Adhyaya 72

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र मणिनागेश्वरं शुभम् । उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयंकरम् । स्थापितं मणिनागेन लोकानां हितकाम्यया

聖マールカンデーヤは言った。次に、王の中の最勝者よ、北なるナルマダー河畔にある吉祥のマニナーゲーシュヴァラへ赴くがよい。そこは一切の罪を滅する者、マニナーガが衆生の利益を願って建立したのである。

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । आशीविषेण सर्पेण ईश्वरस्तोषितः कथम् । क्षुद्राः सर्वस्य लोकस्य भयदा विषशालिनः

ユディシュティラは言った。毒ある蛇によって、いかにして主は喜ばれたのですか。かの者らは卑しきもの、毒を宿し、あらゆる人々に恐れを与えます。

Verse 3

कथ्यतां तात मे सर्वं पातकस्योपशान्तिदम् । मम सन्तापजं दुःखं दुर्योधनसमुद्भवम्

尊き父よ、罪を鎮めるすべてを私に語ってください。苦悩より生じ、ドゥルヨーダナに起因するこの悲しみが、なお私を責め立てます。

Verse 4

कर्णभीष्मोद्भवं रौद्रं दुःखं पाञ्चालिसम्भवम् । तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं निर्वृतिं गतः

カルナとビーシュマより起こった荒ぶる悲嘆、またパンチャーリーにまつわる憂いは、あなたの蓮華のごとき口より流れ出る言葉の大河に洗い流され、私は安らぎに至りました。

Verse 5

श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां कथां वै पापनाशिनीम् । अयुक्तमिदमस्माकं द्विज क्लेशो न शाम्यति

あなたの口より歌い出された、罪を滅する聖なる物語を聞いたというのに、ああ二度生まれの方よ、なお我らの苦悩が鎮まらぬとは、まことにふさわしくありません。

Verse 6

अथवा प्राप्स्यते तात विद्यादानस्य यत्फलम् । तत्फलं प्राप्यते नित्यं कथाश्रवणतो हरेः

あるいはまた、尊き御方よ、知識を施すことによって得られる果報そのものが得られる。まことにその果報は、ハリの聖なる物語を聴聞することによって常に授かるのである。

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । यथायथा त्वं नृप भाषसे च तथातथा मे सुखमेति भारती । शैथिल्यता वा जरयान्वितस्य त्वत्सौहृदं नश्यति नैव तात । शृणुष्व तस्मात्सह बान्धवैश्च कथामिमां पापहरां प्रशस्ताम्

シュリー・マールカンデーヤは言った。「王よ、あなたが語れば語るほど、わが言葉は喜びへと変わる。老いにより衰え重荷を負う者であっても、あなたの友情は決して滅びない、愛しき者よ。ゆえに親族とともに、この称賛され罪を除く勝れた物語を聴きなさい。」

Verse 8

कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम्

「我は、起こったとおりに、古のイティハーサ（伝承史）を語ろう。」

Verse 9

कथितं पूर्वतो वृत्तैः पारम्पर्येण भारत

「バーラタよ、これは昔より、この物語に通じた人々によって、途切れぬ伝承の系譜として語り継がれてきた。」

Verse 10

द्वे भार्ये कश्यपस्यास्तां सर्वलोकेष्वनुत्तमे । गरुत्मन्तं च विनतासूत कद्रूरहीनथ

カश्यパには、あらゆる世界において比類なき二人の妻がいた。ヴィナターはガルトマン（ガルダ）を生み、カドルーは蛇族たるナーガたちを生んだ。

Verse 11

संतोषेण च ते तात तिष्ठतः काश्यपे गृहे । कद्रूश्च विनता नाम हृष्टे च वनिते सदा

いとしき者よ、二人はカश्यパの家に満ち足りて住んでいた。カドルーと、ヴィナターという名の女人で、いつも朗らかな様子であった。

Verse 12

ताभ्यां सार्द्धं क्रीडते च कश्यपोऽपि प्रजापतिः । ततस्त्वेकदिने प्राप्ते आश्रमस्था शुभानना

