Adhyaya 35

Verse 1

देव्युवाच । भगवन्भार्गवे वंशे यस्त्वौर्वः कथितस्त्वया । वैवस्वतेंऽतरे चास्मिंस्तस्योत्पत्तिं वद प्रभो

女神は言った。「主よ、あなたはバールガヴァの系譜におけるアウルヴァを、またこのヴァイヴァスヴァタ・マンヴァンタラにおいて語られました。師なる御方よ、彼はいかにして生まれたのかお告げください。」

Verse 2

ईश्वर उवाच । ब्राह्मणा निहता ये तु क्षत्रियैर्वित्तकारणात् । क्षयं नीतास्तु ते सर्वे सपुत्राश्च सगर्भतः

イーシュヴァラは言った。「財のためにクシャトリヤが殺したブラーフマナたちは、皆ことごとく滅ぼされた。息子たちと共に、さらに胎内の未生の者までも。」

Verse 3

म्रियमाणेषु सर्वेषु एका स्त्री समतिष्ठत । तया तु रक्षितो गर्भ ऊर्वोर्देशे निधाय च

皆が殺されゆく中で、ただ一人の女が毅然として立っていた。彼女は胎児を守り、自らの腿のあたりに移して秘し置いた。

Verse 4

अन्यासां चैव नारीणां सर्वासामपि भामिनि । गर्भानि पातितास्तैस्तु द्रव्यार्थं क्षत्रियाधमैः

また他の女たち—すべての女たちも、美しき者よ—その身ごもりは、財を奪わんとする卑劣なクシャトリヤどもによって堕とされた。

Verse 5

कालांतरे ततो भित्त्वा कुरुदेशं महाप्रभः । निर्गतोत्तंभितशिरा ज्वलदास्योतिभीषणः

やがて時を経て、その大威力の者はクルの国土を裂いて突き出で、頭を高く掲げ、口は烈火のごとく燃えさかり、見る者を震え上がらせた。

Verse 6

तद्वैरं हृदि चाधाय ददाह वसुधातलम् । उत्पाद्य वह्निं तपसा रौद्रमौर्वं जलाशनम्

その怨みを胸に抱き、彼は大地の面を焼き尽くした。苦行の力により火を生じさせた—アウルヴァの猛き炎、すら水をも喰らう火である。

Verse 7

तमिन्द्रः प्लावयामास वृष्ट्यौघैर्वरवर्णिनि । न शशाक यदा नेतुं तदा स यतवाक्स्थितः

麗しき肌の君よ、インドラは豪雨の奔流で彼を沈めようとした。だが鎮め得ぬと知るや、言葉を呑み込み、無力のまま自制して立ち尽くした。

Verse 8

ततो देवाः सगंधर्वा ब्रह्माणं शरणं गताः । अभवन्भयसंत्रस्ताः सर्वे प्रांजलयः स्थिताः

そこで神々はガンダルヴァたちと共に、梵天ブラフマーを庇護として訪れた。恐怖に打たれ、皆合掌して嘆願の姿で立った。

Verse 10

देवा ऊचुः । भगवन्भार्गवे वंशे जातः कोऽपि महाद्युतिः । अग्निरूपेण सर्वं स ददाह वसुधातलम् । कृतो यत्नः पुराऽस्माभिस्तद्विनाशाय सत्तम । जलेन वृद्धिमायाति ततो नो भयमागतम्

神々は言った。「世尊よ、バールガヴァの系統に、比類なき光輝を具えた者が生まれました。火の姿となって大地の面をことごとく焼き尽くしております。かつて我らは彼を滅ぼさんと努めました、善き者の中の最上よ。されど彼は水によってなお増し盛る—ゆえに恐れが我らに迫っております。」

Verse 11

विनष्टे भूतले देव अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । उच्छिद्यते ततोऽस्माकं नाशो नूनं भविष्यति

おお神よ、地の表が滅びれば、アグニシュトーマなどの祭式は断たれてしまいます。それらが絶たれれば、我らの滅亡は必ずや訪れましょう。

Verse 12

तस्माद्यत्नं कुरु विभो त्रैलोक्यहितकाम्यया

ゆえに、力ある御方よ、三界の安寧を願い、努め励みたまえ。

Verse 13

ततो ब्रह्मा सुरैः सार्द्धं भार्गवैश्च मह र्षिभिः । आगत्य चाब्रवीदौर्वं किमर्थं दहसि क्षितिम्

そのとき梵天は、神々とバールガヴァの大聖仙たちを伴って来たり、アウルヴァに告げた。「何ゆえに大地を焼くのか。」

Verse 14

विरामः क्रियतां सद्यो ममार्थं च द्विजोत्तम

「ただちに止めよ。わがためにも、二度生まれし者のうち最勝なる者よ。」

Verse 15

और्व उवाच । एष एव निवृत्तोऽहं तव वाक्येन सत्तम । एष वह्निर्मयोत्सृष्टः स विभो तव शासनात्

アウルヴァは言った。「あなたの御言葉ひとつにより、徳高き最勝者よ、わたしはまことに退いた。このわたしが放った火は、力ある御方よ、あなたの命令に従って働くであろう。」

Verse 16

यथा गच्छेत्समुद्रांतं तथा नीतिर्विधीय ताम्

その火が大海の果てに至るように道筋を整えよ。その方針もまた、それに即して定められるべきである。

Verse 17

समाहूय ततो देवीं स्वां सुतां पद्मसंभवः । उवाच पुत्रि गच्छ त्वं गृहीत्वाग्निं महोदधिम् । मद्वाक्यं नान्यथा कार्यं गच्छ शीघ्रं महाप्रभे

そのとき蓮華より生まれし者（梵天）は、女神—自らの娘—を呼び寄せて言った。「娘よ、行け。この火を携えて大海へ赴け。我が言葉を他のようにしてはならぬ。急ぎ行け、偉大なる光輝の者よ。」

