Adhyaya 10

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठास्तीर्थं पापप्रणाशनम् । कृकलासमिति ख्यातं नृगतीर्थमनुत्तमम्

プラフラーダは言った。「それゆえ、最勝のバラモンたちよ、罪を滅する聖なる渡し場へ赴くがよい。『クリカラーサ』として名高い、無上のニルガ・ティールタである。」

Verse 2

नृगो यत्र महीपालः कृकलासवपुर्धरः । कृष्णेन सह संगत्य संप्राप परमां गतिम्

そこでは、トカゲの身を帯びた王ニルガがクリシュナにまみえ、その邂逅によって最高の境地に到達した。

Verse 3

ऋषय ऊचुः । नृगो नाम नृपः कोऽयं कथं कृष्णेन संगतः । कर्मणा कृकलासत्वं केन तद्वद विस्तरात्

聖仙たちは言った。「ニルガという名のこの王は何者か。いかにしてクリシュナと縁を結んだのか。いかなる業によってトカゲの身となったのか。詳しく語ってください。」

Verse 4

प्रह्लाद उवाच । नृगो नाम नृपो विप्राः सार्वभौमो बलान्वितः । बुद्धिमान्धृतिमान्दक्षः श्रीमान्सर्वगुणान्वितः

プラフラーダは言った。「バラモンたちよ、ニルガという名の王がいた。彼は強大な力を備えた天下の主で、智慧あり、忍耐堅固で、才に長け、福徳に満ち、あらゆる徳を具えていた。」

Verse 5

अनेकशतसाहस्रा भूमिपा अपि तद्वशाः । हस्त्यश्वरथसंघैश्च पत्तिभिर्बहुभिर्वृतः

幾十万もの他の王たちもまた彼の支配下にあり、象軍・馬軍・戦車の大隊と、数多の歩兵が彼を取り囲んでいた。

Verse 6

सैन्यं च तस्य नृपतेः कोशं चैवाक्षयं तथा । स नित्यं गुरुभक्तश्च देवताराधने रतः

その王は軍隊と尽きることのない宝庫を持っていた。彼は常に師を敬い、神々の崇拝に励んでいた。

Verse 7

महा दानानि विप्रेन्द्रा ददात्यनुदिनं नृपः । शश्वत्स गोसहस्रं तु ददाति नृपसत्तमः

バラモンの中の最良の者よ、その王は毎日多大な寄進を行った。実に、その優れた統治者は絶えず千頭の牛を寄付していた。

Verse 8

प्रक्षाल्य चरणौ भक्त्या ह्युपविश्यासने शुभे । परिधाप्य शुभे क्षौमे सुगन्धेनोपलिप्य च

敬虔な心で足を洗い、彼はその人を吉祥な座に座らせた。彼は上質で吉祥な亜麻布をその人に着せ、香油を塗った。

Verse 9

संपूज्य पुष्पमालाभि धूपेन च सुगन्धिना । ददौ दक्षिणया सार्द्धं प्रतिविप्राय गां तदा । तांबूलसहितां भक्त्या विष्णुर्मे प्रीयतामिति

花輪と芳しい香で正当に敬意を表した後、彼は各バラモンに牛一頭と布施を与えた。敬虔な心で彼はキンマも捧げ、「ヴィシュヌ神が私を嘉したまわんことを」と言った。

Verse 10

एवं प्रददतस्तस्य यजतश्च तथा मखैः । ययौ कालो द्विजश्रेष्ठा भोगांश्चैवानुभुञ्जतः

バラモンの中の最良の者よ、彼がこのように施しと犠牲を捧げ続けるうちに時は過ぎ去り、彼はまた正当な快楽をも享受した。

Verse 11

एकदा तु द्विजश्रेष्ठं जैमिनिं संशितव्रतम् । श्रद्धया तं च नृपतिः प्रतिग्रहपराङ्मुखम् । उवाच वाक्यं नृपतिः कृतांजलिपुटः स्थितः

