Adhyaya 174
Chapter Arc: शरशय्या पर पड़े भीष्म, योग-धारणाओं में क्रमशः प्राण-वायु को स्थिर कर, देह-बंधन से मुक्त होने की तैयारी करते हैं; चारों ओर ऋषि-व्यासादि और राजगण मौन विस्मय में खड़े हैं। → सभा के भीतर आश्चर्य और करुणा साथ-साथ बढ़ते हैं—एक ओर वैदिक अनुष्ठान, सामगान, चन्दन-काष्ठ और कालीयक की सुगंध; दूसरी ओर भीष्म-वध के कारण को लेकर मनों में तीखी टीस—‘शिखण्डी ने मारा’ बनाम ‘अर्जुन ने मारा’ का विवाद-सा शोक। धृतराष्ट्र आदि शोकाकुल हैं, उन्हें धैर्य बँधाया जाता है। → भीष्म महात्मा धारणाओं के क्रम में प्राणों का निरोध कर देह त्याग करते हैं; उसी क्षण उपस्थित महात्माओं के बीच ‘अद्भुत’ घटित होता है—भीष्म के तेज, शांति और योग-समाधि का दिव्य प्रभाव सबको स्तब्ध कर देता है। → धृतराष्ट्रादि द्वारा भीष्म का दाह-संस्कार सम्पन्न होता है; कौरव गंगा-जल से भीष्म को जलांजलि देते हैं। शोक को शास्त्र-वाणी से दिशा मिलती है—वे वसु थे, वसिष्ठ-शाप से मनुष्यत्व को प्राप्त हुए; अतः अति-शोक उचित नहीं। → भीष्म के देहावसान के बाद उत्तराधिकार, स्मृति और धर्मोपदेश की गूँज—जीवितों के लिए ‘अब किस आधार पर राज्य-धर्म टिकेगा?’ यह प्रश्न अनकहा रहकर आगे की कथा की ओर धकेलता है।
Shlokas
Verse 1
अफड-्#-रात अष्ट षष्ट्यांधेिकशततमोब& ध्याय: भीष्मजीका प्राणत्याग
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់ពីបានថ្លែងដូច្នោះទៅកាន់កុរុទាំងអស់ ព្រះភីष្ម ព្រះរាជបុត្រនៃសន្តនុ បានស្ងៀមស្ងាត់។ ឱ អ្នកបង្ក្រាបសត្រូវអើយ កុរវៈនោះបានដេកស្ងៀមមួយរយៈ—ការស្ងៀមនោះបង្ហាញពីទម្ងន់នៃអវសានវាចារបស់ទ្រង់ និងភាពសក្ការៈនៃការចាកចេញដែលកំពុងខិតជិតមក។
Verse 2
धारयामास चात्मानं धारणासु यथाक्रमम् | तस्योर्ध्वमगमन् प्राणा: संनिरुद्धा महात्मन:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ព្រះបីស្មៈបានធ្វើឲ្យខ្លួនឯងស្ថិតស្ថេរ ដាក់ចិត្តជាបន្តបន្ទាប់ទៅក្នុងសមាធិដារ៉ណា (dhāraṇā) តាមលំដាប់។ បន្ទាប់មក ព្រលឹងដង្ហើមជីវិត (ប្រាណ) របស់មហាត្មៈនោះ—ដែលត្រូវបានទប់ស្កាត់ដោយវិន័យយោគ—ចាប់ផ្តើមឡើងលើ។
Verse 3
इदमाश्चर्यमासीच्च मध्ये तेषां महात्मनाम् । सहितैरऋषिभि: सर्वैस्तदा व्यासादिभि: प्रभो
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់! ឱ ព្រះអម្ចាស់! នៅកណ្ដាលពួកឥសីមហាត្មៈទាំងនោះ មានហេតុអស្ចារ្យមួយកើតឡើង។ ឥសីទាំងអស់ដែលប្រមូលផ្តុំគ្នានៅទីនោះ—មានវ្យាសៈជាមុខ—បានឃើញថា ពេលបុត្ររបស់សាន្តនុ គឺបីស្មៈ ដែលស្ថិតក្នុងយោគសមាធិ ឲ្យប្រាណឡើងលើដោយបោះចោលផ្នែកណាមួយនៃរាងកាយ នោះព្រួញដែលជាប់នៅផ្នែកនោះ ក៏រអិលចេញដោយខ្លួនឯង ហើយរបួសក៏ជាសះស្បើយ។»
Verse 4
यद्यन्मुण्चति गात्र हि स शान्तनुसुतस्तदा । तत् तद् विशल्यं भवति योगयुक्तस्य तस्य वै
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ពេលបុត្ររបស់សាន្តនុ (បីស្មៈ) ដែលស្ថិតក្នុងយោគសមាធិ បញ្ចេញប្រាណចេញពីអវយវៈមួយៗតាមលំដាប់ នោះអវយវៈនោះភ្លាមៗក្លាយជាមិនមានព្រួញទៀត—ព្រួញរអិលចេញដោយខ្លួនឯង ហើយរបួសក៏បិទជាសះស្បើយ។
Verse 5
क्षणेन प्रेक्षतां तेषां विशल्य: सो5भवत् तदा । तद् दृष्टवा विस्मिता: सर्वे वासुदेवपुरोगमा:
