Adhyaya 23

Verse 1

नारद उवाच । ततश्च शैलजा देवी चिक्रीड सुभगा तदा । देवगंधर्वकन्याभिर्नगकिंनरसंभवाः । मुनीनां चापि याः कन्यास्ताभिः सार्धं च शोभना

ナーラダは言った。ついで吉祥なる山の娘なる女神シャイラジャー（パールヴァティー）は、麗しき光を放ちながら歓喜して戯れた。デーヴァとガンダルヴァの乙女たち、山の精霊やキンナラの族に生まれた者たち、さらに牟尼たちの娘らと共に、みな荘厳なる友として集った。

Verse 2

कदाचिदथ मेरुस्थो वासवः पांडुनंदन । सस्मारा मां ययौ चाहं संस्मृतो वासवं तदा

ある時、ヴァーサヴァ（インドラ）がメール山に在した折、パーンドゥの子よ、彼は私を想起した。私もまたその想いに呼ばれるように、その時ヴァーサヴァのもとへ赴いた。

Verse 3

मां दृष्ट्वा च सहस्राक्षः समुत्थायातिहर्षितः । पूजयामास तां पूजां प्रतिगृह्याहमब्रुवम्

私を見るや、千眼の者（インドラ）は大いなる歓喜に満ちて立ち上がった。彼は私を供養し礼拝した。私はその供養を受けて、言葉を発した。

Verse 4

महासुर महोन्मादकालानल दिवस्पते । कुशलं विद्यते कच्चिच्च नंदसि

おお昼の主（インドラ）よ、大いなるアスラを鎮め、戦場にて狂う時の火のごとき御方よ——安寧は保たれているか。そなたは満ち足りているか。

Verse 5

पृष्टस्त्वेवं मया शक्रः प्रोवाच वचनं स्मयन् । कुशलस्यांकुरस्तावत्संभूतो भुवनत्रये

このように私が問うと、シャクラ（インドラ）は微笑んで答えた。「まことに、安寧の最初の芽が三界にわたり生じたのだ。」

Verse 6

तत्फलोदयसंपत्तौ तद्भवान्संस्मृतो मुने । वेत्सि सर्वमतं त्वं वै तथापि परिनोदकः

その実りある繁栄が現れたとき、聖仙よ、私はあなたを想い起こしました。あなたはまことにあらゆる見解を知りつつ、なお問いかけによって促し導かれるのです。

Verse 7

निर्वृतिं परमां याति निवेद्यार्थं सुहृज्जने

真の友の輪に自らの目的を告げることで、人は最高の満足に至る。

Verse 8

तद्भवाञ्छैलजां देवीं शैलंद्रं शैलवल्लभाम् । हरं संभावय वरं यन्नान्यं रोचयंति ते

ゆえに、どうかこの縁をお取り計らいください。山の主に愛される女神シャイラジャーが、他の誰にも心惹かれず、最勝の花婿としてハラ（シヴァ）を選ばれますように。

Verse 9

ततस्तद्वाक्यमाकर्ण्य गतोऽहं शैलसत्तमम् । ओषधिप्रस्थनिलयं साक्षादिव दिवस्पतिम्

その言葉を聞いて、私はかの最勝の山へ赴いた。薬草に覆われた高原の住処へ――そこでは昼の主が、まるで眼前に顕現しているかのようであった。

Verse 10

तत्र हैमे स्वयं तेन महाभक्त्या निवेदिते । महासने पूजितोहमुपविष्टो महासुखम्

そこで、彼が大いなる信愛をもって自ら捧げた黄金の座に、私はしかるべく礼拝され、至福のうちに大座へと着座した。

Verse 11

गृहीतार्घ्यं ततो मां च पप्रच्छ श्लक्ष्णया गिरा । कुशलं तपसः शैलः शनैः फुल्लाननांबुजः

アルギャ（供水）を受け取ると、彼は柔らかな声で私にそっと問いかけた。苦行に堅く住するその山は、次第に輝きを増し、蓮華のような顔が歓喜にゆっくりと開いた。

Verse 12

अहमप्यस्य तत्प्रोच्य प्रत्यवोचं गिरीश्वरम् । त्वया शैलेंद्र पूर्वां वाप्यपरां च दिशं तथा