Verse 18

सरस्वत्युवाच । एषास्मि प्रस्थिता देव तव वाक्यादसंशयम् । इत्युक्ते साधु साध्वीति ब्रह्मणा समुदाहृता

サラスヴァティーは言った。「おおデーヴァよ、あなたの御言葉に従い、疑いなく私は今、旅立ちます。」そう語ると、梵天は幾度も称えた。「善いかな、善いかな、徳ある者よ！」

Verse 19

ततोभिमंत्रितं वह्निं क्षिप्त्वा कुंभे हिरण्मये । प्रायच्छत सरस्वत्यै स्वयं ब्रह्मा पितामहः । आशिषो विविधा दत्त्वा प्रोवाचेदं पुनः पुनः

それから祖父なる梵天みずから、真言によって火を加持し、黄金の壺に納めてサラスヴァティーに授けた。さまざまな祝福を与えつつ、彼はこの言葉を幾度も繰り返して告げた。

Verse 20

गच्छ पुत्रि न संतापस्त्वया कार्यः कथंचन । अरिष्टं व्रज पंथानं मा संतु परिपन्थिनः

「行け、我が娘よ。いかなる憂いも抱くな。無事なる道を進め—汝の途に障りも敵対する者もあらぬように。」

Verse 21

ईश्वर उवाच । एवमुक्ता तदा तेन ब्रह्मणा च सरस्वती । हिमवंतं गिरिं प्राप्य पिप्पलादाश्रमात्तदा

イーシュヴァラは言った。「このように梵天ブラフマーに教え諭され、女神サラスヴァティーはヒマヴァット山に至り、ついでピッパラーダのアーシュラマへ赴いた。」

Verse 22

उद्भूता सा तदा देवी अधस्ताद्वृक्षमूलतः । तत्कोटर कुटीकोटिप्रविष्टानां द्विजन्मनाम्

そのとき女神は、一本の樹の根元の下よりその場に顕現した。そこでは無数のドヴィジャ（再生の聖者たち）が、苦行のために樹洞や数えきれぬ葉の庵へと入っていた。

Verse 23

श्रूयन्ते वेदनिर्घोषा सरसारक्तचेतसाम् । विष्णुरास्ते तत्र देवो देवानां प्रवरो गुरुः

そこでは、聖なる精髄に愛をもって心を染めた者たちの、ヴェーダ誦唱の響きが聞こえる。まさにその地に、諸神の中の最勝にして尊き師、主ヴィシュヌが住まわれる。

Verse 24

तस्मात्स्थानात्ततो देवी प्रतीच्यभिमुखं ययौ । अन्तर्द्धानेन सा प्राप्ता केदारं हिममध्यगम्

その地を発ち、女神は西に向かって進んだ。神秘の隠没（アンタルダーナ）によって、雪のただ中にあるケーダーラへと到達した。

Verse 25

तत्संप्लाव्य गिरेः शृंगं केदारस्य पुरः स्थिता । तेनाग्निना करस्थेन दह्यमाना सरस्वती

山の峰を水で潤し尽くしたのち、女神はケーダーラの前に立った。サラスヴァティーはその火を手に携え、抱え持つあいだ、その火によって灼かれていた。

Verse 26

भूमिं विदार्य तस्याधः प्रविष्टा गजगामिनी । तदंतर्द्धानमार्गेण प्रवृत्ता पश्चिमामुखी

象の歩みのごとき女神は大地を裂いてその下へ入り、ついで秘められた地下の道をたどり、西へと進まれた。

Verse 27

पापभूमिमतिक्रम्य भूमिं भित्त्वा विनि गता । तत्र कूपः समभवन्नाम्ना गन्धर्वसंज्ञितः

罪に汚れた地を越え、さらに大地を破って女神は現れ出た。そこに一つの井戸が生じ、「ガンダルヴァ」と名づけられた。

Verse 28

तस्मात्कूपात्पुनर्दृश्या सा बभूव महानदी । मतिः स्मृतिस्तथा प्रज्ञा मेधा बुद्धिर्गिराधरा

その井戸より女神は再び姿を現し、大河として顕現した。人々は彼女を、マティ（正しい理解）、スムリティ（聖なる記憶）、プラジュニャー（智慧）、メーダー（知性）、ブッディ（識別）と讃え、大地の霊的いのちを支えるものと仰ぐ。

Verse 29

उपासिकाः सरस्वत्याः षडेताः प्रस्थितास्तदा । पुनः प्रवृत्ता सा तस्मादुद्भेदात्पश्चिमामुखी

そのときサラスヴァティーに仕える六人の礼拝者たちが旅立った。まさにその湧出の地から、彼女は再び流れ出し、流路を西へと向けた。

Verse 30

भूतीश्वरं समायाता सिद्धो यत्र महामुनिः । भूतीश्वरे समीपस्थं तत्र प्राप्ता मनोरमम्

女神はブーティーシュヴァラへと至った。そこは大いなる牟尼が成就を得た地である。ブーティーシュヴァラの近くで、彼女は麗しく吉祥なる場所に到達した。

Verse 31

तस्य दक्षिणदिक्संस्थं रुद्रकोट्युपलक्षितम् । श्रीकंठ देशं विख्यातं गता सर्वौषधीयुतम्

その地の南方にて、彼女は名高き「シュリーカンṭハ（Śrīkaṇṭha）」の国へ赴いた。そこは「ルドラコーティ（Rudrakoṭi）」—無数のルドラの顕現—によって標され、あらゆる癒しの薬草に満ちていた。

Verse 32

तस्मात्पुण्यतमाद्देशाच्छ्रीकण्ठात्सा मनस्विनी । संप्राप्ता वह्निना सार्द्धं कुरुक्षेत्रं सरस्वती

