Adhyaya 100

Verse 1

सूत उवाच । एवं भुक्त्वा स विप्रर्षिर्वांछया राममंदिरे । दत्ताशीर्निर्गतः पश्चादामंत्र्य रघुनंदनम्

スータは語った。「このように、ラーマの मंदिरにて望むままに食を終えると、その婆羅門の聖仙は祝福を授け、ラグの喜子（ラーマ）に暇乞いして後、去って行った。」

Verse 2

अथ याते मुनौ तस्मिन्दुर्वाससि तदंतिकात् । लक्ष्मणः खङ्गमादाय रामदेवमुवाच ह

かの聖者ドゥルヴァーサがその場を去ると、ラクシュマナは剣を取り、ラーマ देवに申し上げた。

Verse 3

एतत्खङ्गं गृहीत्वाशु मां प्रभो विनिपातय । येन ते स्यादृतं वाक्यं प्रतिज्ञातं च यत्पुरा

「この剣を取り、主よ、速やかに私を斬り伏せてください。そうすれば、あなたの御言葉は真実として保たれ、かつて立てられた誓願も成就いたします。」

Verse 4

ततो रामश्चिरात्स्मृत्वा तां प्रतिज्ञां स्वयं कृताम् । वधार्थं संप्रविष्टस्य समीपे पुरुषस्य च

そののちラーマは、しばらくして自ら立てた誓願を思い出した。すなわち、殺される意図をもって自分の御前に入る者は、必ず死に処せられるという誓いである。

Verse 5

ततोऽतिचिंतयामास व्याकुलेनांतरात्मना । बाष्पव्याकुलनेत्रश्च निःष्वसन्पन्नगो यथा

すると彼は、内なる心を乱しつつ深く思い巡らし、涙にかすむ眼で、蛇のように長く嘆息した。

Verse 6

तं दीनवदनं दृष्ट्वा निःष्वसंतं मुहुर्मुहुः । भूयः प्रोवाच सौमित्रिर्विनयावनतः स्थितः

その憂いの顔を見て、幾度も嘆息するのを見たサウミトリー（ラクシュマナ）は、恭しく身を低くして立ち、再び言葉を述べた。

Verse 7

एष एव परो धर्मो भूपतीनां विशेषतः । यथात्मीयं वचस्तथ्यं क्रियते निर्विकल्पितम्

これこそが、ことに王たちにとっての最高のダルマである。自ら真実として与えた言葉は、ためらいも他の選びもなく、必ず成し遂げられるべきなのだ。

Verse 9

तस्मात्त्वया प्रभो प्रोक्तं स्वयमेव ममाग्रतः । तस्यैव देवदूतस्य तारनादेन कोपतः

それゆえ主よ、あなたは私の面前でみずからお告げになりました――あの天の使者について――その怒りに満ちた鋭い叫びが、これらの出来事を引き起こしたのです。

Verse 10

तदहं चागतस्तात भयाद्दुर्वाससो मुनेः । निषिद्धोऽपि त्वयातीव तस्माच्छीघ्रं तु घातय

それゆえ、愛しき者よ、聖仙ドゥルヴァーサへの恐れから私は来た。汝が強く禁じたにもかかわらず、ゆえに速やかに我を打て。

Verse 11

ततः संमंत्र्य सुचिरं मंत्रिभिः सहितो नृपः । ब्राह्मणैर्धर्मशास्त्रज्ञैस्तथान्यैर्वेदपारगैः

その後、王は大臣たちと共に、ダルマ・シャーストラに通じたブラーフマナや、ヴェーダを究めた他の賢者たちと、久しく評議した。

Verse 12

प्रोवाच लक्ष्मणं पश्चाद्विनयावनतं स्थितम् । वाष्पक्लिन्नमुखो रामो गद्गदं निःश्वसन्मुहुः

その後、ラーマは、謙虚に頭を垂れて立つラクシュマナに語りかけた。ラーマの顔は涙に濡れ、声は詰まり、幾度もため息をついた。

Verse 13

व्रज लक्ष्मण मुक्तस्त्वं मया देशातरं द्रुतम् । त्यागो वाथ वधो वाथ साधूनामुभयं समम्