彼の言葉に答えたのち、私は山々の主に向かって言った。「おお峰々の王よ、あなたによって東方も—同じく西方も—しかるべく奉仕され、支えられてきた。」

Verse 13

अवगाह्य स्थितवता क्रियते प्राणिपालना । अहो धन्योसि विप्रेंद्राः साहाय्येन तवाचल

あなたに身を寄せて住まう者たちによって、生きとし生けるものの守護が成し遂げられる。まことに、山よ、あなたは福徳に満ちている—あなたの扶けにより、最勝のバラモンたちさえ養われるのだ。

Verse 14

तपोजपव्रतस्नानौः साध्यंत्यात्मनः परम् । यज्ञांगसाधनैः कांश्चित्कंदादिफलदानतः

苦行、真言の誦持（ジャパ）、誓戒、そして聖なる沐浴によって、人はアートマンの最高の善に到達する。また、供犠（ヤジュニャ）の肢となる諸々の資具を整え、根や果実などを施すことによっても功徳を得る。

Verse 15

त्वं समुद्धरसि विप्रान्किमतः प्रोच्यते तव । अन्येऽपि जीव बहुधात्वामुपाश्रित्य भूधर

あなたはバラモンたちを引き上げ、養っている—これ以上、何を讃えるべきだろうか。まことに、大地を担う者よ、多くの他の生きものもまた、あなたに帰依してさまざまに生きている。

Verse 16

मुदिताः प्रतिवर्तंते गृहस्थमिव प्राणिनः । शीतमातपवर्षांश्च क्लेशान्नानाविधान्सहन्

生きとし生けるものは歓喜して汝のもとへ帰り来る。あたかも家長の家に帰るがごとく、寒さ・暑さ・雨など種々の苦難を耐え忍びつつ。

Verse 17

उपाकरोषि जंतूनामेवंरूपा हि साधवः । किमतः प्रोच्यते तुभ्यं धन्यस्त्वं पृथिवीधर

汝は衆生を助け給う。まことに善き人の性とはかくのごとし。これ以上、汝に何を申そうか。幸いなるかな、地を担う山よ。

Verse 18

कंदरं यस्य चाध्यास्ते स्वयं तव महेश्वरः । इत्युक्तवति वाक्यं च यथार्थं मयिफाल्गुन

「その洞窟にこそ、マヘーシュヴァラ自らが住まわれる。まさにそれが汝の聖なる住処である。」彼女がこう語ったとき、その言葉は我が身において真実となった、オー・パールグナよ。

Verse 19

हिमशैलस्य महिषी मेना आगाद्दिदृक्षया । अनुयाता दुहित्रा च स्वल्पाश्च परिचारिकाः

ヒマーラヤの妃メーナーは、（彼を）拝見せんと願って来た。娘を伴い、侍女もわずかばかり従えて。

Verse 20

लज्जयानतसर्वांगी प्रविवेश सदो महत् । ततो मां शैलमहिषी ववंदे प्रणिपत्य सा

恥じらいにより全身をうなだれて、彼女はその大いなる सभा（集会の殿）へと入った。ついで山の女王（パールヴァティー）は地に伏して礼拝し、我に恭敬の拝礼を捧げた。

Verse 21

वस्त्रनिर्गूढवदना पाणिपद्मकृतांजलिः । तामहं सत्यरूपाभिराशीर्भिः समवर्धयम्

衣により顔を半ば覆い、蓮華の手を合掌してアンジャリを結ぶ彼女に、我は真実の相をもつ祝福を授け、かくして彼女を力づけ高めた。

Verse 22

पतिव्रता शुभाचारा सुबगा वीरसूः शुभे । सदा वीरवती चापि भव वंशोन्नतिप्रद

吉祥なる者よ—夫に貞節を尽くすパティヴラターとなり、善き行いを保ち、福運に恵まれ、勇者の母となれ。常に勇ましき子孫を得て、汝の家系を高める者となれ。

Verse 23

ततोऽहं विस्मिताक्षीं च हिमवद्गिरिपुत्रिकाम् । मृदुवाण्या प्रत्यवोचमेहि बाले ममांतिकम्