この上なく聖なるシュリーカンṭハの地より、気高きサラスヴァティーは、ヴァフニ（聖なる火）を伴ってクルクシェートラへ到った。

Verse 33

पुनस्तस्मात्कुरुक्षेत्राद्विराटनगरस्य सा । समुद्भूता समीपस्था अन्तर्द्धानान्मनोरमा । गोपायनो गिरिर्यत्र तत्र सा पुनरुद्गता

さらに彼女はクルクシェートラより再び湧き出で、ヴィラाटの都の近くに—麗しく—姿を現した。いったん隠れたのち、ゴーパーヤナと名づく山の立つその地で、またしても顕現したのである。

Verse 34

गोपायिता केशवेन यत्र ते पाण्डुनन्दनाः । कुर्वंतः स्वानि कर्माणि न कैश्चिदुपलक्षिता

その地にて、パーṇḍुの子らはケーシャヴァ（ヴィシュヌ）に守護され、各々の務めを果たしつつ、誰にも見破られることがなかった。

Verse 35

तत्र कुंडे स्थिता देवी महापातकनाशिनी । पुन र्गोपायनाद्देवी क्षेत्रं प्राप्तातिशोभनम्

その地の聖なるクンダ（霊池）において女神は留まり—大罪を滅する御方—。そして再びゴーパーヤナより、女神はこの上なく輝かしい聖域（クシェートラ）へと至った。

Verse 36

खर्जुरीवनमापन्ना नन्दानाम्नीति तत्र सा । सरस्वती पुनस्तस्माद्वनात्खर्जूरसंज्ञितात्

彼女はカールジュリーの森（Kharjurīvana）に入り、そこで「ナンダー」と呼ばれた。ついで女神サラスヴァティーは、カールジュラ（Kharjūra）と名づくその森を後にして、さらに進んだ。

Verse 37

मेरुपादं समासाद्य मार्कंडाश्रममागता । यत्र मार्कंडकं तीर्थं मेरुपादे समाश्रितम्

メールパーダ（Merupāda）に至り、彼女はマールカンḍa（Mārkaṇḍa）のアーシュラマに来た。そこ、メールパーダにはマールカンḍカのティールタ（Mārkaṇḍaka tīrtha）が安置されている。

Verse 38

सरस्वती पुनस्तस्मादर्बुदारण्यमाश्रिता । गता वटवनं रम्यं मार्कंडेयाश्रमाच्छुभात्

ついで女神サラスヴァティーはそこを発ち、アルブダの森（Arbuda-araṇya）に身を寄せた。吉祥なるマールカンḍेय（Mārkaṇḍeya）のアーシュラマを出て、心地よいヴァタヴァナ（Vaṭavana）—菩提樹（バニヤン）の林—へと赴いた。

Verse 39

तपस्तप्तं पुरा यत्र वसिष्ठेन समाश्रितात् । तस्माद्वटवनात्पुण्यादुदुम्बरवनं गता । मेरुपादे च तत्रैव तण्डिर्यत्रा तपत्तपः

そこは古えに、住まいを定めたヴァシシュタ（Vasiṣṭha）が苦行（tapas）を修した地である。その功徳あるヴァタヴァナ（Vaṭavana）を後にして、彼女はウドゥンバラの森（Udumbara-vana）へ赴いた。さらに同じメールパーダには、タンḍि（Taṇḍi）が自らの苦行を行じた場所がある。

Verse 40

ऊदुंबरवनात्तस्मात्पुनर्देवी सरस्वती । अन्तर्द्धानेन शिखरमन्यत्प्राप्ता महानदी

そのウドゥンバラの森（Udumbara-vana）から、女神サラスヴァティーは再び進み、姿を隠して（antardhāna）別の峰へと到った。大河そのものである彼女は、なお前へ前へと流れゆく。

Verse 41

मेरुपादं तु सुमहत्सुरसिद्धनिषेवितम् । भिन्नांजनचयाकारं गोलांगूलमिति स्मृतम्

そのメルパーダはきわめて広大で、神々とシッダたちに親しく参詣される。砕けた黒い眼薬（アンジャナ）の岩塊のように見え、「ゴーラーングーラ」と名づけて記憶される。

Verse 42

स्थानं मनोरमं तस्मादुद्गता सा सुमध्यमा । वंशस्तंबात्सुविपुला प्रवृत्ता दक्षिणामुखी

その麗しい場所から、細腰の女神は現れ出た。竹の切り株より大いに湧き出で、南に面して流れ始めた。

Verse 43

तत्रोद्गमवटस्तस्यास्तत्समाख्यो व्यवस्थितः । ततः प्रभृति सा देवी सुप्रभं प्रकटा स्थिता

そこには彼女の出現にちなむ名のバニヤン樹「ウドガマヴァタ」が立つ。以来、女神はスプラバーにおいて明らかに顕現して留まった。

Verse 44

अंतर्द्धानं परित्यज्य प्राणिनामनुकम्पया । तस्यास्तटेषु रम्येषु संति तीर्थानि कोटिशः

衆生への憐れみにより、彼女は隠れた姿を捨てた。彼女の麗しい岸辺には、千万を数えるティールタが存在する。

Verse 45

तेषु तीर्थेषु सर्वेषु धर्महेतुः सरस्वती । रुद्रावतार मार्गेऽस्मिन्प्रवरं प्रथमं स्मृतम्

それらすべてのティールタの中で、サラスヴァティーはダルマの根因である。このルドラの顕現の道において、彼女は最勝にして第一と記憶される。

Verse 46

तरत्तरंगनामाढ्यं काकतीर्थं महाप्रभम् । तत्र तीर्थं पुनस्त्वन्यत्तीर्थं धारेश्वरं स्मृतम्

