Adhyaya 12

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) एकादशो ऽध्यायः व्यास उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् / कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यन्तिकफलप्रदम्

かくして『シュリー・クールマ・プラーナ』六千頌のサンヒター、後分—『イーシュヴァラ・ギーター』のうちに—（第十一章が）始まる。ヴィヤーサは言った。「聴け、すべてのリシたちよ。今わたしが説き明かす永遠の教えを—ブラーフマナのためのカルマ・ヨーガ、究竟の果を授けるものを。」

Verse 2

आम्नायसिद्धमखिलं ब्रिह्मणानुप्रदर्शितम् / ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः

先に、リシたちが聴聞している折、プラジャーパティ・マヌは、アームナーヤ（聖なる伝承）に確立され、ブラフマーによって正しく示された教えの全体を語った。

Verse 3

सर्वपापहरं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम् / समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम

この聖なる教えは、功徳に満ち、あらゆる罪を滅するものであり、リシの群れによって敬愛され実践されてきた。汝らは心を等持に収め、今、わたしの語るところを聴け。

Verse 4

कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमाः / गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः

ウパナヤナ（入門・聖紐授与）の儀を受けたのち、二度生まれのうち最勝の者はヴェーダを学ぶべきである。受胎より八年目、あるいは出生より八年目に、自らのグリヒヤ・スートラの規定に従って行う。

Verse 5

दण्डी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः / भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्षमाणो गुरुर्मुखम्

杖を携え、メーカラーの帯と聖紐を身につけ、黒羚羊の皮をまとい、牟尼のごとき学生は托鉢によって生きる。師の安寧を願い、教えを待って、常にグルの顔を見つめる。

Verse 6

कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा / ब्राह्मणानां त्रिवित् सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा

古えにブラフマーは、ウパヴィータ（聖紐）のために綿を造った。ブラーフマナには三本撚りの聖紐が定められ、クシャ草の繊維で作ってもよく、あるいは布であってもよい。

Verse 7

सदोपवीती चैव स्यात् सदा बद्धशिखो द्विजः / अन्यथा यत् कृतं कर्म तद् भवत्ययथाकृतम्

二度生まれの者は常にウパヴィータを身につけ、常にシカー（頂の髻）を正しく結んでいなければならない。さもなくば、行ういかなる儀礼や務めも、正しく成されたことにならない。

Verse 8

वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् / तदेव परिधानीयं शुक्लमच्छिद्रमुत्तमम्

衣は改めぬものを着るべきである。綿布でもよく、また淡い渋染めの布でもよい。それのみをまとうのだ――白く清らかで、破れなく、上質であること。

Verse 9

उत्तरं तु समाख्यातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् / अभावे गव्यमजिनं रौरवं वा विधीयते

上衣は吉祥なる黒羚羊の皮（kṛṣṇājina）と説かれる。もしそれが得られぬときは牛皮を定め、さもなくば鹿皮（raurava）を用いるべし。

Verse 10

उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्ये बाहौ समर्पितम् / उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कण्ठसज्जने

右腕を挙げ、聖紐（upavīta）を左腕に掛けるのが、常の修行における正しいウパヴィータの形である。これを首もとに垂らして着けるときはニヴィータ（nivīta）と呼ぶ。

Verse 11

सव्यं बाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः / प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्ये कर्मणि योजयेत्

左腕を挙げ、聖紐を右肩に掛けることを、汝ら二度生まれ（dvija）よ、プラーチーナーヴィータ（prācīnāvīta）という。祖霊のための儀礼（pitṛ-karman）においてこれを用いるべし。

Verse 12

अग्न्यगारे गवां गोष्ठे होमे जप्ये तथैव च / स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ

火の舎（agnyagāra）において、牛舎において、ホーマとジャパのとき、またヴェーダの自習（svādhyāya）と食事のときにも—常に清浄と慎みを保ち、ブラーフマナたちの臨在のもとで敬虔に振る舞うべし。

Verse 13

उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे / उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः

師への奉仕と随侍のとき、朝夕二度のサンディヤーの儀礼のとき、また善き人々の集いにおいて—常に聖紐（upavīta）を身に帯びるべし。これぞ永遠の規範（sanātana）である。

Verse 14

मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्षणा कार्या विप्रस्य मेखला / मुञ्जाभावे कुशेनाहुर्ग्रन्थिनैकेन वा त्रिभिः

ブラーフマナには、腰帯（メーカラー）をムンジャ草で作り、三重に撚って、均整で滑らかにすべきである。ムンジャが無いときは、クシャ草で作り、一つの結び目、または三つの結び目で結ぶと説かれる。

Verse 15

धारयेद् बैल्वपालाशौ दण्डौ केशान्तकौ द्विजः / यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च

二度生まれの学生は、バエルまたはパラーシャの木の杖を、髪の端（頭頂）に届く長さで携えるべきである。あるいは、供犠（ヤジュニャ）に適う樹から得た、姿が穏やかで傷のない杖を持ってもよい。

Verse 16

सायं प्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः / कामाल्लोभाद् भयान्मोहात् त्यक्तेन पतितो भवेत्