そのとき、驚きに目を見開くヒマヴァトの娘を見て、我は柔らかな言葉で告げた。「来なさい、幼子よ、我が近くへ。」

Verse 24

ततो देवी जगन्माता बालबावं स्वकं मयि । दर्शयंती स्वपितरं कंठे गृह्यांकमावि शत्

その後、世界の母なる女神は、我の前で自らの幼子のような様子を示し、父の首に抱きついて、その膝の上に身を寄せた。

Verse 25

उवाच वाचं तां मंदं मुनिं वंदय पुत्रिके । मुनेः प्रसादतोऽवश्यं पतिमाप्स्यसि संमतम्

彼はやさしく告げた。「娘よ、ムニ（聖仙）に礼拝しなさい。ムニのご加護により、汝は必ずや、望みかつ心にかなう夫を得るであろう。」

Verse 26

इत्युक्ता सा ततो बाला वस्त्रांतपि हितानना । किंचित्सहुंकृतोत्कंपं प्रोच्य नोवाच किंचन

このように話しかけられると、その少女は衣の端で顔を隠し、わずかに震える声を出しただけで、それ以上は何も言わなかった。

Verse 27

ततो विस्मितचित्तोहमुपचारविदांवरः । प्रत्यवोचं पुनर्देवीमेहि दास्यामि ते शुभे

そこで私は、心に驚きを抱きつつも礼儀を心得ていたので、再び女神にこう言った。「来なさい、吉祥なる方よ。あなたにそれを差し上げましょう。」

Verse 28

रत्नक्रीडनकं रम्यं स्तापितं सुचिरं मया । इत्युक्ता सा तदोत्थाय पितुरंकात्सवेगतः

「美しい宝石の玩具を、私が長い間大切にしてきました」と告げられると、彼女はすぐに父の膝から素早く立ち上がった。

Verse 29

वंदमाना च मे पादौ मया नीतांक मात्मनः । मन्यता तां जगत्पूज्यामुक्तं बाले तवोचितम्

彼女が私の足元に礼拝すると、私は彼女を世界中から崇拝されるにふさわしい方だと思い、自分の膝の上に乗せてこう言った。「子よ、これはあなたにふさわしいことです。」

Verse 30

न तत्पश्यामि यत्तुभ्यं दद्म्याशीः का तवोचिता । इत्युक्ते मातृवात्सल्याच्छैलेन्द्र महिषी तदा

「あなたに真にふさわしい祝福が何であるか、私にはわかりません。」こう言われた時、山の王の妃は、母としての優しい愛情に動かされ、その時答えた。

Verse 31

नोदयामास मां मंदमानशीःशंकिता तदा । भगवन्वेत्सि सर्वं त्वमतीतानागतं प्रभो

そのとき彼女は、ためらう心と不安な疑いを抱きつつ私を促して言った。「おお、福徳の主よ、あなたは一切を知り給う――過去も未来も、主よ。」

Verse 32

तदहं ज्ञातुमिच्छामि कीदृशोऽस्याः पतिर्भवेत् । श्रुत्वेति सस्मितमुखः प्रावोचं नर्मवल्लभः

「それゆえ知りたいのです。彼女の夫はどのようなお方となりましょうか。」それを聞いて、私は微笑みつつ、戯れを交えたやさしい口調で答えた。

Verse 33

न जातोऽस्याः पतिर्भद्रे वर्तते च कुलक्षणः । नग्नोऽतिनिर्धनः क्रोधीवृतः क्रूरैश्च सर्वदा

「おお、やさしき御方よ。彼女の夫はまだ生まれておりませぬ。されど家のしるしはすでに現れております。彼は裸にして、はなはだ貧しく、怒りやすく、常に残忍な仲間に囲まれましょう。」

Verse 34

श्रुत्वेति संभ्रमाविष्टो ध्वस्तवीर्यो हिमाचलः । मां तदा प्रत्युवाचेदं साश्रुकण्ठो महागिरिः

それを聞くや、ヒマーチャラは動揺に呑まれ、勇気は砕けたかのようであった。やがて大いなる山は、涙に喉を詰まらせつつ、私に答えた。

Verse 35

अहो विचित्रः सं सारो दुर्वेद्यो महतामपि । प्रवरस्त्वपि शक्त्या यो नरेषु न कृपायते