「タラッタランガ」の名で知られる輝かしきカー カ・ティールタは大いに光り栄える。そこにはまた、ダー レーシュヴァラ・ティールタと称えられる別の聖なる渡処がある。

Verse 47

धारेश्वरात्पुनश्चान्यद्गंगोद्भेदमिति स्मृतम् । सारस्वतं तथा गांगं यत्रैकं संस्थितं जलम् । तस्मादन्यत्परं तीर्थं पुंडरीकं ततः परम्

ダー レーシュヴァラからさらに、「ガンゴードバェーダ」と呼ばれる別の地があり、そこではサラスヴァティーとガンガーの水が一つの水として宿る。その先には至上のティールタ、プンダリーカがあり、さらにその先にも（別の聖地がある）。

Verse 48

मातृतीर्थं महापुण्यं सर्वातंकहरं परम् । मातृतीर्थात्पुनस्तस्मान्नातिदूरे व्यवस्थितम्

そこに母神のティールタ（マートリ・ティールタ）がある。大いなる功徳を具え、至上にして、あらゆる患いを除く。さらにそのマートリ・ティールタから遠からぬ所に、別の聖地が鎮まっている。

Verse 49

तीर्थं त्वनरकंनाम नरकार्ति भयापहम् । ततस्तस्मादनरकात्तीर्थमन्यत्पुनः स्थितम्

「アナラカ」と名づけられたティールタがあり、地獄の苦悩と恐れを取り除く。そのアナラカ・ティールタからまた、別の聖地が設けられている。

Verse 50

संगमेश्वरनामाढ्यं प्रसिद्धं तन्महीतले । ततस्तस्मात्पुनश्चान्यत्तीर्थं कोटीश्वराह्वयम्

この地上には、サンガメーシュヴァラと名高い聖地が広く知られている。そこからさらに、コーティーシュヴァラと呼ばれる別のティールタが見いだされる。

Verse 51

ततस्तस्मान्महादेवि शंभुकुण्डेश्वरं स्मृतम् । तीर्थे सरस्वतीतीरे तस्मिन्सिद्धेश्वरं स्मृतम्

そののち、偉大なる女神よ、そこより「シャンブクンダーイーシュヴァラ」が想起される。さらにそのティールタ、サラスヴァティー河の岸において「シッデーシュヴァラ」が念じられる。

Verse 52

सिद्धेश्वरात्पुनस्तस्मात्प्रवृत्ता पश्चिमामुखी । पश्चिमं सागरं गंतुं सखीं स्मृत्वा रुरोद सा

ついで彼女はシッデーシュヴァラを後にして再び旅立ち、西へと向かった。西の大海へ行かんとして、友なる伴侶を思い出し、泣き崩れた。

Verse 53

स्थित्वा पूर्वमुखा देवी हा गंगेति विना त्वया । एकाकिनी मंदभाग्या क्व गमिष्याम्यबांधवा

女神は東に向き直り、叫んだ。「ああ、ガンガーよ、汝なくしては、我は独り、薄幸。縁者もなく、いずこへ赴けばよいのか。」

Verse 54

तां विज्ञाय ततो गंगा रुदतीं शोककर्शिताम् । शीघ्रं स्वर्गात्समायाता तीर्थानां कोटिभिः सह

それを知るや、悲しみにやつれ泣く彼女を見て、ガンガーは無数のティールタを伴い、天界より速やかに降り来た。

Verse 55

ततो दुःखं परित्यज्य तत्र प्राची सरस्वती । सर्वदेवगुणैयुक्ता एवं तत्र स्थिताऽभवत्

かくしてサラスヴァティーは悲しみを捨て、東へと流れつつ、その地にとどまった。諸神の徳をことごとく具え、彼女はそこに安住した。

Verse 56

तत्र सिद्धवटंनाम तीर्थं पैतामहं स्मृतम् । वटेश्वरस्य पुरतः सर्वपापक्षयंकरम्

そこには「シッダヴァタ」(Siddhavaṭa)と呼ばれるティールタがあり、「パイターマハ」（祖父ブラフマーに属するもの）として記憶される。ヴァテーシュヴァラの御前に立ち、あらゆる罪を滅する。

Verse 57

त्रिकालं यत्र रुद्रस्तु समागत्य व्यवस्थितः । तन्महालयमित्युक्तं स्थानं तस्य महात्मनः

ルドラ(Rudra)が一日の三時（朝・昼・夕）に来臨してとどまるところ、その地は「マハーラヤ」(Mahālaya)――その高貴なる御方の大いなる住処と呼ばれる。

Verse 58

पिंडतारकमित्येतत्प्राचीनं तीर्थमुत्तमम् । कुम्भकुक्षिगिरिस्थं तत्पित्र्ये कर्मणि सिद्धिदम्

この最上の古きティールタは「ピンダターラカ」(Piṇḍatāraka)と呼ばれる。クンバククシ山(Kumbhakukṣi)にあり、祖霊供養の儀礼（pitṛ-karman）、とりわけピンダ（piṇḍa）の供献に成就を授ける。

Verse 59

प्राचीनेश्वरदेवस्य पुरोभूतं प्रति ष्ठितम् । प्राची सरस्वती यत्र तत्र किं मृग्यते परम्

それは主プラーチーネーシュヴァラ(Prācīneśvara)の御前に स्थापितされている。東へ流れるサラスヴァティー(Sarasvatī)が現前するその地において、これ以上の至高の目的を何ゆえ求めようか。

Verse 60

निवृत्ते भारते युद्धे तत्र तीर्थे किरीटिना । प्रायश्चित्तं पुरा चीर्णं विष्णुना प्रेरिता त्मना

バーラタ戦争が終わったのち、そのティールタにおいて、冠を戴く者（アルジュナ Arjuna）はかつて贖罪の行（prāyaścitta）を修した。これはヴィシュヌ(Viṣṇu)が内より促したのである。