行け、ラクシュマナよ――我は汝を解き放つ――速やかに他国へ赴け。正しき者にとっては、捨てられることも死も、ダルマのためには等しい。

Verse 14

न मया दर्शनं भूयस्तव कार्यं कथंचन । न स्थातव्यं च देशेऽपि यदि मे वांछसि प्रियम्

いかなる手立てをもってしても、再び我の前に姿を現そうとしてはならぬ。さらに、この国土にすら留まってはならぬ――もし我が愛するものを汝が願うなら。

Verse 15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्य ततः परम् । निर्ययौ नगरात्तस्मात्तत्क्षणादेव लक्ष्मणः

その言葉を聞くと、ラクシュマナは伏して礼拝し、ただちにその都をその瞬間に立ち去った。

Verse 16

अकृत्वापि समालापं केनचिन्निजमंदिरे । मात्रा वा भार्यया वाथ सुतेन सुहृदाथवा

自らの家にあって誰とも言葉を交わさず—母とも、妻とも、子とも、まして友とも—

Verse 17

ततोऽसौ सरयूं गत्वाऽवगाह्याथ च तज्जलम् । शुचिर्भूत्वा निविष्टोथ तत्तीरे विजने शुभे

それから彼はサラユー河へ赴き、その水に身を浸して沐浴し、清浄となって、吉祥にして人影なき河岸に坐した。

Verse 18

पद्मासनं विधायाथ न्यस्यात्मानं तथात्मनि । ब्रह्मद्वारेण तं पश्चात्तेजोरूपं व्यसर्जयत्

ついで蓮華坐（パドマーサナ）を結び、自己を真我に安住させ、のちに梵門（頭頂）より光輝の命気を放った。

Verse 19

अथ तद्राघवो दृष्ट्वा महत्तेजो वियद्गतम् । विस्मयेन समायुक्तोऽचिन्तयत्किमिदं ततः

ラाघヴァは大いなる光輝が虚空へ昇るのを見て驚嘆に満ち、「これはいったい何であろうか」と思った。

Verse 20

अथ मर्त्ये परित्यक्ते तेजसा तेन तत्क्षणात् । वैष्णवेन तुरीयेण भागेन द्विजसत्तमाः

まさにその瞬間、その光輝の威徳によって人間としての状態がただちに捨て去られた—おお、最勝の二度生まれの者たちよ—ヴィシュヌに属する第四のヴァイシュナヴァの分（神聖なる分）によって、彼は彼岸へと超え渡った。

Verse 21

पपात भूतले कायं काष्ठलोष्टोपमं द्रुतम् । लक्ष्मणस्य गतश्रीकं सरय्वाः पुलिने शुभे

たちまちにして、光彩を失ったラクシュマナの身は、木片あるいは土塊のように地に倒れ、サラユー河の吉祥なる砂洲に落ちた。

Verse 22

ततस्तु राघवः श्रुत्वा लक्ष्मणं गतजीवितम् । पतितं सरितस्तीरे विललाप सुदुःखितः

そのときラाघヴァは、ラクシュマナの命が去り、川辺に倒れたと聞くや、深い悲嘆に沈んで嘆き泣いた。

Verse 23

स्वयं गत्वा तमुद्देशं सामात्यः ससुहृज्जनः । लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा करुणं पर्यदेवयत्

彼はみずからその場所へ赴き、家臣と友人たちを伴った。そこで倒れているラクシュマナを見て、哀れみをもって慟哭した。

Verse 24

हा वत्स मां परित्यज्य किं त्वं संप्रस्थितो दिवम् । प्राणेष्टं भ्रातरं श्रेष्ठं सदा तव मते स्थितम्

「ああ、いとしき者よ！私を置いて、なぜ天へ旅立ったのか。おお、最勝の兄弟よ—我が命のごとく愛しい者—常に己が決意に堅く立っていたのに！」

Verse 25

तस्मिन्नपि महारण्ये गच्छमानः पुरादहम् । । अपि संधार्यमाणेन अनुयातस्त्वया तदा

その大いなる森においてさえ、私が都を発つとき、汝はその時わが後に従い—艱難に耐え、我を支えてくれた。

Verse 26

संप्राप्तेऽपि कबंधाख्ये राक्षसे बलवत्तरे । त्वया रात्रिमुखे घोरे सभार्योऽहं प्ररक्षितः