ក្នុងមួយខណៈតែប៉ុណ្ណោះ នៅចំពោះមុខអ្នកមើលទាំងនោះ គាត់ក៏ក្លាយជាមិនមានព្រួញទៀត។ ឃើញដូច្នេះ មនុស្សទាំងអស់—មានវាសុទេវៈជាមុខ—សុទ្ធតែភ្ញាក់ផ្អើល។
Verse 6
संनिरुद्धस्तु तेनात्मा सर्वेष्वायतनेषु च
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ តែពេលដែលអាត្មា (ខ្លួនឯង) ត្រូវបានទប់ស្កាត់ដោយវិន័យនោះ ហើយការគ្រប់គ្រងត្រូវបានរក្សាទុកនៅគ្រប់ទីតាំងនៃសកម្មភាពក្នុងរាងកាយ នោះមនុស្សក៏ក្លាយជាអ្នកគ្រប់គ្រងខាងក្នុង—សមស្របសម្រាប់ការប្រព្រឹត្តដ៏មាំមួន និងភាពច្បាស់លាស់ក្នុងធម៌។
Verse 7
देवदुन्दुभिनादश्न पुष्पवर्ष: सहाभवत्
វៃសម្បាយណៈបាននិយាយថា៖ នៅខណៈនោះ សំឡេងស្គរទេវតា (ទេវទុន្ទុភិ) បានលាន់រំពង ហើយមានភ្លៀងផ្កាធ្លាក់ចុះផងដែរ—ជាសញ្ញាមង្គល បង្ហាញការយល់ព្រមរបស់ទេវតា និងភាពបរិសុទ្ធនៃព្រឹត្តិការណ៍នោះ។
Verse 8
महोल्केव च भीष्मस्य मूर्थदेशाज्जनाधिप
វៃសម្បាយណៈបាននិយាយថា៖ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ពីតំបន់ក្បាលរបស់ភីष្មៈ មានអ្វីមួយលេចចេញដូចជាដុំឈើភ្លើងធំកំពុងឆេះភ្លឺរលោង—ជាសញ្ញាភ្លឺស្រទន់ប៉ុន្តែគួរឱ្យខ្លាច បង្ហាញភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃខណៈនោះ និងសភាពអស្ចារ្យរបស់ជីតាធំ ខណៈដែលគាត់ដេកលើគ្រែព្រួញ។
Verse 9
एवं स राजशार्दूल नृप: शान्तनवस्तदा
វៃសម្បាយណៈបាននិយាយថា៖ ដូច្នេះហើយ ឱ ស្តេចដ៏ខ្លាំងដូចខ្លាឃ្មុំក្នុងចំណោមស្តេចទាំងឡាយ នៅពេលនោះ ព្រះអធិរាជនៃវង្សសាន្តនុ បានប្រព្រឹត្ត (ឬបាននិយាយ) តាមនោះ។
Verse 10
ततस्त्वादाय दारूणि गन्धांश्व विविधान् बहूनू
បន្ទាប់មក ឱ អ្នកជាមោទនភាពនៃកូរុ! ដោយយកឈើច្រើន និងគ្រឿងក្រអូបនានាជាច្រើន មហាវីរបណ្ឌវៈ រួមជាមួយ វិទុរ និង យុយុត្សុ បានរៀបចំចិតា (ជើងភ្លើងបូជាសព)។ អ្នកដទៃទាំងអស់ឈរចេញឆ្ងាយ ហើយមើលដោយស្ងៀមស្ងាត់។
Verse 11
चितां चक्रुर्महात्मान: पाण्डवा विदुरस्तथा । युयुत्सुश्नापि कौरव्य प्रेक्षकास्त्वितरेडभवन्
មហात्मានៈបណ្ឌវៈ និងវិទុរ ព្រមទាំងយុយុត្សុ បានធ្វើចិតា (ជើងភ្លើងបូជាសព) ឱ កៅរវ្យ; អ្នកដទៃទាំងអស់វិញ ក្លាយជាអ្នកមើលឈរចេញឆ្ងាយ—ឱ អ្នកជាមោទនភាពនៃកូរុ។
Verse 12
युधिष्ठिरश्न गाड़ेयं विदुरश्च महामतिः । छादयामासतुरु भी क्षौमैर्माल्यैश्व कौरवम्
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ព្រះបាទយុធិស្ឋិរ និង វិទុរ អ្នកប្រាជ្ញដ៏ជ្រាលជ្រៅ បានរួមគ្នាគ្របដណ្ដប់លើ ភីស្មៈ កូនគង្គា វីរបុរសនៃកុលកុរុ ដោយសំពត់លីនល្អ និងមាលាផ្កា ហើយដាក់ព្រះអង្គលើចិតា ដោយកិត្តិយស ការគោរព និងសេចក្តីសំណងតាមធម៌។
Verse 13
धारयामास तस्याथ युयुत्सुश्छत्रमुत्तमम् । चामरव्यजने शुभ्रे भीमसेनार्जुनावुभी,उस समय युयुत्सुने उनके ऊपर उत्तम छत्र लगाया और भीमसेन तथा अर्जुन श्वेत चँवर एवं व्यजन डुलाने लगे
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក យុយុត្សុ បានកាន់ឆត្ររាជសម្បត្តិដ៏ល្អឥតខ្ចោះលើព្រះអង្គ ខណៈដែល ភីមសេន និង អរជុន ទាំងពីរ បានបក់ចាមរ និងកង្ហារពណ៌សភ្លឺៗ ដើម្បីបម្រើដោយពិធីការគោរពតាមធម៌។
Verse 14
उष्णीषे परिगृलह्लीतां माद्रीपुत्रावुभी तथा । स्त्रियः कौरवनाथस्य भीष्मं कुरुकुलोद्वहम्