彼女らと共に、プラジャーパティたるカश्यパもまた戯れ、時を過ごしていた。やがてある日が訪れ、吉相の美しい顔立ちの者が、アーシュラマに留まりつつ…

Verse 13

उच्चैःश्रवं हयं दृष्ट्वा मनोवेगसमन्वितम् । पश्य पश्य हि तन्वङ्गी हयं सर्वत्र पाण्डुरम्

心の速さを備えた馬ウッチャイフシュラヴァスを見て、彼女は叫んだ。「見よ、見よ、細き肢の者よ。この馬はどこまでも白い！」

Verse 14

धावमानमविश्रान्तं जवेन मनसोपमम् । तं दृष्ट्वा सहसा चाश्वमीर्ष्याभावेन चाब्रवीत्

その馬は休むことなく駆け、速さは心にも比せられた。それを見て彼女は、馬にまつわる嫉みの情に動かされ、にわかに口を開いた。

Verse 15

कद्रूरुवाच । ब्रूहि भद्रे सहस्रांशोरश्वः किंवर्णको भवेत् । अहं ब्रवीमि कृष्णोऽयं त्वं किं वदसि तद्वद

カドルーは言った。「愛しき者よ、告げよ――千光者（太陽）のこの馬は何色か。私は黒だと言う。汝はどう言うのか。汝の見解を述べよ。」

Verse 16

विनतोवाच । पश्यसे ननु नेत्रैश्च कृष्णं श्वेतं न पश्यसि । असत्यभाषणाद्भद्रे यमलोकं गमिष्यसि

ヴィナターは言った。「自らの目で見ているではないか――白を見ず、黒を見るというのか。愛しき者よ、虚言を語ればヤマの国へ赴くであろう。」

Verse 17

सत्यानृते तु वचने पणस्तव ममैव तु । सहस्रं चैव वर्षाणां दास्यहं तव मन्दिरे

真実か虚偽か、言葉の賭けについては、汝と我との間の賭け金をこう定めよう。満ちた千年のあいだ、我は汝の住まいにて婢として仕えよう。

Verse 18

असत्या यदि मे वाणी कृष्ण उच्चैःश्रवा यदि । तदाहं त्वद्गृहे दासी भवामि सर्पमातृके

もし我が言葉が偽りであり、もしウッチャイフシュラヴァがまことに黒いのなら、蛇の母よ、そのとき我は汝の家の婢となろう。

Verse 19

यदि उच्चैःश्रवाः श्वेतोऽहं दासी च तवैव तु । एवं परस्परं द्वाभ्यां संवादोऽयं व्यवर्धत

「もしウッチャイフシュラヴァが白いなら、汝こそ我が婢となれ。」かくして二人のあいだで、この相互の争論と賭けはますます激しさを増した。

Verse 20

आश्रमेषु गता बाला रात्रौ चिन्तापरा स्थिता । बन्धुवर्गस्य कथितं समस्तं तद्विचेष्टितम्

若き乙女は隠棲の地へと赴いた。夜、彼女は不安に苛まれ、その件について起こったすべてを親族に語った。

Verse 21

पुत्राणां कथितं पार्थ पणं चैव मया कृतम् । हाहाकारः कृतः सर्पैः श्रुत्वा मात्रा पणं कृतम्

彼女は息子たちに言った。「愛しき者よ、私は賭けをしたのです」。母がその賭けをしたと聞き、蛇たちは驚愕して大声を上げた。

Verse 22

जाता दासी न सन्देहः श्वेतो भास्करवाहनः । उच्चैःश्रवा हयः श्वेतो न कृष्णो विद्यते क्वचित्