力強き羅刹カバンダが迫り、恐るべき夜の始まりにあっても、汝は我を—わが妻とともに—守護した。

Verse 28

येन शूर्पणखा ध्वस्ता राक्षसी सा च दारुणा । लीलयापि ममादेशात्सोयमेवंविधः स्थितः

その力によって、猛き羅刹女シュールパナカーは滅ぼされた。しかもそれは我が命により、戯れのごとく成されたのに、今や彼はこのような有様で横たわっている。

Verse 29

यद्बाहुबलमाश्रित्य मया ध्वस्ता निशाचराः । सोऽयं निपतितः शेते मम भ्राता ह्यनाथवत् ।

その腕力に頼って我は夜に彷徨う敵を滅した。その当の我が兄弟が、今は倒れて横たわり、まるで守る者なき者のようだ。

Verse 30

हा वत्स क्व गतो मां त्वं विमुच्य भ्रातरं निजम् । ज्येष्ठं प्राणसमं किं ते स्नेहोऽद्य विगतः क्वचित्

ああ、愛しき子よ。どこへ行ってしまったのだ、我を捨てて—汝の実の兄、長兄、命にも等しく愛しい者を。今日、汝の情はどこかへ消え失せたのか。

Verse 31

सूत उवाच । एवं बहुविधान्कृत्वा प्रलापान्रघुनन्दनः । मातृभिः सहितो दीनः शोकेन महतान्वितः

スータは語った。「このように種々の嘆きを多く口にしたのち、ラグの喜びなるラグナンダナは、悲嘆に打ちひしがれ、母たちとともに留まり、大いなる憂いに包まれていた。」

Verse 32

ततस्ते मंत्रिणस्तस्य प्रोचुस्तं वीक्ष्य दुःखितम् । विलपंतं रघुश्रेष्ठं स्त्रीजनेन समन्वितम्

そのとき家臣たちは、悲しみに沈む彼――ラグ族の最勝者が嘆き、女たちに囲まれているのを見て――諫めの言葉をもって語りかけた。

Verse 33

मंत्रिण ऊचुः । मा शोकं कुरु राजेन्द्र यथान्यः प्राकृतः स्थितः । कुरुष्व च यथेदं स्यात्सांप्रतं चौर्ध्वदैहिकम्

大臣たちは言った。「王の中の王よ、凡人のように嘆き沈んではなりません。いまこそ、後葬の儀（ūrdhvadaihika）が正しく執り行われるよう、お取り計らいください。」

Verse 34

नष्टं मृतमतीतं च ये शोचन्ति कुबुद्धयः । धीराणां तु पुरा राजन्नष्टं नष्टं मृतं मृतम्

「浅き知の者は、失われたもの、死したもの、過ぎ去ったものを嘆く。しかし堅忍の人にとっては、王よ、失われたものは失われたまま、死したものは死したままである。」

Verse 35

एवं ते मन्त्रिणः प्रोच्य ततस्तस्य कलेवरम् । लक्ष्मणस्य विलप्यौच्चैश्चन्दनोशीरकुंकुमैः

このように語り終えると、彼ら大臣は高らかに嘆きつつ、ラクシュマナの御身を整え、白檀とウシーラ、クンクマを塗って香しくした。

Verse 36

कर्पूरागुरुमिश्रैश्च तथान्यैः सुसुगन्धिभिः । परिवेष्ट्य शुभैर्वस्त्रैः पुष्पैः संभूष्य शोभनैः

樟脳とアグル（沈香木）を混ぜ、ほかの甘美な香りを添えて、（その身）を吉祥の布で包み、麗しい花々で荘厳した。

Verse 37

चन्दनागुरुकाष्ठैश्च चितिं कृत्वा सुविस्तराम् । न्यदधुस्तस्य तद्गात्रं तत्र दक्षिणदिङ्मुखम्

白檀とアグル（沈香木）で広々とした荼毘の薪堆を築き、そこに彼の身を安置し、顔を南方へ向けた。

Verse 38

एतस्मिन्नंतरे जातं तत्राश्चर्यं द्विजोत्तमाः । तन्मे निगदतः सर्वं शृण्वंतु सकलं द्विजाः