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ស្ត្រីនៃរាជវង្សកុរុ ក៏បានចាប់កាន់ក្រណាត់ពាក់ក្បាលរបស់កូនប្រុសទាំងពីររបស់ ម៉ាទ្រី ហើយនាំគ្នាចូលទៅជិត ភីស្មៈ អ្នកលើកស្ទួយកុលកុរុ ដោយកាយវិការពិធីសាសនានៃការអង្វរ និងទុក្ខសោកក្រោយមហាវិនាសនៃវង្ស។
Verse 15
ततो<सस््य विधिवच्चक्रुः पितृमेधं महात्मन:
បន្ទាប់មក ពួកបណ្ឌវៈបានប្រតិបត្តិពិធីបុណ្យសព (pitṛmedha) របស់មហាត្មា ភីស្មៈ តាមវិធីសាស្ត្រយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។ ដឹកនាំដោយ ធ្រិតរាស្ត្រ និងមេដឹកនាំកុរុដ៏សំខាន់ៗ ពួកគេបានអនុវត្តពិធីកំណត់ទាំងឡាយ រួមទាំងការប្រទក្សិណាជុំវិញចិតាតាមទិសបញ្ច្រាសដូចគួរពិធីសព។ ដោយភាពស្ងប់ស្ងាត់ និងត្រឹមត្រូវ ពួកគេបានគោរពមនុស្សចាស់ដែលបានដួលរលំ ដោយបញ្ជាក់ធម៌តាមរយៈពិធីត្រឹមត្រូវ ទោះបីក្រោយសង្គ្រាមក៏ដោយ។
Verse 16
यजनं बहुशश्चाग्नौ जगु: सामानि सामगा: । ततश्चन्दनकाष्ठैश्ष तथा कालीयकैरपि
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ព្រះព្រាហ្មណ៍អ្នកច្រៀងសាមវេទ បានធ្វើអាហុតិចូលក្នុងភ្លើងបរិសុទ្ធជាបន្តបន្ទាប់ ហើយច្រៀងបទសាមន៍។ បន្ទាប់មក ពួកគេក៏បានបន្ថែមឈើចន្ទន៍ និងក្លិនកាលីយកៈផងដែរ ដើម្បីបង្កើនភាពបរិសុទ្ធ និងសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់នៃពិធី។
Verse 17
कालागुरुप्रभृतिभिरर्गन्धै श्चोच्चावचैस्तथा । समवच्छाद्य गाज्ेयं सम्प्रज्वाल्य हुताशनम्
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ពួកគេបានលាបគ្របពេញដោយឃី (ghee) ហើយបំពាក់ក្លិនក្រអូបនានា ដូចជា ឈើអាឡូខ្មៅ (kālāguru) និងទឹកអប់ផ្សេងៗ ទាំងធម្មតា និងល្អវិសេស; បន្ទាប់មកបានបញ្ឆេះភ្លើង ឲ្យឆេះរលោង ដើម្បីបំពេញពិធីដែលបានកំណត់។
Verse 18
संस्कृत्य च कुरुश्रेष्ठं गाड़ेयं कुरुसत्तमा:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «ក្រោយពីបានរៀបចំ និងបរិសុទ្ធឲ្យបានត្រឹមត្រូវ នូវកុរុអង្គប្រសើរបំផុត—អធិរាជក្នុងវង្សកុរុ—ពួកគេបានបន្តទៅដោយចិត្តមាំមួន»។
Verse 19
जम्मुर्भागीरथीं पुण्यामृषिजुष्टां कुरूद्वहा: । अनुगम्यमाना व्यासेन नारदेनासितेन च
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ឱ កុរុអង្គប្រសើរ! ព្រះនាងភាគីរថី (គង្គា) ដ៏បរិសុទ្ធ ដែលព្រះឥសីទាំងឡាយគោរព និងមកស្នាក់នៅជាញឹកញាប់ ត្រូវបានដំណើរតាមទៅ ដោយមាន វ្យាសៈ នារ៉ដៈ និង អសិតៈ អមដំណើរផង។
Verse 20
कृष्णेन भरतस्त्रीभियें च पौरा: समागता: । उदकं चक्रिरे चैव गाज़ेयस्य महात्मन:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ដោយមាន ក្រឹෂ្ណៈ អមដំណើរ ស្ត្រីនៃវង្សភារតៈ និងប្រជាពលរដ្ឋបានមកប្រមូលផ្តុំគ្នា ហើយបានធ្វើពិធីបូជាទឹក (ឧទកក្រិយា) តាមគ្រប់វិធី សម្រាប់មហាត្មា កូនប្រុសនៃគង្គា (ភីષ្ម)។
Verse 21
विधिवत क्षत्रियश्रेष्ठा: स च सर्वो जनस्तदा । इस प्रकार कुरुश्रेष्ठ भीष्मजीका दाह-संस्कार करके समस्त कौरव अपनी स्त्रियोंको साथ लेकर ऋषि-मुनियोंसे सेवित परम पवित्र भागीरथीके तटपर गये। उनके साथ महर्षि व्यास