ある時、王は誓戒に堅固なる最勝のバラモン、ジャイミニに近づいた。施与を受けることを忌むのを見て、王は合掌して立ち、恭しく言葉をかけた。

Verse 12

मामुद्धर महाभाग कृपां कुरु तपोनिधे । गृहाण गां मया दत्तां दयां कृत्वा ममोपरि

「大徳よ、御慈悲により我を救い上げたまえ。苦行の宝庫よ、憐れみを垂れたまえ。どうか我に慈悲して、我が捧ぐこの牝牛をお受け取りください。」

Verse 13

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य अनिच्छन्नपि गौरवात् । नृपस्य चाब्रवीद्विप्र एवमस्त्विति लज्जितः

王の言葉を聞くと、バラモンは望まぬながらも王への敬意ゆえ、恥じ入りつつ「然らば、そのように」と答えた。

Verse 14

अवनिज्य ततः पादौ शिरसा धारयज्जलम् । सुवर्णशृंगसहितां रौप्यखुरविभूषिताम्

それから王は御足を洗い、その洗足の水を頭上に戴き、金の角を備え銀の蹄で飾られた牝牛を捧げた。

Verse 15

रत्नपुच्छां कांस्यदोहां सितवस्त्रावगुंठिताम् । समभ्यर्च्य च विप्रेन्द्रं ददौ दक्षिणयान्विताम्

宝玉を飾った尾、青銅の搾乳器を備え、白布に覆われた牝牛を、最勝のバラモンをしかと礼拝供養してのち、正しきダクシナー（布施の礼金）とともに授けた。

Verse 16

आसीमान्तमनुव्रज्य हृष्टो राजा बभूव ह । तरुणीं हंसवर्णां च हंसीनामेति विश्रुताम्

王は婆羅門を国境の際まで見送り、歓喜に満たされた。しかもその牝牛は若く、白鳥のごとき色を帯び、「ハṃスィー（Haṃsī）」の名で名高かった。

Verse 17

गां गृह्य स्वगृहं प्राप्तो दाम्ना बद्धां सवत्सकाम् । स तस्यै यवसं चार्द्रं ददौ ब्राह्मणसत्तमः

最上の婆羅門はその牝牛を取り、自宅へと帰り着いた。牛は子牛を伴い、綱で繋がれていた。そこで彼は瑞々しい湿り気のある青草を与えた。

Verse 18

सुतृप्ता यवसेनैव मध्याह्ने तृषितां तदा । गृहीत्वा निर्ययौ विप्रो दामबद्धां जलाशयम्

青草だけで満ち足りていたが、真昼になると渇きを覚えた。そこで婆羅門は、なお綱で繋いだままの牝牛を連れて、水場へと出て行った。

Verse 19

मार्गे गजाश्वसंबाधे त्रस्ता सा उष्ट्रदर्शनात् । हस्तादाच्छिद्य सा धेनुर्ब्राह्मणस्य ययौ तदा

象や馬で混み合う道中、駱駝の姿に彼女は怯えた。婆羅門の手から身を振りほどき、その牝牛はたちまち走り去った。

Verse 20

विचिन्वन्सकलामुर्वीं नापश्यत्तां द्विजर्षभः । सा ययौ विद्रुता धेनुस्तन्महद्राजगोधनम्

再生者のうち最勝の者は大地の隅々まで探し回ったが、彼女を見出せなかった。その牝牛は逃げ走って遠くへ去った――王の大いなる牛財、その宝であったのに。

Verse 21

द्वितीयेऽह्नि पुनर्विप्रमाहूय नृपसत्तमः । संपूज्य विधिवद्भक्त्या वस्त्रालंकारभूषणैः

第二の日、最勝の王は再び婆羅門を招き、信心をもって法にかなう作法どおり、衣と装身具と種々の飾りをもって丁重に供養した。

Verse 22

विधिवद्गां ददौ तां च स नृपः सोमशर्मणे । गृहीत्वा राजभवनान्निर्ययौ गां द्विजर्षभः

その王は作法どおり、その牝牛をソーマシャルマンに施した。牝牛を受け取ったすぐれた婆羅門は、王宮を出て行った。

Verse 23

आशंसमानो राजानं धर्मज्ञमिति कोविदम् । स च विप्रो विचिन्वानः सर्वतो गां सुदुःखितः

法を知る賢王として名高い王の庇護を願いつつ、その婆羅門は深い悲しみに沈み、あらゆる方角に牝牛を探し求めた。

Verse 24

ददर्श पथि गच्छन्तीं पृष्ठतः सोमशर्मणः । दृष्ट्वा तां गां च स मुनिर्जैमिनिस्तमभाषत