Verse 61

तेन तस्माद्विनिर्मुक्तः पातकात्पूर्वसंचितात् । नरतीर्थं ततः ख्यातं तत्र पापभयापहम्

その贖罪によって、彼は以前に積み重ねた罪から解き放たれた。ゆえにそこは「ナラティールタ」として名高くなり、罪より生ずる恐れを除く聖なる渡し場となった。

Verse 62

नरतीर्थादन्यतीर्थं पुंडरीकमिति स्मृतम् । अर्जुनेन सहागत्य यत्र स्नातो हरिः प्रिये

ナラティールタの彼方には、プンダリーカと記憶される別のティールタがある。愛しき者よ、そこではハリがアルジュナと共に来て沐浴した。

Verse 63

प्राचीनेशात्परं तीर्थं वालखिल्येश्वरं महत् । तत्र तस्मान्महातीर्थात्तीर्थमन्यन्महो दयम्

プラーチーネーシャの彼方には、「ヴァーラキリイェーシュヴァラ」と呼ばれる大いなるティールタがある。その大聖地から、さらに強大な吉祥を宿す別のティールタがある。

Verse 64

गंगासमागमंनाम तीर्थमन्यन्महोदयम् । तत्रालोक्य पुनर्देवीं दीनास्यां दीनमानसाम्

さらに大いなる吉祥をもつ別のティールタは「ガンガー・サマーガマ」と呼ばれる。そこで再び女神を見たとき—顔はうつむき、心は沈み—

Verse 65

ब्रह्मासृजत्सखीं तस्याः कपिलां विपुलेक्षणाम् । हरिणीं हरिरप्याशु वज्रिणीमपि देवराट् । न्यंकुं विनोदनार्थं च सरस्वत्या ददौ हरः

ブラフマーは彼女のために友を創り出した。大きな眼をもつカピラーである。ハリもまた速やかに別の友、ハリニーを造り、さらに神々の王インドラもヴァジュリニーを作った。そしてハラ（シヴァ）はサラスヴァティーに、遊び慰めのためニャンクを授けた。

Verse 66

ततः प्रहृष्टा सा देवी देवादेशात्सरस्वती । तस्माद्गन्तुं समारब्धा प्राचीना पापनाशिनी

そのとき女神サラスヴァティーは、神々の命により歓喜し、そこを発って旅立った――彼女は太古より在り、罪を滅する者である。

Verse 67

ईश्वर उवाच । दक्षिणां दिशमास्थाय पुनः पश्चान्मुखी तदा । सरस्वती महादेवी वडवानलधारिणी । तदुत्तरे तटे तीर्थमेकद्वारमिति स्मृतम्

イーシュヴァラは言った。「南の方角を取り、そのときサラスヴァティー大女神――海底の火ヴァダヴァーナラを宿す者――は、ふたたび西に面して向きを変えた。彼女の北岸には、『エーカドヴァーラ』と称される名高いティールタがある。」

Verse 68

एकद्वारेण यत्सेना स्वर्गं प्राप्ता ततो वरात् । तस्मात्तीर्थात्पुनश्चान्यत्तीर्थं यत्र गुहेश्वरः

『エーカドヴァーラ』と呼ばれる聖なる渡しを通って、その軍勢は恩寵により天界に到った。そのティールタから、さらに別の聖地へ進むべきである――そこにグヘーシュヴァラがある。

Verse 69

गुहेन स्थापितः पूर्वं यत्र देवो महेश्वरः । गुहेश्वरान्नातिदूरे वटेश्वरमिति स्मृतम्

そこでは昔、グハによって神マヘーシュヴァラが安置された。グヘーシュヴァラからさほど遠くないところに、『ヴァテーシュヴァラ』と伝えられる地がある。

Verse 70

दिव्यं सरस्वतीतीरे व्यासेनाराधितं पुरा । आमर्द्दकी नदी यत्र सरस्वत्या सहैकताम्

サラスヴァティーの岸辺には、かつてヴィヤーサが礼拝した神聖なるティールタがある――そこではアーマルッダキー川がサラスヴァティーと一つに合流する。

Verse 71

संप्राप्ता तन्महातीर्थं फलदं सर्वदेहिनाम् । आमर्दकी संगमं तं नापुण्यो वेद कश्चन । संगमेश्वरनामेति तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम्

その大いなるティールタに至れば、あらゆる有身の衆生に果報を授ける。アーマルダキー（Āmardakī）の合流は、功徳なき者には誰にも知られぬ。そこに「サンガメーシュヴァラ」（Saṃgameśvara）と名づけられたリンガが安置されている。

Verse 72

मुण्डीश्वरेति च तथा प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ । मुंडीश्वरसमीपस्थं सरस्वत्यां महोदयम्

それは地上において「ムンディーシュヴァラ」（Muṇḍīśvara）という名で知られるようになった。ムンディーシュヴァラの近く、サラスヴァティー河（Sarasvatī）には「マホーダヤ」（Mahodaya）と呼ばれるティールタがある。

Verse 73

नाम्ना यत्प्राङ्मुखं तीर्थं सरस्वत्यास्तटे स्थितम् । मांडव्येश्वरनाम्ना वै यत्रेशः संप्रतिष्ठितः

サラスヴァティー河の岸に、「プラーンムカ」（Prāṅmukha）と名づけられたティールタがある。そこには主が「マーンダヴィエーシュヴァラ」（Māṇḍavyeśvara）の名のもとに安置されている。

Verse 74

पीलुकर्णिकसंज्ञं तु तीर्थमन्यत्पुनस्ततः । सरस्वतीतीरगतमृषिणा सेवितं महत्

そこからさらに、サラスヴァティー河岸に「ピールカルニカー」（Pīlukarṇikā）と呼ばれる別のティールタがある。偉大にして、一人のリシ（ṛṣi）によりしばしば参詣され奉仕される。