ពេលកៅរវៈទាំងឡាយបានបញ្ចប់ពិធីជូនទឹក (ជលាន្ជលិ) ដល់កូនប្រុសរបស់នាង គឺ ភីષ្ម រួចហើយ នាងទេវីភាគីរថី (គង្គា) បានបង្ហាញខ្លួនលើផ្ទៃទឹក។ ដោយទុក្ខសោកគ្របដណ្តប់ នាងយំសោក និងរំលែកទុក្ខ ហើយនិយាយទៅកាន់កៅរវៈថា៖ «ឱ កូនៗដ៏គ្មានបាប! ចូរស្តាប់ពាក្យដែលខ្ញុំនិយាយនេះឲ្យច្បាស់តាមសេចក្តីពិត។ ភីષ្ម មានសីលធម៌សមរម្យដូចព្រះមហាក្សត្រ—ត្រឹមត្រូវក្នុងទំនៀមទម្លាប់ និងវិន័យ។ គាត់មានប្រាជ្ញាល្អឥតខ្ចោះ និងកើតមកពីវង្សត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់»។
Verse 22
उत्थाय सलिलात् तस्माद् रुदती शोकविह्नलला । परिदेवयती तत्र कौरवानभ्यभाषत
នាងបានលេចឡើងពីទឹកនោះ ដោយចិត្តរង្គោះរង្គើដោយទុក្ខសោក ក៏យំសោកស្តាយ។ នៅទីនោះ នាងបានរំលែកទុក្ខ ហើយនិយាយទៅកាន់ពួកកൗរវៈ ដូចជាចង់បង្ហាញសេចក្តីពិតអំពីហេតុការណ៍ និងគុណតម្លៃរបស់ភីष្មៈ តាមពន្លឺនៃធម៌ និងសេចក្តីប្រព្រឹត្តត្រឹមត្រូវ។
Verse 23
निबोधत यथावृत्तमुच्यमानं मयानघा: । राजवृत्तेन सम्पन्न: प्रज्मयाभिजनेन च
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ពួកអ្នកគ្មានបាបទាំងឡាយ ចូរស្តាប់ដោយប្រុងប្រយ័ត្ន នូវរឿងពិតតាមដែលខ្ញុំនឹងប្រាប់។ ភីष្មៈមានសីលធម៌ និងវិន័យសមស្របនឹងព្រះមហាក្សត្រ ហើយលេចធ្លោដោយប្រាជ្ញា និងវង្សត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់»។
Verse 24
सत्कर्ता कुरुवृद्धानां पितृभक्तो महाव्रत: । जामदग्न्येन रामेण य: पुरा न पराजित:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «គាត់គោរពបូជាអ្នកចាស់ទុំក្នុងវង្សកុរុយ៉ាងសមគួរ មានសេចក្តីស្រឡាញ់ស្មោះត្រង់ចំពោះបិតាបុព្វបុរស ហើយមាំមួនក្នុងព្រះវ្រតធំៗ។ កាលពីមុន សូម្បីតែរាមៈ ជាមដគ្ន្យ (បរាសុរាម) ក៏មិនអាចផ្តួលគាត់បានដែរ»។
Verse 25
अश्मसारमयं नूनं॑ हृदयं मम पार्थिवा:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ប្រាកដណាស់ បេះដូងរបស់ខ្ញុំធ្វើពីថ្ម និងដែក ឱ ព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយ—ព្រោះវាមិនបែកបាក់ ទោះបានទ្រាំទ្រទុក្ខសោកដ៏ធំនេះក៏ដោយ»។
Verse 26
समेत पार्थिवं क्षत्रं काशिपुर्या स्वयंवरे
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ នៅពិធីស្វយំវរៈនៅកាសី ពួកក្សត្រយោធារាជទាំងមូលបានមកប្រមូលផ្តុំគ្នា—ជាសញ្ញានៃការប្រកួតសាធារណៈ ដែលអំណាចនយោបាយ វង្សត្រកូល និងធម៌នៃការជ្រើសរើសអាពាហ៍ពិពាហ៍ ត្រូវបានសាកល្បងចំពោះមុខព្រះរាជាណាចក្រ។
Verse 27
यस्य नास्ति बले तुल्य: पृथिव्यामपि कश्नन
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «លើផែនដីនេះ មិនមាននរណាម្នាក់ស្មើគាត់ក្នុងកម្លាំងឡើយ»។
Verse 28
जामदग्न्यः कुरुक्षेत्र युधि येन महात्मना
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «នៅសមរភូមិកុរុក្សេត្រ ក្នុងសង្គ្រាម កិច្ចការនេះបានកើតឡើងដោយជាមដគ្ន្យៈ អ្នកមានព្រលឹងធំ»។
Verse 29
एवंविधं बहु तदा विलपन्तीं महानदीम्
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «នៅពេលនោះ ទន្លេដ៏ធំបានយំសោកយ៉ាងយូរ ដូច្នេះហើយ—បញ្ចេញពាក្យសោកសៅជាច្រើន»។
Verse 30
समाश्वसिहि भद्रे त्वं मा शुच: शुभदर्शने
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «សូមចិត្តរឹងមាំឡើង ស្ត្រីកិត្តិយស; កុំសោកសៅឡើយ អ្នកមានមុខមាត់មង្គល»។
Verse 31
गत: स परम लोकं तव पुत्रो न संशय: । 'भद्रे! धैर्य धारण करो। शुभदर्शने! शोक न करो। तुम्हारे पुत्र भीष्म अत्यन्त उत्तम लोकमें गये हैं, इसमें संशय नहीं है || ३० ई ।। वसुरेष महातेजा: शापदोषेण शोभने
