಇದ್ದವು; ಸುವರ್ಣಮಯ ನೌಕೆಗಳು ಇದ್ದವು—ಅವುಗಳಿಂದ ಅವರು ಕುಷ್ಠವನ್ನು ಹೊರಕ್ಕೆ ಹೊತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ದೂರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದರು.
Mantra 6
इ॒मं मे॑ कुष्ठ॒ पूरु॑षं॒ तमा व॑ह॒ तं निष्कु॑रु । तमु॑ मे अग॒दं कृ॑धि
ಹೇ ಕುಷ್ಠ, ನನ್ನ ಈ ಪುರುಷನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತರು; ಅದನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿ ಅವನನ್ನು ಮುಕ್ತನಾಗಿಸು. ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ನನ್ನಿಗಾಗಿ ಅಗದ—ವಿಷಹರ ಔಷಧ—ಮಾಡು.
Mantra 7
दे॒वेभ्यो॒ अधि॑ जा॒तोऽसि॒ सोम॑स्यासि॒ सखा॑ हि॒तः । स प्रा॒णाय॑ व्या॒नाय॒ च॑क्षुषे मे अ॒स्मै मृ॑ड
ದೇವರಿಂದ ಮೇಲಿಂದ ನೀನು ಜನಿಸಿದವನು; ನೀನು ಸೋಮನವನಾಗಿದ್ದೀ, ಅವನ ಸುಸ್ಥಾಪಿತ ಸಖನಾಗಿದ್ದೀ. ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೂ ವ್ಯಾನಕ್ಕೂ, ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೂ—ಈ ಪುರುಷನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ತೋರಿಸು.
Mantra 8
उद॑ङ् जा॒तो हि॒मव॑तः॒ स प्रा॒च्यां नी॑यसे॒ जन॑म्। तत्र॑ कुष्ठ॑स्य॒ नामा॑न्युत्त॒मानि॒ वि भे॑जिरे
ಹಿಮವಂತದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ನೀನು ಜನಿಸಿದವನು; ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂರ್ವದ ಜನರ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕುಷ್ಠದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಮಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಯಥಾವಿಧಿ ಹಂಚಲ್ಪಟ್ಟವು.
Mantra 9
उ॒त्त॒मो नाम॑ कुष्ठस्युत्त॒मो नाम॑ ते पि॒ता। यक्ष्मं॑ च॒ सर्वं॑ ना॒शय॑ त॒क्मानं॑ चार॒सं कृ॑धि
ಕುಷ್ಠದ ನಾಮ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಶ್ರೇಷ್ಠವೇ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ನಾಮ. ಎಲ್ಲ ಯಕ್ಷ್ಮವನ್ನು ನಾಶಮಾಡು; ತಕ್ಮಾನವನ್ನೂ—ಆರಸ (ರೋಗ)ವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು.
Mantra 10
शी॒र्षा॒म॒यमु॑पह॒त्याम॒क्ष्योस्त॒न्वो॒३रपः॑ । कुष्ठ॒स्तत् सर्वं॒ निष्क॑र॒द् दैवं॑ समह॒ वृष्ण्य॑म्
ತಲೆಯ ರೋಗವನ್ನು ಹೊಡೆದು, ಕಣ್ಣುಗಳ ಹಾಗೂ ದೇಹದ ರೋಗಗಳನ್ನೂ—ಅವುಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಿರಿ, ದೂರ! ಕುಷ್ಠ (ಔಷಧಿ/ದೈವೋಪಚಾರ) ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರಹಾಕಿದೆ—ದೈವದಿಂದ ಬಂದ (ಬಾಧೆ/ದೋಷ)ವನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ನಿವಾರಿಸಿ, ಪುನಃ ವೃಷ್ಣ್ಯ (ವೀರ್ಯ-ಬಲ)ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
Kuṣṭha is a medicinal plant treated as a divine power. The hymn portrays it as heaven-authorized and Soma-allied, so that its use becomes both medicine and sacred protection.
It primarily targets takman—fever—imagined as an afflicting force that must be expelled. It also asks for recovery of strength, steady breathing (prāṇa, vyāna), and clear eyesight.
Traditionally it is recited over Kuṣṭha to consecrate it, then the herb is applied by touch/rubbing or carried as a tied packet. The mantra frames the remedy as deva-derived and directs the fever to depart.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.