その間に、ああ最勝の二度生まれ（ドヴィジャ）たちよ、そこに驚くべき出来事が起こった。今、婆羅門たちよ、私が語るままに、その全ての次第を聞け。

Verse 39

यावत्तेंऽतः समारोप्य चितां तस्य कलेवरम् । प्रयच्छंति हविर्वाहं तावन्नष्टं कलेवरम्

彼の身を荼毘の薪堆へと載せ、火—供物を運ぶ者（ハヴィルヴァーハ）—に捧げようとした、そのまさに時、身体は忽然と消え失せた。

Verse 40

एतस्मिन्नंतरे वाणी निर्गता गगनांगणात् । नादयंती दिशः सर्वाः पुष्पवर्षादनंतरम्

まさにその時、天空の広がりより天上の声が発し、花の雨の直後に、あらゆる方角へと轟き渡った。

Verse 41

रामराम महाबाहो मा त्वं शोकपरो भव । न चास्य युज्यते वह्निर्दातुं चैव कथंचन

「ラーマよ、ラーマよ、偉大なる腕の者よ——悲嘆に沈むな。いかなる意味でも、彼を葬送の火に委ねるのは相応しくない。」

Verse 42

ब्रह्मज्ञानप्रयुक्तस्य संन्यस्तस्य विशेषतः । अग्निदानं न युक्तं स्यात्सर्वेषामपि योगिनाम्

「とりわけ梵知（ブラフマンの智）に安住する者、殊に出家の遁世者（サンニャーシン）にとって、火への供養は相応しくない。実に、瑜伽行者一般においても、それはふさわしいとは見なされない。」

Verse 43

तवायं बांधवो राम ब्रह्मणः सदनं गतः । ब्रह्मद्वारेण चात्मानं निष्क्रम्य सुमहायशाः

「ラーマよ、そなたのこの縁者は梵天（ブラフマー）の住処へ至った。大いなる名声の者は、『梵門』を通って己を解き放ち、旅立った。」

Verse 44

अथ ते मंत्रिणः प्रोचुस्तच्छ्रुत्वाऽकाशगं वचः । अशोच्यो यं महाराज संसिद्धिं परमां गतः । लक्ष्मणो गम्यतां शीघ्रं तस्मात्स्वभवने विभो

そのとき大臣たちは、虚空より響いた言葉を聞いて言った。「大王よ、彼は嘆くべき者ではありません。至上の成就に到ったのです。ゆえに主よ、ラクシュマナをここより速やかに、その本来の住処へお連れください。」

Verse 45

चिन्त्यन्तां राजकार्याणि तथा यच्चौर्ध्वदैहिकम् । कुरु स्नेहोचितं तस्य पृष्ट्वा ब्राह्मणसत्तमान्

「国の政務を整え、また死後の儀礼に要することも行いなさい。最上のバラモンたちに問い、情と義務にかなう行いを彼のために成し遂げよ。」

Verse 46

राम उवाच । नाहं गृहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन विनाऽधुना । प्राणानत्र विहास्यामि यथा तेन महात्मना

ラーマは言った。「今、ラクシュマナなくしては我は家へ帰らぬ。あの大いなる魂の者がしたように、ここで命を捨てよう。」

Verse 47

एष पुत्रो मया दत्तः कुशाख्यो मम संमतः । युष्मभ्यं क्रियतां राज्ये मदीये यदि रोचते

「この子はクシャ（Kuśa）と名づけられ、我が認めた子である。今、汝らに託す。望むなら、我が国において王位に就けよ。」

Verse 48

एवमुक्त्वा ततो रामो गन्तुकामो दिवालयम् । चिन्तयामास भूयोऽपि स्मृत्वा मित्रं विभीषणम्

かく語り終えると、神々の住まいへ旅立たんとするラーマは、友ヴィビーシャナ（Vibhīṣaṇa）を思い出して、再び思索した。

Verse 49

मया तस्य तदा दत्तं लंकायां राज्यमक्षयम् । बहुभक्तिप्रतुष्टेन यावच्चन्द्रार्कतारकाः