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «កូនប្រុសរបស់អ្នកបានទៅដល់លោកខ្ពស់បំផុតហើយ—មិនមានសង្ស័យឡើយ។ ស្ត្រីកិត្តិយសអើយ ចូររក្សាភាពក្លាហាន; អ្នកមានមុខមាត់មង្គលអើយ កុំសោកសៅ។ ភីស្មៈ កូនប្រុសរបស់អ្នក បានឈានដល់លោកដ៏ប្រសើរបំផុត»។
Verse 32
स एष क्षत्रधर्मेण अयुध्यत रणाजिरे
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ ដូច្នេះហើយ គាត់បានប្រយុទ្ធនៅលើសមរភូមិ តាមធម៌របស់ក្សត្រិយៈ—ចូលរួមសង្គ្រាមដូចជាកាតព្វកិច្ច ក្នុងកណ្ដាលសូរស័ព្ទនៃការប៉ះទង្គិចនៃសង្គ្រាម។
Verse 33
भीष्म हि कुरुशार्दूलमुद्यतेषुं महारणे
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «ឱ នាងមុខស្រស់! នៅពេលភីष្ម—អធិរាជក្នុងចំណោមកូរុ—ឈរនៅក្នុងសង្គ្រាមដ៏ធំ ដោយលើកធ្នូ និងព្រួញរួចរាល់ សូម្បីតែឥន្ទ្រៈផ្ទាល់ ក៏មិនអាចសម្លាប់គាត់ក្នុងយុទ្ធបានឡើយ។ គាត់បានចាកចេញតែដោយចិត្តស្ម័គ្ររបស់ខ្លួន បោះបង់រាងកាយ ហើយទៅដល់លោកសួគ៌»។
Verse 34
न शक्तः संयुगे हन्तुं साक्षादपि शतक्रतुः । स्वच्छन्दतस्तव सुतो गत: स्वर्ग शुभानने
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «សូម្បីតែឥន្ទ្រៈ—សតក្រតុ—ផ្ទាល់ ក៏មិនអាចសម្លាប់កូនប្រុសរបស់អ្នកក្នុងសមរភូមិបានឡើយ។ ដោយសេរីចិត្តរបស់ខ្លួន គាត់បានបោះបង់រាងកាយ ហើយទៅដល់សួគ៌ ឱ នាងមុខស្រស់!»
Verse 35
न शक्ता विनिहन्तुं हि रणे तं सर्वदेवता: । तस्मान्मा त्वं सरिच्छेछ्ठे शोचस्व कुरुनन्दनम् । वसूनेष गतो देवि पुत्रस्ते विज्वरा भव
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «សូម្បីតែទេវតាទាំងអស់រួមគ្នា ក៏មិនអាចសម្លាប់គាត់ក្នុងសង្គ្រាមបានឡើយ។ ដូច្នេះ ឱ នាងជាទន្លេល្អបំផុត កុំសោកស្តាយចំពោះភីष្ម—កូនប្រុសនៃកូរុ។ ឱ ទេវី! កូនរបស់អ្នកបានទៅដល់វសុទាំងឡាយ; ចូរឲ្យចិត្តរបស់អ្នករួចផុតពីទុក្ខក្តៅក្រហាយ»។
Verse 36
वैशम्पायन उवाच इत्युक्ता सा तु कृष्णेन व्यासेन तु सरिद्वरा । त्यक्त्वा शोक॑ महाराज स्वं वार्यवततार ह
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ ព្រះមហាក្សត្រ! ពេលដែលព្រះក្រឹષ્ણ និងវ្យាស បានណែនាំនាងដូច្នេះហើយ ទន្លេគង្គា—ជាទន្លេល្អបំផុត—បានបោះបង់សោកស្តាយ ហើយចុះត្រឡប់ទៅក្នុងទឹករបស់នាងវិញ ដោយវិលទៅតាមលំហូរដ៏សមរម្យរបស់នាង បន្ទាប់ពីបានទទួលពាក្យប្រៀនប្រដៅដ៏ធម៌។
Verse 37
सत्कृत्य ते तां सरितं तत: कृष्णमुखा नृप । अनुज्ञातास्तया सर्वे न्यवर्तन्त जनाधिपा:,नरेश्वर! श्रीकृष्ण आदि सब नरेश गंगाजीका सत्कार करके उनकी आज्ञा ले वहाँसे लौट आये
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ព្រះមហាក្សត្រអើយ! បន្ទាប់ពីបានគោរពបូជាទន្លេបរិសុទ្ធនោះដោយកិត្តិយសហើយ ព្រះមហាក្សត្រទាំងអស់ ដោយមានព្រះស្រីក្រឹષ્ણជាមុខ បានសុំអនុញ្ញាតពីនាង ហើយដោយបានទទួលការអនុញ្ញាតនោះ ក៏ត្រឡប់ចេញពីទីនោះវិញ។
Verse 56
सह तैर्मुनिभि: सर्वैस्तदा व्यासादिभिनन॑प । नरेश्वर! इस प्रकार सबके देखते-देखते भीष्मजीका शरीर क्षणभरमें बाणोंसे रहित हो गया। यह देखकर व्यास आदि समस्त मुनियोंसहित भगवान् श्रीकृष्ण आदिको बड़ा विस्मय हुआ