Verse 75

तस्मादन्यत्सरस्वत्यां तीर्थं द्वारवती स्मृतम् । तीर्थानां प्रवरं देवि यत्र संनिहितो हरिः

そこからサラスヴァティー河には、さらに「ドヴァーラヴァティー」（Dvāravatī）と記憶されるティールタがある。おおデーヴィーよ、それは諸ティールタの中で最勝である。ハリ（Hari）がそこに臨在するゆえである。

Verse 76

ततस्तस्य समीपस्थं तीर्थं गोवत्ससंज्ञितम् । यत्रावतीर्य गोवत्सस्वरूपेणांबिकापतिः

その（ドヴァーラヴァティー）の近くに「ゴーヴァツァ」と名づけられたティールタがあり、そこにアンビカーの主（アンビカーパティ）は子牛の姿となって降臨した。

Verse 77

स्वयं भूलिंगरूपेण संस्थितस्तेजसां निधिः । गोवत्सान्नैरृते भागे दृश्यते लोहयष्टिका

そこでは、神々しい光輝の宝蔵が自ずから「ブーリンガ」の姿で鎮座する。ゴーヴァツァの南西には、標として鉄の杖が見える。

Verse 78

स्वयंभूलिंगरूपेण रुद्रस्तत्र स्वयं स्थितः । एकविंशति वारस्य भक्त्या पिंडस्य यत्फलम्

そこではルドラ自らが、自ずから顕れたリンガ（スヴァヤンブー・リンガ）の姿で鎮まっている。二十一日間、信愛をもってピンダを供えることで得られる功徳は—

Verse 79

गंगायां प्राप्यते पुंसां श्राद्धेनैकेन तत्र तत् । ततस्तस्मान्महातीर्थाद्बालक्रीडनकी यथा

—その同じ功徳が、人々にはガンガーにおいて、そこでただ一度のシュラーダを行うだけで得られる。そしてその大いなるティールタから先へ、彼女は遊ぶ幼い少女のように進んだ。

Verse 80

सखीभिः सहिता तत्र क्रीडताऽसौ यथेच्छया । आनुलोम्यविलोम्येन दक्षिणेनोत्तरेण च

彼女は友の乙女たちに伴われ、そこで思いのままに戯れた—ある時は流れに従い、ある時は流れに逆らい、南へも北へも行き来した。

Verse 81

रुल्लं प्राप्य पुनर्देवी समुद्भूता मनोरमा । रुल्लं नाम पुरं यत्र सृष्टं देवेन शंभुना

再びルッラーに至ると、麗しき女神はその地に顕現した。そこには、神シャンブ（Śambhu）によって創られた「ルッラー」と名づくる都がある。

Verse 82

सह देवैस्तु पार्वत्या धारायंत्रप्रयोगकैः । एकं वर्षसहस्रं तु शंभुना तत्र रुल्लितम्

そこにおいてシャンブ（Śambhu）は、諸天とパールヴァティー（Pārvatī）と共に、水の装置を用いて、その地を「ルッリタ」として満千年のあいだ成就させた。

Verse 83

रुल्लं तत्र ह्रदं नाम सरस्वत्यां महोदयम् । साक्षात्तत्र महादेव आनंदेश्वरसंज्ञितः

そこにはサラスヴァティーのほとりに、「ルッラー」と名づくる湖があり、大いなる吉祥のティールタ（聖地）である。さらにその地には、大自在天マハーデーヴァが親しく顕現し、「アーナンデーシュヴァラ」（Ānandeśvara）と称される。

Verse 84

पश्चिमेन स्थितं तत्र शम्भोरायतनस्य तु । स मेरोर्दक्षिणे पादे नखस्तु परिकीर्तितः

シャンブの社の西には、聖なる標（しるし）が立っている。それは須弥山メル（Meru）の南の足にある「爪」として名高い。

Verse 85

पश्यंति ये नराः सम्यक्तेऽपि पापविवर्जिताः । अश्वमेधसहस्रस्य प्राप्नुवंति फलं ध्रुवम्

これを正しく拝する者は、罪を離れて清らかとなる。かならずや、アシュヴァメーダ（Aśvamedha）千回の供犠に等しい果報を得る。

Verse 86

परतस्तस्य कूष्मांडमुनेस्तत्राश्रमं महत् । कूष्मांडेश्वरसंज्ञं तु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

その先には、牟尼クーシュマーṇḍaの大いなるアーシュラマがある。『クーシュマーṇḍeśvara』と名づくティールタは、三界に名高い。

Verse 87

कोल्लादेवी स्थिता तत्र सर्वपापभयापहा । अन्तर्द्धानेन तां कोल्लां संप्राप्ता सा महानदी

そこには女神コッラーが鎮まり、あらゆる罪と恐れを除き去る。姿を隠す神力によって、大河はそのコッラーの聖地へと至った。

Verse 88

ततोऽप्यंतर्हिता भूत्वा संप्राप्ता तु मनोरमम् । सानुं मदनसंज्ञं तु क्षेत्रं सिद्धनिषेवितम्

さらに彼女は再び姿を隠し、心麗しき地へ至った。『マダナ』と呼ばれる山の斜面であり、成就者シッダたちがしばしば来臨し奉仕する聖なるクシェートラである。

Verse 89

ततोऽप्यंतर्हिता भूत्वा पुनः प्राप्ता हिमाचलम् । खादिरामोदनामानं सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलम्