「その時、我はランカーにおいて彼に朽ちぬ王権を授けた。あふれる帰依に大いに満足し、月と日と星々が存する限り。」

Verse 50

अतिक्रूरतरा जाती राक्षसानां यतः स्मृता । विशेषाद्वरपुष्टानां जायतेऽत्र धरातले

羅刹の種族は、きわめて凶暴であると伝えられる。とりわけ、恩寵の賜物によって力を増した者たちが、この地上に生まれ出る。

Verse 51

तच्चेद्राक्षसभावेन स महात्मा विभीषणः । करिष्यति सुरैः सार्धं विरोधं रावणो यथा

しかし、もし大いなる魂をもつヴィビーシャナが、羅刹の性向によって、スラたちと共に神々へ敵対するなら――ラーヴァナがしたように――

Verse 52

तं देवाः सूदयिष्यंति उपायैः सामपूर्वकैः । त्रैलोक्यकण्टको यद्वत्तस्य भ्राता दशाननः

そのとき神々は、和睦を端緒とする策をもって彼を滅ぼすであろう――三界の棘であった兄ダシャーナナ（十首）を滅ぼしたように。

Verse 53

ततो मे स्यान्मृषा वाणी तस्माद्गत्वा तदंतिकम् । शिक्षां ददामि तस्याहं यथा देवान्न दूषयेत्

そうなれば、わたしの言葉は虚偽となってしまう。ゆえに自ら彼のもとへ赴き、教えを授けよう――神々を害さぬように。

Verse 54

तथा मे परमं मित्रं द्वितीयं वानरः स्थितः । सुग्रीवाख्यो महाभागो जांबवांश्च तथाऽपरः

同じく、わたしの第二の至友はヴァーナラの中に立つ――大いに幸いなるスグリーヴァ、そしてまた、もう一人の堅き友ジャンバヴァーン。

Verse 55

सभृत्यो वायुपुत्रश्च वालिपुत्रसमन्वितः । कुमुदाख्यश्च तारश्च तथान्येऽपि च वानराः

また、従者を伴う風神ヴァーユの子もおり、ヴァーリの子と共にある。さらにクムダ、ターラー、そして他のヴァーナラたちもいる。

Verse 56

तस्मात्तानपि संभाष्य सर्वान्संमंत्र्य सादरम् । ततो गच्छामि देवानां कृतकृत्यो गृहं प्रति

ゆえに、彼らとも語り、すべての者に敬意をもって相談し終えたのち、我が務めを果たし、神々の御住まいへと赴く。

Verse 57

एवं संचिन्त्य सुचिरं समाहूय च पुष्पकम् । तत्रारुह्य ययौ तूर्णं किष्किन्धाख्यां पुरीं प्रति

かくして久しく思案したのち、彼は空飛ぶ車プシュパカを呼び寄せ、そこに乗り、キシュキンダと名づく都へと疾く向かった。

Verse 58

अथ ते वानरा दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् । विज्ञाय राघवं प्राप्तं सत्वरं सम्मुखा ययुः

そのとき、ヴァーナラの勇士たちは、燦然と輝くプシュパカの出現を見て、ラाघヴァ（ラーマ）の到来を悟り、ただちに急ぎ出て、面前に迎えた。

Verse 59

ततः प्रणम्य ते दूराज्जानुभ्यामवनिं गताः । जयेति शब्दमादाय मुहुर्मुहुरितस्ततः

それから彼らは遠くより礼拝し、両膝をついて地に伏し、幾度も幾度も「勝利あれ！」と叫んだ。

Verse 60

ततस्तेनैव संयुक्ताः किष्किन्धां तां महापुरीम् । विविशुः सत्पताकाभिः समंतात्समलंकृताम्

そののち彼と連れ立って、四方を立派な旗幟で飾り立てた大都キシュキンダへと入っていった。

Verse 61

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्सुग्रीवभवने शुभे । प्रविवेश द्रुतं रामः सर्वतः सुविभूषिते

そののち、最上のヴィマーナより降り立ったラーマは、四方ことごとく美しく荘厳された、スグリーヴァの吉祥なる御殿へと速やかに入った。

Verse 62

तत्र रामं निविष्टं ते विश्रांतं वीक्ष्य वानराः । अर्घ्यादिभिश्च संपूज्य पप्रच्छुस्तदनन्तरम्