「ああ、世のサンサーラはなんと不思議で、偉大なる者にも測りがたい。力において最上の者でさえ、人々に慈悲を示さぬことがある。」

Verse 36

यत्नेन महता तावत्पुण्यैर्बहुविधैरपि । साधयत्यात्मनो लोको मानुष्य मतिदुर्लभम्

大いなる努力によって、また多種多様な功徳によってさえ、衆生は自らのために、得がたい人間の身を成就する。

Verse 37

अध्रुवं तद्ध्रवत्वे च कथंचित्परिकल्प्यते । तत्रापि दुर्लभानाम समानव्रतचारिणी

無常なるものが、どういうわけか常住であるかのように思いなされる。しかも稀なる得の中にさえ、同じ誓戒と修行を共にしない妻がいる。

Verse 38

साध्वी महाकुलोत्पन्ना भार्याया स्यात्पतिव्रता । तत्रापि दुर्लभं यच्च तया धर्मनिषेवणम्

貞淑にして名門に生まれた妻は、夫に尽くすパティヴラターとなり得る。されどなお、彼女が堅くダルマを修し奉ずることは稀である。

Verse 39

सह वेदपुराणोक्तं जगत्त्रयहितावहम् । एतत्सुदुर्लभं यच्च तस्यां चैव प्रजायते

さらに、ヴェーダとプラーナに説かれ、三界を益するダルマもまた、きわめて得がたい——その真の法徳が、彼女のうちに実際に生じることである。

Verse 40

तदपत्यमपत्यार्थं संसारे किल नारद । एतेषां दुर्लभानां हि किंचित्प्राप्नोति पुण्यवान्

おおナーラダよ、この世の輪廻において人は家系のために子を求める。されどこれら稀有の得のうち、福徳ある者のみが、わずかな分さえも得るのである。

Verse 41

सर्वमेतदवाप्नोति स कोपि यदिवा न वा । किंचित्केनापि हि न्यूनं संसारः कुरुते नरम्

たとえ人がこれらすべてを得ようとも、あるいは何も得られずとも、輪廻（サンサーラ）はなお人を何らかの点で欠けた者とする。世の生存は常に不足を後に残すからである。

Verse 42

अथ संसारिको दोषः स्वकृतं यत्र भुज्यते । गार्हस्थ्यं च प्रशंसंति वेदाः सर्वेऽपि नारद

さて、世の輪廻の過失とはこれである。そこでは自らの行為の果を、楽としても苦としても、必ず味わわねばならない。しかれども、ああナーラダよ、すべてのヴェーダはなお家住期（ガールハスティヤ）を讃える。

Verse 43

नेति केचित्तत्र पुनः कथं ते यदि नो गृही । अतो धात्रा च शास्त्रेषु सुतलाभः प्रशंसितः

ある者はそこで「否」と言う。だが改めて問う—もし真に認められていないのなら、どうしてそうなり得ようか。ゆえに創造主ダートリ（Dhātṛ）は、聖典（シャーストラ）において、善き子孫を得ることを最も尊い祝福として讃えた。

Verse 44

पुनश्चसृष्टिवृद्ध्यर्थं नरकत्राणनाय च । तत्र स्त्रीणां समुत्पत्तिं विना सृष्टिर्न जायते

さらにまた、創造の増大のため、そして地獄からの救済のために、その生成の秩序においては、女性の出現なくして創造は生じない。

Verse 45

सा च जातिप्रकृत्यैव कृपणा दैन्यभागिनी । तासामुपरि मावज्ञा भवेदिति च वेधसा । शास्त्रेषूक्तमसंदिग्धं वाक्यमेतन्महात्फलम्

「彼女はその生まれと本性ゆえに、貧しさと艱難の分け前を担う者である。ゆえに制定者ヴェーダサ（ブラフマー）は、そのような女性を侮ってはならぬと定めた。この言葉はシャーストラに疑いなく説かれ、偉大な霊的果報をもたらす。」

Verse 46

दशपुत्रसमा कन्या दशपुत्रान्प्रवर्द्धयन् । यत्फलं लभते मर्त्यस्तल्लभ्यं कन्ययैकया

ただ一人の娘は十人の息子に等しい。十人の息子を養い育てて人が得る功徳の果は、ただ一人の娘を育てることによっても同じく得られる。

Verse 47

तस्मात्कन्या पितुः शोच्या सदा दुःखविवर्धिनी

それゆえ娘は父にとって常に憐れむべき存在であり、彼女は絶えず悲しみを増し加える因となる。

Verse 48

यापि स्यात्पूर्णसर्वार्था पतिपुत्रधनान्विता । त्वयोक्तं च कृते ह्यस्यास्तद्वाक्यं मम शोकदम्