またも姿を隠して、彼女はヒマーチャラ（ヒマラヤ）に至り、『カーディラアーモダ』と呼ばれる地へ赴いた。そこは四季の花に輝いていた。

Verse 90

तत्रारुह्य विलोक्याथ ददर्श सुमनोरमम । क्षारोदं पश्चिमाशास्थं घनवृंदमिवोन्नतम्

そこに登り、あたりを見渡すと、まことに麗しい光景が現れた。西方に横たわるクシャーロダ（塩の大海）は、濃雲の群れのごとく高くそびえていた。

Verse 91

एवंविधं च तं तत्र सा विलोक्य महाप्रभा । हर्षात्पंचानना भूत्वा देवकार्यार्थमुद्यता

そこでその驚くべき光景を見た大いなる光輝の女神は、歓喜のあまり五つの御面を現し、神々の御用を成就せんと身支度して立ち上がった。

Verse 92

हरिणी वज्रिणी न्यंकुः कपिला च सरस्वती । पंचस्रोताः स्थिता तत्र मुनिनोक्ता सरस्वती

そこに、聖仙たちの説くところのサラスヴァティーは、五つの流れとして住し、ハリニー、ヴァジュリニー、ニャンク、カピラー、そしてサラスヴァティーと名づけられていた。

Verse 93

श्रमापनोदं कुर्वाणा मुनीनां यत्र संस्थिता । तत्तत्पादकमित्युक्तं तीर्थं तीर्थार्थिनां नृणाम् । सर्वेषां पातकानां च शोधनं तद्वरानने

彼女が留まり、聖仙たちの疲れを取り除くその場所は「タットタットパーダカ」と呼ばれ、ティールタを求める人々のための聖なる渡しである。おお麗しき御顔よ、そこは一切の罪を浄める。

Verse 94

खादिरामोदमासाद्य तत्रस्था वीक्ष्य सागरम् । गन्तुं प्रवृत्ता तं वह्निमादाय सुरसुन्दरि

カーディラーモダに至ってそこに立ち、彼女は大海を見渡した。ついで、天の麗人よ、その火を携え、さらに進まんと旅立った。

Verse 95

दग्ध्वा कृतस्मरं देवी पुनरादाय वाडवम् । समुद्रस्य समीपस्था स्थिता हृष्टत नूरुहा

クリタスマラを焼き尽くしたのち、女神は再びヴァーダヴァ――海底の火を携えた。大海のほとりに立ち、しなやかな肢体のまま、歓喜してそこに留まった。

Verse 96

ततः प्रविष्टा सा देवी अगाधे लवणांभसि । वाडवं वह्निमादाय जलमध्ये व्यसर्जयत्

その後、女神は深い塩の水に入り、ヴァーダヴァの火を携えて海のただ中へと放った。

Verse 97

ततस्तस्याः पुनः प्रीतः स्वय मेव हुताशनः । तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म वचनं चेदमब्रवीत्

すると火神フタ―シャナ自らが再び彼女を喜び、あの困難な行いを見て、次の言葉を告げた。

Verse 98

परितुष्टोऽस्मि ते भद्रे वरं वरय सुव्रते । तत्ते दास्याम्यहं प्रीतो यद्यपि स्यात्सु दुर्लभम्

「幸いなる淑女よ、尊き誓戒を守る者よ。われは汝にことごとく満足した。願いを選べ。たとえ得がたきものであっても、喜んで授けよう。」

Verse 99

ईश्वर उवाच । प्रगृह्य वलयं हस्तादिदं वचनमब्रवीत् । इदं मे वलयं वह्ने वक्त्रे धार्यं सदा त्वया

イーシュヴァラは言った。「彼の手から腕輪を取り、こう告げた。『おお火よ、このわが腕輪を、汝は常にその口に着けておけ。』」

Verse 100

अनेन शक्यते यावत्तावत्तोयं समाहर । न त्वया शोषणीयोऽयं समुदः सरितांपतिः

「これによって、可能なかぎりの水だけを集めよ。河川の主たるこの大海を、汝は干し尽くしてはならぬ。」

Verse 101

बाढमित्येव चोक्त्वा स प्रविष्टो निधिमंभसाम् । एवमेषा महादेवि प्रभासे तु सरस्वती । गृहीत्वा वाडवं प्राप्ता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्

「然らばそのとおりに」と告げて、彼は水の宝蔵たる大海へと入った。かくして、ああ大女神よ、プラバーサにおいてサラスヴァティーはヴァーダヴァの火を携え、仙賢たちを満足させるためにそこへ来た。

Verse 102

सा विश्रांता कुरुक्षेत्रे भद्रावर्ते च भामिनि । पुष्करे श्रीकला देवी प्रभासे च महानदी

おお輝ける麗しき御方よ、彼女はクルクシェートラとバドラーヴァルタにて憩った。プシュカラでは女神シュリーカーラーとなり、プラバーサでは大河として顕れる。

Verse 103

देवमातेति सा तत्र संस्थिता लवणोदधौ । अस्मिन्मन्वंतरे देवि आदौ त्रेतायुगे पुरा

その地、塩の大海において、彼女は「デーヴァマーター（神々の母）」の名のもとに鎮まり住した。このマンヴァンタラにおいて、ああ女神よ、はるか昔、トレーター・ユガの初めに……

Verse 104

इति वृत्तं सरस्वत्या वाडवाग्नेस्तथाभवत् । मन्वन्तरे व्यतीतेऽस्मिन्भविताऽन्यस्तु वाडवः

これが、サラスヴァティーとヴァーダヴァの火にまつわる出来事の次第である。このマンヴァンタラが過ぎ去るとき、別のヴァーダヴァの火が起こるであろう。

Verse 105

ज्वालामुखेति नाम्ना वै रुद्रक्रोधाद्भविष्यति । सरस्वत्यास्तथा नाम ख्यातिं ब्राह्मीति यास्यति