そこで、座して憩うラーマを見たヴァーナラたちは、アルギャをはじめ諸供物をもって恭しく供養し、そののち直ちに問いかけた。

Verse 63

वानरा ऊचुः । तेजसा त्वं विनिर्मुक्तो दृश्यसे रघुनन्दन । कृशोऽस्यतीव चोद्विग्नः कच्चित्क्षेमं गृहे तव

ヴァーナラたちは言った。「おお、ラグ族の歓喜たる御方よ。あなたは昔の光輝を失われたかのように見え、ひどく痩せ、心も騒いでおられる。御身の御家と御一門は安穏であろうか。」

Verse 64

काये वाऽनुगतो नित्यं तथा ते लक्ष्मणोऽनुजः । न दृश्यते समीपस्थः किमद्य तव राघव

「また、御身に常に影のごとく随う弟ラクシュマナが、近くに見えぬ。今日は何ゆえか、ラाघヴァよ。」

Verse 65

तथा प्राणसमाऽभीष्टा सीता तव प्रभो । दृश्यते किं न पार्श्वस्था एतन्नः कौतुकं परम्

「同じく、御命にも勝って愛しきシーターが、主よ、なぜ御側に立っておられぬのか。これこそ我らの最大の不思議である。」

Verse 66

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं निःश्वस्य राघवः । वाष्पपूर्णेक्षणो भूत्वा सर्वं तेषां न्यवेदयत्

スータは語った。彼らの言葉を聞くや、ラ―ガヴァは久しく深いため息をつき、涙に満ちた眼で、すべての事の次第を彼らに告げた。

Verse 67

अथ सीता परित्यक्ता तथा भ्राता स लक्ष्मणः । यदर्थं तत्र संप्राप्तः स्वयमेव द्विजोत्तमाः

「かくしてシーターは退けられ、我が弟ラクシュマナもまた同じ。まさにそのために、我自らここへ来たのだ、ああ、最勝の二度生まれよ。」

Verse 68

तच्छ्रुत्वा वानराः सर्वे सुग्रीवप्रमुखास्ततः । रुरुदुस्ते सुदुःखार्ताः समालिंग्य ततः परम्

それを聞くと、スグリーヴァを先頭とするヴァーナラたちは皆、激しい悲嘆に打たれた。彼らは泣き、やがて（彼を、あるいは互いを）抱きしめて、なお嘆きに沈んだ。

Verse 69

एवं चिरं प्रलप्योच्चैस्ततः प्रोचू रघूत्तमम् । आदेशो दीयतां राजन्योऽस्माभिरिह सिध्यति

彼らは久しく声高く嘆いたのち、ラグフーッタマに申し上げた。「王よ、ご命令を。ここで成すべきことは、われらが必ず成し遂げます。」

Verse 70

धन्या वयं धरापृष्ठे येषां त्वं रघुसत्तम । ईदृक्स्नेहसमायुक्तः समागच्छसि मंदिरे

地の上にあって我らは幸いです、ラグ族の最勝よ。かくも深い慈愛に満ちて、あなたが我らの住まいへお越しくださるのですから。

Verse 71

राम उवाच । उषित्वा रजनीमेकां सुग्रीव तव मंदिरे । प्रातर्लंकां गमिष्यामि यत्रास्ते स विभीषणः

ラーマは言った。「スグリーヴァよ、汝の館に一夜とどまったのち、朝にランカーへ赴く。そこにヴィビーシャナが住している。」

Verse 72

प्रधानामात्ययुक्तेन त्वयापि कपिसत्तम । आगंतव्यं मया सार्धं विभीषणगृहं प्रति

「猿の中の最勝者よ、汝もまた、重臣たちを伴い、我と共にヴィビーシャナの邸へ来るべし。」

Verse 97

येनेन्द्रजिद्धतो युद्धे तादृग्रूपो निशाचरः । स एष पतितः शेते गतासुर्धरणीतले

戦においてインドラジットを討ち取った、かくも恐るべき姿の夜行の羅刹は、いまここに倒れ伏し、大地に横たわって命尽きている。