道すがら、その牝牛がソーマシャルマンの後ろについて歩むのを見た。牝牛を見て、聖仙ジャイミニは彼に語りかけた。

Verse 25

मम गां चापि हृत्वा त्वं नयसे दस्युवत्कथम् । स तस्य वचनं श्रुत्वा विस्मयं दस्युकीर्त्तनात्

「どうしてお前は、わたしの牝牛までも奪い、盗人のように連れ去るのか。」その言葉を聞いて、盗賊と呼ばれたことに彼は驚愕した。

Verse 26

राजतो हि मया लब्धां गां नयामि स्वमन्दिरम् । गोहर्त्तेति च मां कस्माद्ब्रवीषि द्विजसत्तम

「この牝牛は王より授かったもの、我が家へ連れ帰るのだ。なぜ我を牛盗人と呼ぶのか、ああ、二度生まれし者の最勝よ。」

Verse 27

ब्राह्मण उवाच । मयापि राजतो लब्धा ममेयं गौर्न संशयः । कथं नयसि विप्र त्वं मयि जीवति मन्दिरम्

バラモンは言った。「我もまた王より授かった。この牝牛は疑いなく我がもの。バラモンよ、我が生きているうちに、どうして汝は彼女を己が家へ連れて行けようか。」

Verse 28

सोऽब्रवीदद्य मे लब्धा कथं मां वदसे मृषा । सोऽब्रवीद्ध्यो मया लब्धा बलान्नेतुं त्वमिच्छसि

一人が言った。「今日、我が得たのだ。どうして我を偽りと責めるのか。」他の一人が言った。「昨日、我が得たのだ。汝は力ずくで連れ去ろうとしている。」

Verse 29

ममेयमिति संक्रुद्धः सोमशर्माऽब्रवीद्वचः । प्रज्वलत्क्रोधरक्ताक्षो ममेयमिति सोऽपरः

憤怒してソーマシャルマンは言い放った。「これは我がものだ！」もう一人もまた、燃え立つ怒りに目を赤くして叫んだ。「これは我がものだ！」

Verse 30

विवदतौ तथा विप्रौ राजद्वारमुपागतौ । कुर्वाणौ कलहं घोरं त्यक्तुकामौ स्वजीवितम्

かくして言い争う二人のバラモンは王の門に至り、恐るべき争いを起こした。まるで己が命さえ投げ捨てんとするかのようであった。

Verse 31

संक्रुद्धौ ब्राह्मणौ दृष्ट्वा शपन्तौ तौ परस्परम् । राज्ञे निवेदयामास द्वास्थं प्रणयपूर्वकम्

怒れる二人のバラモンが互いに呪詛し合うのを見て、門番は礼を尽くしてその次第を王に奏上した。

Verse 32

अवज्ञाय तदा विप्रौ विवदन्तौ रुषान्वितौ । कामव्याकुलचेतस्को न बहिर्निःसृतो नृपः

しかしその時、怒りにまかせて言い争う二人のバラモンのもとへ、王は外へ出て来なかった。欲望に心を乱され、気が散っていたからである。

Verse 33

एवं विवदमानौ तौ त्रिरात्रं समुपस्थितौ । अवज्ञातौ नृपेणाथ राजानं प्रति च क्रुधा

かくして二人のバラモンは争いを続けたまま三夜そこに留まった。だが王に顧みられぬゆえ、彼らは王に向かって憤りを起こした。

Verse 34

ऊचतुः कुपितो वाक्यं सामर्षौ नृपतिं प्रति । अवमन्यसे नौ यस्मात्त्वं न निर्गच्छसि मन्दिरात्