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ព្រះមហាក្សត្រអើយ! នៅពេលនោះ ព្រមជាមួយមុនីទាំងអស់ ដែលមានព្រះវ្យាសជាមុខ ខណៈដែលមនុស្សទាំងអស់កំពុងមើលឃើញ សព្វភ្លាមៗ រាងកាយរបស់ភីෂ្មៈក៏ក្លាយជាស្អាតពីព្រួញទាំងឡាយ។ ឃើញដូច្នេះ សូម្បីតែព្រះភគវាន ស្រីក្រឹષ્ણ និងមុនីទាំងឡាយដែលមានវ្យាសជាមុខ ក៏ភ្ញាក់ផ្អើលអស្ចារ្យយ៉ាងខ្លាំង។
Verse 66
जगाम भिन्त्वा मूर्धानं दिवमभ्युत्पपात ह । भीष्मजीने अपने देहके सभी द्वारोंको बंद करके प्राणोंको सब ओरसे रोक लिया था; इसलिये वह उनका मस्तक (ब्रह्मरन्ध्र) फोड़कर आकाशमें चला गया
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ដោយបំបែកកំពូលក្បាលរបស់ខ្លួន (ប្រហោងព្រះព្រហ្ម—brahmarandhra) ព្រះអង្គបានលោតឡើងទៅមេឃ ហើយទៅដល់ស្ថានសួគ៌។
Verse 73
सिद्धा ब्रद्मर्षयश्चैव साधु साथ्विति हर्षिता: । उस समय देवताओंकी दुन्दुभियाँ बज उठीं और साथ ही दिव्य पुष्पोंकी वर्षा होने लगी। सिद्धों तथा ब्रह्मर्षियोंको बड़ा हर्ष हुआ। वे भीष्मजीको साधुवाद देने लगे
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «សិទ្ធៈ និងព្រហ្មឫសីទាំងឡាយ មានចិត្តរីករាយ បានអំពាវនាវថា ‘ល្អណាស់! ល្អណាស់!’ នៅពេលនោះ ស្គរទេវតា (ទុន្ទុភី) ក៏លាន់ឡើង ហើយផ្កាទិវ្យក៏ធ្លាក់ចុះដូចភ្លៀង។ សិទ្ធៈ និងឫសីធំៗពោរពេញដោយសេចក្តីអំណរ ហើយបានសរសើរភីෂ្មៈដោយពាក្យសាទរ។»
Verse 86
नि:सृत्याकाशमाविश्य क्षणेनान्तरधीयत । जनेश्वर! भीष्मजीका प्राण उनके ब्रह्मरन्ध्रसे निकलकर बड़ी भारी उल्काकी भाँति आकाशगमें उड़ा और क्षणभरमें अन्तर्धान हो गया
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃមនុស្ស! ដង្ហើមជីវិតរបស់ភីෂ្មៈ បានចេញពីប្រហោងព្រះព្រហ្ម (brahmarandhra) របស់គាត់ ចូលទៅក្នុងមេឃ ហើយដូចជាអុល្កាធំមួយ បានហោះឡើងខ្ពស់; ក្នុងពេលខ្លីប៉ុណ្ណោះ វាក៏លង់បាត់ពីភ្នែក។»
Verse 96
समयुज्यत कालेन भरतानां कुलोद्वह: । नृपश्रेष्ठट इस प्रकार भरतवंशका भार वहन करनेवाले शान्तनुनन्दन राजा भीष्म कालके अधीन हुए
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ កាលវេលាបានមកដល់តាមលំដាប់ អ្នកស្ទួយសង្សារប្រវត្តិពូជភារ័តដ៏ឧត្តម—ព្រះបាទភីស្មៈ ព្រះរាជបុត្ររបស់សន្តនុ និងជាស្តេចល្អឥតខ្ចោះ—ក៏ត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងវេលាដែលបានកំណត់សម្រាប់ព្រះអង្គ; សូម្បីតែព្រះអង្គក៏ស្ថិតក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់ “កាល” ដែរ។ អត្ថបទនេះរំលេចការពិចារណាធម៌ថា មហិមា សច្ចវចនៈ ឬគុណសម្បត្តិរាជ្យណាមួយ មិនអាចលើសច្បាប់សកលនៃអនិច្ចតា។
Verse 143
तालवृन्तान्युपादाय पर्यवीजन्त सर्वश: । माद्रीकुमार नकुल और सहदेवने पगड़ी हाथमें लेकर भीष्मजीके मस्तकपर रखी। कौरवराजके रनिवासकी स्ट्रियाँ ताड़के पंखे हाथमें लेकर कुरुकुलधुरन्धर भीष्मजीके शवको सब ओरसे हवा करने लगीं
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ពួកគេយកកង្ហារស្លឹកត្នោតមក ហើយបក់ខ្យល់ពីគ្រប់ទិស។ កូនប្រុសរបស់មាទ្រី គឺ នកុល និង សហទេវ បានលើកក្រណាត់ពាក់ក្បាល (ពួក) ដាក់លើក្បាលរបស់ភីស្មៈ។ ស្ត្រីៗក្នុងរាជវាំងខាងក្នុងរបស់ស្តេចកុរុ កាន់កង្ហារស្លឹកត្នោត បក់ខ្យល់យ៉ាងទន់ភ្លន់ពីគ្រប់ទិសលើសពរបស់ភីស្មៈ—គោរពដល់អ្នកស្ទួយពូជកុរុដ៏មហិមា ទោះបីស្លាប់ហើយក៏ដោយ។ ទិដ្ឋភាពនេះរំលេចកាតព្វកិច្ចធម៌នៃការគោរពចំពោះមនុស្សចាស់ទុំ និងអ្នកដួលស្លាប់ និងបន្តភាពគោរពលើសពីអំពើហិង្សានៃសមរភូមិ។
