Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 46

Devanagari script

तृषार्द्दिताश्च मध्याह्ने विचिन्वंतो जलं ह्रदे । सत्वं च सुमहत्तत्र कृकलासं च संस्थितम्

Transliteration

tṛṣārdditāśca madhyāhne vicinvaṃto jalaṃ hrade | satvaṃ ca sumahattatra kṛkalāsaṃ ca saṃsthitam

Translation

真昼、渇きに苦しみつつ湖で水を探していると、そこに非常に巨大な生きものが、トカゲ（クリカラーサ）のように立っているのを見た。

Word by Word

• तृषा-अर्दिताः: afflicted by thirst
• तृषा-अर्दिताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तृषा (प्रातिपदिक) + अर्दित (कृदन्त; अर्द् धातु, क्त)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), बहुवचनम्; तृतीया-तत्पुरुषः (तृषया अर्दिताः = afflicted by thirst)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधकः (conjunction)

• मध्याह्ने: at midday
• मध्याह्ने: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मध्याह्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्

• विचिन्वन्तः: searching
• विचिन्वन्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: वि+चि (धातु)
• Form: वर्तमान-कृदन्तः शतृ-प्रत्ययान्तः (Present active participle), परस्मैपदी; पुंलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचनम्

• जलम्: water
• जलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्

• ह्रदे: in a lake
• ह्रदे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ह्रद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्

• सत्त्वम्: a creature/being
• सत्त्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधकः (conjunction)

• सु-महत्: very great
• सु-महत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सु (अव्यय-उपसर्गवत्) + महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्; विशेषणम्; 'सु' = अतिशयार्थक-उपपद

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (adverb of place)

• कृकलासम्: a lizard
• कृकलासम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कृकलास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधकः (conjunction)

• संस्थितम्: standing/placed
• संस्थितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: सम्+स्था (धातु)
• Form: भूतकृदन्तः क्त-प्रत्ययान्तः (Past passive participle), नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया/प्रथमा एकवचनम्; अत्र द्वितीया (कृकलासं ... संस्थितम्)

Speaker

Narrator (Purāṇic narrator within Dvārakā Māhātmya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hrada near Dvārakā (unnamed)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Brāhmaṇas/Ṛṣis

Visual Art Cues

Scene: Under harsh midday light, Yadu princes scan a lake for water; in the shallows stands an enormous lizard-like being, startling yet pitiable; Kṛṣṇa present, composed.

Characters & Entities

• Yadukumārakāḥ
• Kṛkalāsa (lizard form of Nṛga)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Karmic bondage can appear in startling forms; the Purāṇas use such encounters to reveal hidden moral causality.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Within the Dvārakā Māhātmya frame, the water-body/locale becomes the stage for a grace-filled event associated with Dvārakā.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse describes thirst and a search for water, not a formal rite.