憤りと怨みを帯びて、彼らは王に向かい厳しい言葉を放った。「汝は我らを侮る。宮殿から一歩も出て来ぬゆえだ。」

Verse 35

शास्ता भवान्प्रजानां हि न न्यायेन नियोक्ष्यति । भविष्यति भवांस्तस्मात्कृकलासो न संशयः

「汝は民を戒め治める者でありながら、正義によって統べていない。ゆえに汝は蜥蜴となるであろう。疑いはない。」

Verse 36

एवं शप्त्वा तदा विप्रावन्यस्मै गां प्रदाय तौ । क्षुधितौ खेदसंयुक्तौ स्वगृहं गन्तुमुद्यतौ

かくして呪詛を告げ終えると、その二人のバラモンは牛を別の受け手に与えた。飢えと疲れにさいなまれつつ、彼らは自らの家へ帰ろうと旅立った。

Verse 37

प्रस्थितौ तौ नृगो द्वार आगत्य समुपस्थितः । दंडवत्प्रणिपत्याऽशु कृतांजलिरभाषत

彼らが出立しようとすると、ニṛガ王が戸口に来て近づいた。王はたちまち杖のごとく身を投げ伏し、合掌して語った。

Verse 38

अमोघवचना यूयं तत्तथा न तदन्यथा । ममोपरि कृपां कृत्वा शापांत उपदिश्यताम्

「あなたがたの言葉は決して空しくならぬ。まさにそのとおりとなり、他ではない。どうか我に慈悲を垂れ、この呪いの終わりをお示しください。」

Verse 39

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऊचतुर्वचनं नृपम् । द्वापरस्य युगस्यान्तं भगवान्देवकीसुतः

その言葉を聞くと、二人は王に告げた。「ドヴァーパラ・ユガの終わりに、福徳具足の主—デーヴァキーの御子—（が現れ…）。」

Verse 40

वसुदेवगृहे राजन्हरिराविर्भविष्यति । तस्य संस्पर्शनादेव शापमुक्तिर्भविष्यति

「王よ、ハリはヴァスデーヴァの家に顕現なさる。その御身に触れるだけで、呪いからの解放が成就する。」

Verse 41

इत्युक्त्वा तौ तदा विप्रौ प्रयातौ स्वनिवेशनम् । राजा बहुविधान्भोगान्भुक्त्वा दत्त्वा च भूरिशः

かく語り終えると、二人のバラモンはそれぞれの住まいへと帰っていった。王はさまざまな王者の享楽を味わい、また豊かに施しを行って、なお生を続けた。

Verse 42

इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैः कालधर्ममुपेयिवान् । ततः स गतवान्विप्रा धर्मराजनिवेशनम्

さらに種々の祭祀（ヤジュニャ）を修めて、時の法—すなわち定められた死—に至った。ついで、バラモンたちよ、彼はダルマラージャ（ヤマ）の住処へ赴いた。

Verse 43

सत्कृत्योक्तो यमेनाथ स्वागतेन नृपोत्तमः । प्रथमं सुकृतं राजन्नथवा दुष्कृतं त्वया । भोक्तव्यमिति मे ब्रूहि तत्ते संपाद्यते मया

ヤマに敬われ歓待された最上の王に、彼はこう告げた。「王よ、まず何を受けたいか—功徳の果か、罪の果か。わたしに告げよ。そなたのために、わたしがそれを整えよう。」

Verse 44

नृग उवाच । यद्यस्ति दुष्कृतं किंचित्प्रथमं प्रतिपादय । अनुज्ञातो यमेनैवं कृकलासो भवेति वै । ततो वर्षसहस्राणि कृकलासत्वमाप्तवान्

ヌリガは言った。「もしわずかでも罪があるなら、それをまず先に受けさせてください。」ヤマがそのように許して「まことにトカゲとなれ」と告げると、彼は幾千年ものあいだトカゲの身となった。

Verse 45

एकस्मिन्दिवसे विप्राः सर्वे यदुकुमारकाः । वनं जग्मुर्मृगान्हन्तुं सर्वे कृष्णसमन्विताः