Verse 167
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत भीष्मस्वगसयिहणपर्वमें दानधर्मीविषयक एक सौ सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «ស្រីមហាភារត» ផ្នែក អនុសាសនបರ್ವ (Anuśāsana Parva) នៅក្នុងបរិវេណអំពីការឡើងសួគ៌របស់ភីស្មៈ ជំពូកទីមួយរយហុកសិបប្រាំពីរ—ដែលពិភាក្សាអំពីធម៌នៃការបរិច្ចាគ (ទាន, dāna)—បានបញ្ចប់។
Verse 168
इति श्रीमहा भारते शतसाहरूयां संहितायां वैयासिक्यामनुशासनपर्वणि भीष्मस्वर्गारोहणपर्वणि दानधर्मे भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे भीष्ममुक्तिनमाष्टषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ—សម្រង់មួយសែនបទ ដែលវ្យាសៈបានរៀបរៀង—នៅក្នុង អនុសាសនបર્વ (Anuśāsana Parva) ក្នុងផ្នែកអំពីការឡើងសួគ៌របស់ភីស្មៈ ក្នុងការបង្រៀនអំពីធម៌នៃការបរិច្ចាគ (ទាន) ក្នុងសន្ទនារវាង ភីស្មៈ និង យុធិષ્ઠិរៈ—ជំពូកទី 168 ដែលមានចំណងជើង «ការរួចផុតរបស់ភីស្មៈ» បានបញ្ចប់។
Verse 176
अपसवब्यमकुर्वन्त धृतराष्ट्रमुखाश्रिताम् तदनन्तर पाण्डवोंने विधिपूर्वक महात्मा भीष्मका पितृमेध कर्म सम्पन्न किया। अग्निमें बहुत-सी आहुतियाँ दी गयीं। साम-गान करनेवाले ब्राह्मण साममन्त्रोंका गान करने लगे तथा धृतराष्ट्र आदिने चन्दनकी लकड़ी
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ អ្នកទាំងឡាយដែលស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ធ្រិតរាស្ត្រ បានអនុវត្តពិធីតាមវិធីប្រឆាំងទិស (បង្វិលច្រាសទ្រនិចនាឡិកា) ដូចដែលបានកំណត់។ បន្ទាប់មក បណ្ឌវទាំងឡាយបានបំពេញពិធីបុណ្យសព (pitṛmedha) របស់ភីស្មៈដ៏មានព្រលឹងធំ ដោយគោរពតាមរបៀបពិធីការ។ គេបានចាក់អាហុតិជាច្រើនចូលក្នុងភ្លើង។ ព្រះព្រាហ្មណ៍ដែលជំនាញក្នុងការច្រៀងសាមៈ បានចាប់ផ្តើមសូត្រមន្តសាមៈ។ បន្ទាប់មក ធ្រិតរាស្ត្រ និងអ្នកដទៃ បានគ្របដណ្ដប់រាងកាយភីស្មៈដោយឈើចន្ទន៍ ឈើចន្ទន៍ខ្មៅ និងវត្ថុក្រអូប ហើយបានបញ្ឆេះភ្លើងលើចិតា។ រួចមក ធ្រិតរាស្ត្រ និងកៅរវទាំងអស់ បានដើរប្រទក្សិណាជុំវិញចិតាដែលកំពុងឆេះ—គោរពដល់អ្នកចាកចេញដោយភាពស្ងប់ស្ងាត់ និងការគោរពតាមច្បាប់ពិធី។
Verse 243
दिव्यैरस्त्रैर्महावीर्य: स हतो5द्य शिखण्डिना । “महान् व्रतधारी भीष्म कुरुकुलवृद्ध पुरुषोंके सत्कार करनेवाले और अपने पिताके बड़े भक्त थे। हाय! पूर्वकालमें जमदग्निनन्दन परशुराम भी अपने दिव्य अस्त्रोंद्वारा जिस मेरे महापराक्रमी पुत्रको पराजित न कर सके
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «វីរបុរសមានអานุភាពដ៏មហិមា នោះថ្ងៃនេះត្រូវបានសិខណ្ឌិនសម្លាប់ដោយអាវុធទេវតា។ ភីष្មៈជាអ្នកកាន់វ្រតដ៏ធំ គោរពបូជាចាស់ទុំក្នុងវង្សកុរុ និងស្មោះត្រង់បម្រើឪពុករបស់ខ្លួន។ អាសូរ! កាលពីមុន សូម្បីបរśុរាម កូនជមដគ្និ ក៏មិនអាចយកឈ្នះកូនប្រុសខ្ញុំដែលក្លាហានលើសលប់ ដោយអាវុធទេវតាបានឡើយ—តែឥឡូវនេះវិញ គាត់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយដៃសិខណ្ឌិន។ នេះជាការឈឺចាប់យ៉ាងណា!»