「彼女は奴隷となるでしょう、疑いようもありません。太陽の乗り物は白いのですから。あの馬、ウッチャイヒシュラヴァスは白く、どこを探しても黒いところはありません。」

Verse 23

कद्रूरुवाच । यथाहं न भवे दासी तत्कार्यं च विचिन्त्यताम् । विशध्वं रोमकूपेषु ह्युच्चैःश्रवहयस्य तु

カドゥルーは言った。「私が奴隷とならぬよう手段を考えなさい。馬のウッチャイヒシュラヴァスの毛穴に入り込むのです。」

Verse 24

एकं मुहूर्तमात्रं तु यावत्कृष्णः स दृश्यते । क्षणमात्रेण चैकेन दासी सा भवते मम

「たった一ムフールタの間だけでも彼が黒く見えれば、ほんの一瞬にして彼女は私の奴隷となるのです。」

Verse 25

दासीं कृत्वा तु तां तन्वीं विनतां सत्यगर्विताम् । ततः स्वस्थानगाः सर्वे भविष्यथ यथासुखम्

「真実を誇る細身のヴィナターを侍女として従わせたなら、そののち汝らは皆それぞれの住処に帰り、安らかに暮らすがよい。」

Verse 26

सर्पा ऊचुः । यथा त्वं जननी चाम्ब सर्वेषां भुवि पूजिता । तथा सापि विशेषेण वञ्चितव्या न मातरः

蛇たちは言った。「母上よ――母上がこの世で万人に礼拝されるように、彼女もまた母である。母を欺いてはならぬ、ことさらに。」

Verse 27

माता च पितृभार्या च मातृमाता पितामही । कर्मणा मनसा वाचा हितं तासां समाचरेत्

母、父の妻（継母）、外祖母、祖母に対しては、行い・心・言葉のすべてによって、常にその安寧のために振る舞うべきである。

Verse 28

सा ततस्तेन वाक्येन क्रुद्धा कालानलोपमा । मम वाक्यमकुर्वाणा ये केचिद्भुवि पन्नगाः

その言葉によって彼女は怒りに燃え、劫末の火のごとくであった。「そして地上のいかなる蛇であれ、わが命に従わぬ者は……」

Verse 29

हव्यवाहमुखे सर्वे ते यास्यन्त्यविचारितम् । मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे चैव भुजङ्गमाः

母の言葉を聞くや、すべての蛇たちは一瞬の思案もなく、ハヴィヤヴァーハ（火神）の口へと突き進む定めとなった。

Verse 30

केचित्प्रविष्टा रोमेषु उच्चैःश्रवहयस्य च । नष्टाः केचिद्दशदिशं कद्रूशापभयात्ततः

ある者は天馬ウッチャイヒシュラヴァス（Uccaiḥśravas）の毛の中へと入り、またある者はカドルー（Kadrū）の呪いを恐れて忽然と消え、十方へ逃げ散った。

Verse 31

केचिद्गङ्गाजले नष्टाः केचिन्नष्टाः सरस्वतीम् । केचिन्महोदधौ लीनाः प्रविष्टा विन्ध्यकन्दरे

ある者はガンガー（Gaṅgā）の水に消え、ある者はサラスヴァティー（Sarasvatī）に消え、ある者は大海に溶け入り、ある者はヴィンディヤ（Vindhya）山の洞窟へ入った。

Verse 32

आश्रित्य नर्मदातोये मणिनागोत्तमो नृप । तपश्चचार विपुलमुत्तरे नर्मदातटे

王よ、最勝のマニナーガ（Maṇināga）はナルマダー（Narmadā）の水に身を寄せ、ナルマダー北岸にて広大なる苦行（タパス）を修した。

Verse 33

मातृशापभयात्पार्थ ध्यायते कामनाशनम् । अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्

パールタ（Pārtha）よ、母の呪いを恐れて、彼は欲望を滅するものを観想した――分かち得ず、理を超え、生起と滅尽を離れたものを。

Verse 34

वायुभक्षः शतं साग्रं तदर्धं रविवीक्षकः । एवं ध्यानरतस्यैव प्रत्यक्षस्त्रिपुरान्तकः