たとえ彼女があらゆる目的を満たし、夫と子と財に恵まれていようとも、あなたが彼女について語り、なしたその言葉こそが、私には悲しみをもたらす。

Verse 49

केन दोषेण मे पुत्री न योग्या आशिषामता । न जातोऽस्याः पतिः कस्माद्वर्तते वा कुलक्षणः

「いかなる咎によって、わが娘は（良き婚姻の）祝福にふさわしくないと見なされるのか。なぜ彼女の夫となる者はいまだ現れず、あるいは吉祥なる家運の徴が見えぬのか。」

Verse 50

निर्धनश्च मुने कस्मात्सर्वेषां सर्वदः कुतः । इति दुर्घटवाक्यं ते मनो मोहयतीव मे

「おお牟尼よ、どうして『無財』でありながら、しかも万人に万物を施す者であり得るのか。」—あなたのその、いかにも成り立ち難い言葉が、私の心を惑わせる。

Verse 51

इति तं पुत्रवात्सल्यात्सभार्यं शोकसंप्लुतम् । अहमाश्वासयं वाग्भिः सत्याभिः पांडुनंदन

かくして我は、子への深き愛ゆえに妻とともに悲嘆に沈む彼を見て、パーンドゥの子よ、真実の言葉をもって慰めた。

Verse 52

मा शुचः शैलराज त्वं हर्षस्थानेऽतिपुण्यभाक् । श्रृणु तद्वचनं मह्यं यन्मयोक्तं च ह्यर्थवत्

「憂うるな、山々の王よ。汝はきわめて功徳深く、これは歓喜すべき時である。我が言葉を聴け。我が語ることはまことに意義あるものだ。」

Verse 53

जगन्माता त्वियं बाला पुत्री ते सर्वसिद्धिदा । पुरा भवेऽभवद्भार्या सतीनाम्ना भवस्य या

「この幼き乙女こそ真に世界の母—汝の娘にして、あらゆる成就を授ける者。かつて彼女はバヴァ（シヴァ）の妻となり、サティーの名で知られていた。」

Verse 54

तदस्याः किमहं दद्मि रवेर्दीपमिवाल्पकः । संचिंत्येति महादेव्या नाशिषं दत्तवानहम्

「我に何を彼女へ捧げ得ようか—小さき灯を太陽に供するがごとし。」そう思い、我は大女神にいかなる「祝福」も授けなかった。

Verse 55

न जातोऽभवद्भार्या पतिश्चेति वर्तते च भवो हि सः । न स जातो महादेवो भूतभव्यभवोद्भवः

「彼は世俗の意味では『生まれた』のではない。しかれども『夫』『妻』と語られる—彼こそバヴァ（シヴァ）なるがゆえ。かのマハーデーヴァは不生であり、過去・未来、そして一切の生成は彼より起こる。」

Verse 56

शरण्यः शाश्वतः शास्ता शंकरः परमेश्वरः

彼は一切の帰依処、常住にして、至上の統御者にして師—シャンカラ（Śaṅkara）、最高の主である。

Verse 57

सर्वे देवा यत्पदमामनंति वेदैश्च सर्वैरपि यो न लभ्यः । ब्रह्मादिविश्वं ननु यस्य शैल बालस्य वा क्रीडनकं वदंति

すべての神々は彼の至上の境地を礼拝する。されど、あらゆるヴェーダを尽くしても彼を完全には得られない。まことに、梵天（Brahmā）に始まる全宇宙は、その「山の御子」にとってはただの玩具だと言われる。

Verse 58

स चामंगल्यशीलोऽपि मंगलां यतनो हरः । निर्धनः सर्वदश्चासौ वेद स्वं स्वयमेव सः

たとえ「不吉な相」とさえ語られようとも、ハラ（Hara）こそ吉祥の根源である。たとえ「無財」と言われようとも、彼は一切を施す者であり、自らの真実の本性をただ自らによって知る。

Verse 59

स च देवोऽचलः स्थाणुर्महादेवोऽजरो हरः । भविष्यति पतिः सोऽस्यास्तत्किमर्थं तु शोचसि

そしてその神—不動にして堅固なるスターヌ（Sthāṇu）、マハーデーヴァ、老いなきハラ—が彼女の夫となる。ゆえに、なぜ嘆くのか。