ある日、バラモンたちよ、ヤドゥ族の王子たちは皆、鹿を狩るため森へ赴き、ことごとくクリシュナを伴っていた。

Verse 46

तृषार्द्दिताश्च मध्याह्ने विचिन्वंतो जलं ह्रदे । सत्वं च सुमहत्तत्र कृकलासं च संस्थितम्

真昼、渇きに苦しみつつ湖で水を探していると、そこに非常に巨大な生きものが、トカゲ（クリカラーサ）のように立っているのを見た。

Verse 47

चक्रुश्चोद्धरणे तस्य यत्नं यदुकुमारकाः । आकृष्यमाणः स तदा गुरुत्वान्न चचाल ह

ヤドゥの王子たちは彼を引き上げようと懸命に努めた。だがその時引きずっても、あまりの重さゆえに彼は動かなかった。

Verse 48

यदा न शेकुस्ते सर्व आचख्युः कृष्णरामयोः । ददर्श तं तदा कृष्णो नृगं मत्वा हसन्निव

皆が動かせなかったので、彼らはクリシュナとラーマに告げた。その時クリシュナは彼を見て、ヌリガであると悟り、微笑むかのようであった。

Verse 49

चिक्षेप वामहस्तेन लीलयैव जगत्पतिः । स संस्पृष्टो भगवता विमुक्तः शापबंधनात्

世界の主は左手で、まるで戯れのように彼を投げ出された。至福なるバガヴァーンに触れられて、彼は呪いの束縛から解き放たれた。

Verse 50

त्यक्त्वा कलेवरं राजा दिव्यमाल्यानुलेपनः । कृतांजलिरुवाचेदं भक्त्या परमया युतः

王はその身を離れ、天上の花輪と香油に飾られた。合掌して、至上の信愛に満ち、次の言葉を述べた。

Verse 51

नमस्ते जगदाधार सर्गस्थित्यंतकारिणे । सहस्रशिरसे तुभ्यं ब्रह्मणेऽनंतशक्तये

宇宙の支えにして、創造・維持・滅尽をなす御方よ、あなたに敬礼いたします。千の御頭を具えた御方、無限の力をもつブラフマンに敬礼いたします。

Verse 52

एवं संस्तुवतः प्राह भगवान्देवकीसुतः । ददामि ते वरं तुष्टो यत्ते मनसि वर्त्तते

このように讃嘆すると、至福なる主、デーヴァキーの御子は仰せになった。「われは満足した。汝に願いを授けよう—汝の心に宿るもの、汝の望むものを。」

Verse 53

याहि पुण्यकृतांल्लोकान्दर्शनात्स्पर्शनाच्च मे । एवमुक्तः स देवेन संप्रहृष्टतनूरुहः

「われを見ること、われに触れられることによって、功徳をなす者が至る諸世界へ行け。」主にこう告げられると、彼は歓喜に震え、身の毛もよだつほどであった。

Verse 54

उवाच यदि तुष्टोऽसि यदि देयो वरो मम । गर्त्तेयं मम नाम्ना तु ख्यातिं गच्छतु केशव

彼は申し上げた。「もし御心が満ち、もし私に願いを賜れるなら、ケーシャヴァよ、この穴井（井戸）が私の名によって世に知られますように。」

Verse 55

यः स्नात्वा परया भक्त्या पितॄन्संतर्पयिष्यति । त्वत्प्रसादेन गोविंद विष्णुलोकं स गच्छतु

「ここで沐浴し、至上の信愛をもって祖霊（ピトリ）を供養し満たす者は、あなたの恩寵により、ゴーヴィンダよ、ヴィシュヌの世界へ赴かんことを。」

Verse 56

एवमुक्त्वा स भगवान्पुनर्द्वारावतीमगात्

かく語り終えて、福徳なる主は再びドヴァーラーヴァティー（ドヴァーラカー）へ帰還された。

Verse 57

स च राजा विमानेन दिव्यमाल्यानुलेपनः । जगाम भवनं विष्णोर्विबुधैरनुसंस्तुतः

そしてその王は、天のヴィマーナに乗り、天上の花輪と香油に飾られて、道すがら神々に讃えられつつ、ヴィシュヌの御住処へ赴いた。

Verse 58

प्रह्लाद उवाच । तदाप्रभृति विप्रेंद्राः स कूपो नृगसंज्ञया । वरदानाच्च कृष्णस्य पावनः सर्वदेहिनाम्