百日余り、彼は風のみを糧として生き、さらにその半ばの間、太陽を凝視し続けた。かくして禅定に没入する彼に、トリプラーンタカ（Śiva）は直に顕現した。

Verse 35

साधु साधु महाभाग सत्त्ववांस्तु भुजंगम । त्वया भक्त्या गृहीतोऽहं प्रीतस्ते ह्युरगेश्वर । वरं याचय मे क्षिप्रं यस्ते मनसि वर्तते

「善いぞ、善いぞ、気高く堅固なる蛇よ。汝のバクティにより、我は汝に心を動かされた。喜ぶぞ、ナーガの主よ。汝の胸に宿る願いの恩寵を、速やかに求めよ。」

Verse 36

मणिनाग उवाच । मातृशापभयान्नाथ क्लिष्टोऽहं नर्मदातटे । त्वत्प्रसादेन मे नाथ मातृशापो भवेद्वृथा

マニナーガは言った。「主よ、母の呪いを恐れて、私はここナルマダーの岸辺で苦しんでまいりました。あなたのご加護により、主よ、その母の呪いが空しくなりますように。」

Verse 37

ईश्वर उवाच । हव्यवाहमुखं वत्स न प्राप्स्यसि ममाज्ञया । मम लोके निवासश्च तव पुत्र भविष्यति

イーシュヴァラは言った。「愛し子よ、我が命により、汝は『ハヴィヤヴァーハ・ムカ』の境地を得ることはない。されど汝の子は、我が世界に住まうであろう。」

Verse 38

मणिनाग उवाच । अत्र स्थाने महादेव स्थीयतामंशभागतः । सहस्रांशेन भागेन स्थीयतां नर्मदाजले । उपकाराय लोकानां मम नाम्नैव शङ्कर

マニナーガは言った。「マハーデーヴァよ、この地に部分の顕現としてお留まりください。ナルマダーの水の中に、千分の一の御分としてお住まいください、シャṅカラよ。諸世界の利益のため、私の名をもって。」

Verse 39

ईश्वर उवाच । स्थापयस्व परं लिङ्गमाज्ञया मम पन्नग । इत्युक्त्वान्तर्हितो देवो जगाम ह्युमया सह

イーシュヴァラは言った。「蛇なる者よ、我が命により、至上のリンガを स्थापितせよ。」そう語ると、神は姿を隠し、ウマーとともに去って行った。

Verse 40

मार्कण्डेय उवाच । तत्र तीर्थे तु ये गत्वा शुचिप्रयतमानसाः । पञ्चम्यां वा चतुर्दश्यामष्टम्यां शुक्लकृष्णयोः

マールカンデーヤは言った。「清らかで慎み深い心をもってそのティールタ（聖地）に赴く者は、白分・黒分いずれの半月においても、第五・第十四・第八のティティに……」

Verse 41

अर्चयन्ति सदा पार्थ नोपसर्पन्ति ते यमम् । दध्ना च मधुना चैव घृतेन क्षीरयोगतः

「……そして常に礼拝する、パールタよ。ヤマは彼らに近づかない。（供物として）ダディ（凝乳）、蜂蜜、ギー、そして乳を、法にかなって調え捧げる。」

Verse 42

स्नापयन्ति विरूपाक्षमुमादेहार्धधारिणम् । कामाङ्गदहनं देवमघासुरनिषूदनम्

彼らはヴィルーパークシャにアビシェーカ（灌頂沐浴）を捧げる。ウマーの身の半分を帯びる主、カーマの肢体を焼き尽くし、アガースラを滅した神に。

Verse 43

स्नाप्यमानं च ये भक्त्वा पश्यन्ति परमेश्वरम् । ते यान्ति च परे लोके सर्वपापविवर्जितैः