Verse 253
अपश्यन्त्या: प्रियं पुत्र॑ यन्न दीर्यति मेड्द्य वै । “राजाओ! अवश्य ही मेरा हृदय पत्थर और लोहेका बना हुआ है, तभी तो अपने प्रिय पुत्रको जीवित न देखकर भी आज यह फट नहीं जाता है
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ប្រាកដណាស់ បេះដូងខ្ញុំត្រូវតែធ្វើពីថ្ម និងដែក; ព្រោះសូម្បីថ្ងៃនេះ ខ្ញុំមិនឃើញកូនប្រុសជាទីស្រឡាញ់នៅរស់ទេ ក៏វាមិនបែកបាក់ឡើយ»។
Verse 263
विजित्यैकरथेनैव कन्याश्ञायं जहार ह । “काशीपुरीके स्वयंवरमें समस्त भूमण्डलके क्षत्रिय एकत्र हुए थे, किंतु भीष्मने एकमात्र रथकी ही सहायतासे उन सबको जीतकर काशिराजकी तीनों कन््याओंका अपहरण किया था
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ដោយឈ្នះពួកគេទាំងអស់ដោយរទេះតែមួយ គាត់បាននាំយកកញ្ញាទាំងនោះចេញពីកាសី។ នៅស្វយំវរ ក្នុងកាសីបុរៈ ក្សត្រីយៈពីទូទាំងពិភពបានមកប្រមូលផ្តុំ; ប៉ុន្តែភីष្មៈពឹងផ្អែកតែរទេះតែមួយ និងកម្លាំងរបស់ខ្លួន បានយកឈ្នះពួកគេទាំងអស់ ហើយលួចយកកូនស្រីទាំងបីរបស់ស្តេចកាសីទៅ»។
Verse 286
पीडितो नातियत्नेन स हतो5द्य शिखण्डिना । “जिस महामना वीरने जमदग्निनन्दन परशुरामको कुरक्षेत्रके युद्धमोें अनायास ही पीड़ित कर दिया था, वही शिखण्डीके हाथसे मारा गया, यह कितने दुःखकी बात है!
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «វីរបុរសមានចិត្តធំ ដែលកាលមុនបានធ្វើឲ្យបរśុរាម កូនជមដគ្និ ទទួលទុក្ខដោយមិនចាំបាច់ខិតខំច្រើន នៅសមរភូមិកុរុក្សេត្រ—ថ្ងៃនេះវិញ ត្រូវបានសិខណ្ឌិនសម្លាប់។ អាសូរ—នេះជារឿងសោកសៅយ៉ាងណា!»
Verse 293
आश्वासयामास तदा गड्जां दामोदरो विभु: । श्रीकृष्ण और व्यासजीके द्वारा पुत्र-शोकाकुला गज्भाजीको सान्त्वना ऐसी बातें कहकर जब महानदी गंगाजी बहुत विलाप करने लगीं
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «នៅពេលនោះ ដាមោទរ (ព្រះស្រីក្រឹષ્ણ) អ្នកមានអំណាចទាំងពិភព បាននិយាយពាក្យលួងលោមដល់ទន្លេគង្គា ដែលត្រូវទុក្ខសោកចំពោះកូនប្រុស និងកំពុងយំសោកយ៉ាងខ្លាំង»។
Verse 323
धनंजयेन निहतो नैष देवि शिखण्डिना । “देवि! इन्होंने समरांगणमें क्षत्रियधर्मके अनुसार युद्ध किया था। ये अर्जुनके हाथसे मारे गये हैं, शिखण्डीके हाथसे नहीं
វៃសម្បាយនៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ព្រះនាង! មនុស្សនេះត្រូវបានធនញ្ជយ (អរជុន) សម្លាប់ មិនមែនដោយ សិខណ្ឌិន ទេ។ នៅលើសមរភូមិ គាត់បានប្រយុទ្ធតាមធម៌របស់ក្សត្រិយៈ ដូច្នេះ គួរយល់ថា ការស្លាប់របស់គាត់គឺដោយដៃអរជុន មិនមែនដោយដៃសិខណ្ឌិនឡើយ»។
Verse 2736
हतं शिखण्डिना श्रुत्वा न विदीर्येत यन्मन: । “हाय! इस पृथ्वीपर बलमें जिसकी समानता करनेवाला दूसरा कोई नहीं है, उसीको शिखण्डीके हाथसे मारा गया सुनकर आज मेरी छाती क्यों नहीं फट जाती
វៃសម្បាយនៈបានមានព្រះវាចា៖ «ពេលឮថាគាត់ត្រូវសិខណ្ឌិនសម្លាប់ តើមានចិត្តអ្នកណាមិនបែកបាក់? អាឡាស—ហេតុអ្វីបានជាទ្រូងខ្ញុំមិនផ្ទុះនៅថ្ងៃនេះ ពេលឮថា អ្នកដែលលើផែនដីនេះគ្មានអ្នកណាស្មើក្នុងកម្លាំង ត្រូវបានសម្លាប់ដោយដៃសិខណ្ឌិន?»
Verse 3136
मानुषत्वमनुप्राप्तो नैने शोचितुमरहसि । 'शोभने! ये महातेजस्वी वसु थे, वसिष्ठजीके शाप-दोषसे इन्हें मनुष्य-योनिमें आना पड़ा था। अतः इनके लिये शोक नहीं करना चाहिये
វៃសម្បាយនៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឥឡូវនេះ ពួកគេបានឈានដល់សភាពជាមនុស្សហើយ អ្នកមិនគួរយំសោកស្តាយចំពោះពួកគេទេ។ ឱ នារីដ៏ស្រស់ស្អាត! វាសុទាំងនោះមានពន្លឺរុងរឿង តែដោយកំហុសដែលកើតពីព្រះសាបរបស់វសិષ્ઠ ពួកគេត្រូវបង្ខំឲ្យចូលកំណើតជាមនុស្ស។ ដូច្នេះ ការសោកស្តាយចំពោះពួកគេមិនសមរម្យឡើយ»។