プラフラーダは言った。「その時以来、ああ婆羅門の最勝者よ、その井戸は『ヌリガ（Nṛga）』の名で知られるようになった。さらにクリシュナの授けた恩寵により、それは一切の有身の者を清めるものとなった。」

Verse 59

तत्र गत्वा द्विजश्रेष्ठा ह्यर्घ्यं दद्याद्यथाविधि । फलपुष्पाक्षतैर्युक्तं चंदनेन च भूसुराः

そこへ赴いたなら、ああ二度生まれの最勝者よ、作法に従ってアルギャを捧げるべきである。果実・花・欠けぬ米粒、そして白檀の塗香を添えて、ああ婆羅門たちよ。

Verse 60

नमस्ते विश्वरूपाय विष्णवे परमात्मने । अर्घ्यं गृहाण देवेश कूपेऽस्मिन्नृगसंज्ञके

「宇宙の御姿なるヴィシュヌ、至上のアートマンよ、汝に敬礼いたします。神々の主よ、『ヌリガ（Nṛga）』と呼ばれるこの井戸にて、このアルギャをお受け取りください。」

Verse 61

ततः स्नायाद्द्विजश्रेष्ठा मृदमालिप्य पाणिना । संतर्पयेत्पितॄन्देवान्मनुष्यांश्च यथाक्रमात्

そののち、ああ最勝の二度生まれよ、手で土を身に塗りこめて沐浴し、次いで定めの順に、祖霊ピトリ、諸天、そして人々にタルパナ（満足の供養）を捧げよ。

Verse 62

ततः श्राद्धं प्रकुर्वीत पितॄणां श्रद्धयान्वितः । विप्रेभ्यो भोजनं दद्याद्दक्षिणां च स्वशक्तितः

それから、信心をもって祖霊のためにシュラーダ（śrāddha）を修し、バラモンたちに食を施し、また力に応じてダクシナー（dakṣiṇā）を捧げよ。

Verse 63

विशेषतः प्रदातव्या सवत्सा गौः स्वलंकृता । शय्या सोपस्करां दद्याद्विष्णुर्मे प्रीयतामिति

とりわけ、子牛を伴う、よく飾られた牝牛を布施すべきである。また、必要な付属品を備えた寝台を施し、「ヴィシュヌよ、我を喜ばせ給え」と祈念せよ。

Verse 64

दीनांधकृपणानां च सदा तत्तीरवासिनाम् । दद्याद्दानं स्वशक्त्या च वित्त शाठ्यविवर्जितः

また、かの聖なる河岸に住む貧しき者、盲なる者、困窮する者に、常に力に応じて施しをなし、財に関して欺きの心を離れよ。

Verse 65

स्नानमात्रेण विप्रेन्द्रा लभेद्गोदानजं फलम् । पितृणां श्राद्धदानेन वियोनिं न च गच्छति

おおバラモンの最勝よ、ただ沐浴するだけで、牛を施す功徳の果を得る。また祖霊ピトリにシュラーダの供物を捧げるなら、不吉なる胎に堕ちることはない。

Verse 66

कृकलासे कृतं श्राद्धं येनैव तर्पणं तथा । स गच्छेद्विष्णुलोकं तु पितृभिः सहितो नरः

クリカラーサにおいてシュラーダ（śrāddha）を修し、同じくそこでタルパナ（tarpaṇa）を捧げる者は、祖霊（ピトリ）と共にヴィシュヌの世界へ赴く。

Verse 67

तथा मनोरथावाप्तिर्यात्रा च सफला भवेत् । सर्वतीर्थफलावाप्तिं लभते नात्र संशयः

かくして願いは成就し、巡礼は実りあるものとなる。あらゆるティールタ（tīrtha）の果報を得る—これに疑いはない。