アビシェーカの沐浴を受けるパラメーシュヴァラを、信愛（バクティ）をもって拝する者は、あらゆる罪を離れて、至高の世界へと赴く。

Verse 44

श्राद्धं प्रेतेषु ये पार्थ चाष्टम्यां पञ्चमीषु च । ब्राह्मणैश्च सदा योग्यैर्वेदपाठकचिन्तकैः

パールタよ、亡き者のためにシュラーダ（śrāddha）を行う者—アシュタミー（第八日）およびパンチャミー（第五日）に、ヴェーダを誦し黙想するにふさわしいバラモンたちをもって……

Verse 45

स्वदारनिरतैः श्लक्ष्णैः परदारविवर्जितैः । षट्कर्मनिरतैस्तात शूद्रप्रेषणवर्जितैः

…自らの妻に専心し、柔和な行いを保ち、他人の妻との交わりを離れた者によって；六つの務めに励み、愛しき者よ、シュードラを私的な召使いとして用いぬ者によって。

Verse 46

खञ्जाश्च दर्दुराः षण्ढा वार्द्धुष्याश्च कृषीवलाः । भिन्नवृत्तिकराः पुत्र नियोज्या न कदाचन

わが子よ、足の不自由な者、重い病に苦しむ者、不能の者、老いた者、農の労働に従う者、ならびに生業の定まらぬ者は、このような儀礼に決して任じてはならない。

Verse 47

वृषलीमन्दिरे यस्य महिषीं यस्तु पालयेत् । स विप्रो दूरतस्त्याज्यो व्रते श्राद्धे नराधिप

王よ、卑しき生まれの女の家に水牛を飼うブラーフマナは、遠くから避けるべきである。とりわけ誓戒とシュラーダ（祖霊供養）の儀において。

Verse 48

काणाष्टुंटाश्च मण्टाश्च वेदपाठविवर्जिताः । न ते पूज्या द्विजाः पार्थ मणिनागेश्वरे शुभे

パールタよ、ヴェーダ誦読を欠く「カーナーシュトゥンター」および「マンタ」と呼ばれる者たちは、吉祥なるマニナーゲーシュヴァラにおいて、両生（再生）の者として礼拝されるべきではない。

Verse 49

यदीच्छेदूर्ध्वगमनमात्मनः पितृभिः सह । सर्वाङ्गरुचिरां धेनुं यो दद्यादग्रजन्मने

もし自らが祖先とともに上界への昇進を願うなら、肢体のすべてが麗しい牝牛を、最勝のブラーフマナに布施すべきである。

Verse 50

स याति परमं लोकं यावदाभूतसम्प्लवम् । ततः स्वर्गाच्च्युतः सोऽपि जायते विमले कुले

彼は宇宙の大壊滅に至るまで至上の世界に赴き、やがて天界より落ちても、清らかな家系に再び生まれる。

Verse 51

ये पश्यन्ति परं भक्त्या मणिनागेश्वरं नृप । न तेषां जायते वंशे पन्नगानां भयं नृप

王よ、至上の信愛をもってマニナーゲーシュヴァラを拝する者たちの家系には、蛇への恐れは生じない、王よ。

Verse 52

पन्नगः शङ्कते तेषां मणिनागप्रदर्शनात् । सौपर्णरूपिणस्ते वै दृश्यन्ते नागमण्डले

マニナーガの威力を示されたゆえに、蛇たちは彼らを恐れる。まことにナーガの界において、彼らはガルダの姿として見られる。

Verse 53

फलानि चैव दानानां शृणुष्वाथ नृपोत्तम । अन्नं संस्कारसंयुक्तं ये ददन्ते नरोत्तमाः

今聞け、王の中の最勝者よ、布施の果報を。正しい作法により調え、儀礼によって清められた食を施す最上の人々は……

Verse 54

तोयं शय्यां तथा छत्रं कन्यां दासीं सुभाषिणीम् । पात्रे देयं यतो राजन् यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः

水、寝台、そして傘；乙女；さらに言葉の美しい侍女—これらは、己が最高の善を願うなら、王よ、ふさわしい受者に施すべきである。

Verse 55

सुरभीणि च पुष्पाणि गन्धवस्त्राणि दापयेत् । दीपं धान्यं गृहं शुभ्रं सर्वोपस्करसंयुतम्

また、芳香ある花々と香料、衣を施させよ。さらに灯明と穀物、そしてあらゆる備えを具えた清浄なる家をも与えさせるべきである。

Verse 56

ये ददन्ते परं भक्त्या ते व्रजन्ति त्रिविष्टपम् । मणिनागे नृपश्रेष्ठ यच्च दानं प्रदीयते

至上の信愛（バクティ）をもって施す者は、トリヴィシュタパ（天界）へ赴く。王の中の最勝者よ、マニナーガ（マニナーゲーシュヴァラ）において捧げられるいかなる布施も…

Verse 57

तस्य दानस्य भावेन स्वर्गे वासो भवेद्ध्रुवम् । पातकानि प्रलीयन्ते आमपात्रे यथा जलम्

その布施に宿る清らかな意（こころ）によって、天界に住まうことは必ず成就する。罪は、焼かれていない土器に水が消えるように溶け去る。

Verse 58

नर्मदातोयसंसिद्धं भोज्यं विप्रे ददाति यः । सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः क्रीडते दैवतैः सह

ナルマダーの水で調えた食をバラモンに施す者は、その者もまた罪より解き放たれ、神々とともに歓喜して遊ぶ。

Verse 59

ततः स्वर्गच्युतानां हि लक्षणं प्रवदाम्यहम् । दीर्घायुषो जीवपुत्रा धनवन्तः सुशोभनाः

次に、天界より堕ちた者たちの徴を我は説こう。彼らは長寿で、生きた子（とくに息子）に恵まれ、富み、姿かたちも輝かしい。

Verse 60

सर्वव्याधिविनिर्मुक्ताः सुतभृत्यैः समन्विताः । त्यागिनो भोगसंयुक्ता धर्माख्यानरताः सदा

あらゆる病を離れ、子らと従者に囲まれ、施しに富みつつ正しい安楽を享受し、つねにダルマの語りと聴聞を喜ぶ。

Verse 61

देवद्विजगुरोर्भक्तास्तीर्थसेवापरायणाः । मातापितृवशा नित्यं द्रोहक्रोधविवर्जिताः

神々とバラモンと師に帰依し、聖なるティールタへの奉仕に専心し、つねに父母に従い、背信と怒りを離れている。

Verse 62

एभिरेव गुणैर्युक्ता ये नराः पाण्डुनन्दन । सत्यं ते स्वर्गादायाताः स्वर्गे वासं व्रजन्ति ते

パーンドゥの子よ、まさにこれらの徳を具えた人々は、真に天界より来たり、再び天界に赴いてそこに住まう。

Verse 63

सर्वतीर्थवरं तीर्थं मणिनागं नृपोत्तम । तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं यः पठेच्छृणुयादपि

王の中の最勝者よ、マニナーガはあらゆるティールタのうち最上の聖地である。このティールタの清浄なる由来譚を、読む者、あるいはただ聴く者でさえ—

Verse 64

सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते । न विषं क्रमते तेषां विचरन्ति यथेच्छया

その者もまた罪より解き放たれ、シヴァの世界において尊ばれる。毒は彼らを侵さず、望むままに行き来する。

Verse 65

भाद्रपद्यां च यत्षष्ठ्यां पुण्यं सूर्यस्य दर्शने । तत्फलं समवाप्नोति आख्यानश्रवणेन तु

バードラパダ月の第六日に太陽を拝して得られる功徳と同じ果報を、この聖なる物語を聴聞するだけで得るのである。

Verse 72

। अध्याय

章の結語標識：「アドヒャーヤ（章）」。