それはルドラの憤怒より生じ、「ジュヴァーラームカ（焔の口）」と名づけられる。また同様に、サラスヴァティーの名は「ブラーフミー」として名高くなる。

Verse 106

सरस्वतीति वै लोके वर्तते नाम सांप्रतम् । अतीतं नाम यत्तस्याः कमंडलुभवेति च । रत्नाकरेति सामुद्रं सत्यं नामांतरं पुरा

今の世において、彼女は「サラスヴァティー（Sarasvatī）」の名で知られている。かつての名は「カマンダルブハヴァ（Kamaṇḍalubhava、水壺より生まれし者）」であり、さらに古えには「ラトナーカラ（Ratnākara、宝の海）」こそが真に海洋の名であった。

Verse 107

अस्मिन्मन्वंतरे देवि सागरेति प्रकीर्तितम् । क्षांरोदेति भविष्यं तु नाम देवि प्रकीर्ति तम्

このマンヴァンタラにおいて、女神よ、彼女は「サーガラー（Sāgarā、海に属する者）」の名で讃えられる。未来において宣せられる名は、女神よ、「クシャーンローダー（Kṣāṃrodā）」である。

Verse 108

एवं जानाति यः कश्चित्स तीर्थफलमश्नुते । स्वर्गनिःश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती

このように知る者は、まことに聖なるティールタの果報を得る。ここプラバーサにおいて、サラスヴァティーは天界へ至る「階（きざはし）」として生起したと説かれる。

Verse 109

नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी । प्राची सरस्वती देवि सर्वत्र च सुदुर्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

この大河は、功徳なき人々には到達し得ない。女神よ、東へと流れる古のサラスヴァティーは、いずこにおいても遭遇しがたく、ことにクルクシェートラ、プラバーサ、そして同じくプシュカラにおいて稀有である。

Verse 110

एवंप्रभावा सा देवी वडवानल धारिणी । अग्नितीर्थसमीपस्था स्थिता देवी सरस्वती

かくもその女神の威力は大いなるもの。地下の火「ヴァダヴァーナラ（Vaḍavānala）」を帯するサラスヴァティー女神は、アグニティールタ（Agnitīrtha）の近くに鎮まっておられる。

Verse 111

तामादौ पूजयेद्यस्तु स तीर्थफलमश्नुते । सागरं यच्च तत्तीर्थं पापघ्नं पुण्य वर्द्धनम्

まず彼女を礼拝する者は、巡礼の果報を余すところなく得る。海辺のそのティールタは罪を滅し、功徳を増し広げる。

Verse 112

दर्शनादेव तस्यैव महाक्रतुफलं लभेत् । अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः

ただそれを拝するだけで、大いなる祭祀の果報を得る。（ここには儀礼と場所に結びつく名が挙げられる。）火壇を築く者、カピラーの牝牛、サットラを修する祭主、王、托鉢の修行者、そして大海である。

Verse 113

दृष्टमात्राः पुनंत्येते तस्मा त्पश्येद्धि भावितः । अग्नितीर्थे नरः स्नात्वा पावके प्रक्षिपेत्ततः । गुग्गुलं भारसहितं सोग्निलोके महीयते

これらは見ただけで清める。ゆえに、信心をもって拝観すべきである。人はアグニティールタで沐浴したのち、定めの量とともにグッグル（乳香）を聖火に投じよ。かくして彼はアグニの世界において尊ばれる。

Verse 114

एवं संक्षेपतः प्रोक्तो ह्यग्नि तीर्थमहोदयः । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्

かくして要略ながら、アグニティールタの大いなる栄光が説かれた。あわせて、一切の罪を滅するサラスヴァティーの偉大さも語られた。

Verse 115

स्नात्वाग्नितीर्थे विधिवत्कंकणं प्रक्षिपेततः । सुवर्णस्य महादेवि यथावित्तानु सारतः

定めに従ってアグニティールタで沐浴したのち、ああ大女神よ、各々の財力に応じて、黄金の腕輪を供物として投じるべきである。

Verse 116

ततः सरस्वतीं पूज्य कपर्दिनमथार्चयेत्

それから、サラスヴァティーを礼拝し終えたのち、続いてカパルディン（シヴァ）を礼拝すべきである。

Verse 117

ततः केदारनामानं भीमेश्वरमतःपरम् । भैरवेश्वरनामानं चण्डीश्वरमतः परम्

次に、ケーダーラと名づけられたシヴァを礼拝し、続いてビーਮੇーシュヴァラを礼拝する。さらにバイラヴェーシュヴァラ、その後にチャンディーシュヴァラを礼拝すべきである。

Verse 118

ततः सोमेश्वरं देवं पूजयेद्विधिवन्नरः । नवग्रहेश्वरानिष्ट्वा रुद्रैकादशकं तथा

それから、人は正しい作法に従ってソーメーシュヴァラ神を礼拝すべきである。さらに九惑星の主たちをしかるべく供養したのち、十一のルドラをも礼拝すべきである。

Verse 119

ततः संपूजयेद्देवं ब्रह्माणं बालरूपिणम् । एवं रौद्री समाख्याता यात्रा पातकनाशिनी

次に、幼子の姿をとる神ブラフマーを礼拝すべきである。かくして「ラウドリー」と称される巡礼は説かれ、罪を滅するものとなる。

Verse 121

एवं कृत्वा ततो गच्छेन्महादेवीं सरस्वतीम्

このように行ったのち、次にマハーデーヴィー・サラスヴァティーのもとへ進むべきである。

Verse 122

सरस्वतीवससमा कुतो गुणाः सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः । सरस्वतीं प्राप्य दिवं गता नराः पुनः स्मरिष्यंति नदीं सरस्वतीम्

サラスヴァティーと共に住まうことに比べうる徳はどこにあろう。サラスヴァティーと共に生きることに比べうる歓喜はどこにあろう。サラスヴァティーの河に至り天界に到った人々は、のちに再びそのサラスヴァティーの河を想い起こす。