二度生まれの者は、夕べと暁に、心を統一してサンディヤーを礼拝すべきである。欲・貪り・恐れ・迷いによってこれを捨てるなら、その者は堕落する。

Verse 17

अग्निकार्यं ततः कुर्यात् सायं प्रातः प्रसन्नधीः / स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा

それから、澄みわたる喜びの心で、夕べと朝に火の務め（アグニカーリヤ）を行うべきである。沐浴の後、神々とリシたち、そして祖霊の群れに、法にかなってタルパナを捧げて満たすべきである。

Verse 18

देवताभ्यर्चनं कुर्यात् पुष्पैः पत्रेण वाम्बुभिः / अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः

花や葉、あるいは水だけでももって神々を礼拝すべきである。また法（ダルマ）に従い、常に恭敬の挨拶に励み、とりわけ年長者には敬礼すべきである。

Verse 19

असावहं भो नामेति सम्यक् प्रणतिपूर्वकम् / आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तन्द्रादिपरिवर्जितः

しかるべき礼拝の伏礼をもって、正しく「これぞ我なり—おお尊き御方—名は…」と唱えるべきである。長寿と無病を得るため、倦怠やそれに類する障碍を離れよ。

Verse 20

आयुष्णान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रो ऽभिवादने / अकारश्चास्य नाम्नो ऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः

儀礼の挨拶（アビヴァーダナ）においては、婆羅門に「長寿たれ、やさしき御方よ」と呼びかけるべきである。またその名を唱えるとき、末尾に「a」を添え、直前の音節をプルタ（長く引く調子）で延ばして発声せよ。

Verse 21

न कुर्याद् यो ऽभिवादस्य द्विजः प्रत्यभिवादनम् / नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः

敬って挨拶されたのに返礼しない二度生まれの者は、賢者によって挨拶されるべきではない。この点において、彼はシュードラと同じと見なされる。

Verse 22

व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः / सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः

師に近づいて恭敬の礼をなすときは、手を交差させて行うべきである。左は左手で触れ、右は右手で触れる。

Verse 23

लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव वा / आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्

世俗の学であれ、ヴェーダの学であれ、あるいは霊性的智慧（アディヤートミカ）であれ、知を授けてくれるその人に、まず先に礼拝して敬意を表すべきである。

Verse 24

नोदकं धारयेद् भैक्षं पुष्पाणि समिधस्तथा / एवंविधानि चान्यानि न दैवाद्येषु कर्मसु

儀礼の用として、水・施食（乞食の食）・花・供火の薪などを手元に保持してはならない。かかる類の物は、デーヴァ礼拝に始まる諸作法（daiva-karmas）に用いてはならない。

Verse 25

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम् / वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु

ブラーフマナには安寧を問え。クシャトリヤには災いなきことを問え。ヴァイシャには安泰と繁栄を問え。シュードラには、まことに健康のみを問うべし。

Verse 26

उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः / मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ / वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंसो ऽत्र गुरवः स्मृताः

この事においては、師（upādhyāya）、父、長兄、そして王はグル（尊師）とみなされる。同様に、母方の叔父、舅、守護者、外祖父と祖父、さらにヴァルナの序により年長なる者と父方の叔父—これらは男子のグルであると説かれる。

Verse 27

माता मातामही गुर्वो पितुर्मातुश्च सोदराः / श्वश्रूः पितामहीज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः

母と外祖母はグルとして敬うべし。父と母の実の姉妹たちもまた然り。さらに、姑、父方の祖母たちのうち最年長の者、そして養い育てた乳母—これらの女性もまたグルとみなされる。

Verse 28

इत्युक्तो गुरुवर्गो ऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः / अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः

かくして、母方・父方にわたるこの尊ぶべき長老の一切が宣示された—おお、二度生まれし者よ。心と言葉と身体の行いによって、彼らに随順し奉仕すべし。

Verse 29

गुरुं दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलिः / नैतैरुपविशेत् सार्धं विवदेन्नात्मकारणात्

グルを見たなら起立し、合掌して恭しく礼拝すべきである。かかる尊ぶべき長老と並んで座らず、我が我欲のために論争してはならない。

Verse 30

जीवितार्थमपि द्वेषाद् गुरुभिर्नैव भाषणम् / उदितो ऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः

たとえ命を保つためであっても、嫌悪ゆえに諸グルはその者に語りかけない。ほかの徳に輝いていようとも、グルを憎む者は下へと堕ちる。

Verse 31

गुरूणामपि सर्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः / तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता

あらゆる師の中にも、とりわけ礼拝すべき五者がある。そのうち最初の三者が最勝であり、さらにその中では母が最高の尊崇をもって拝されるべきである。

Verse 32

यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते / ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पञ्चैते गुरवः स्मृताः

養い育てる者、産み与える母、聖なる知を授ける師、長兄、そして夫—この五者が伝統において「グル（尊ぶべき師）」と記憶される。

Verse 33

आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः / पूजनीया विशेषेण पञ्चैते भूतिमिच्छता

あらゆる努力を尽くし、たとえ命を捨てることがあっても、福徳と繁栄と霊的な開花を願う者は、この五者をとりわけ敬い礼拝すべきである。

Verse 34

यावत् पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ / तावत् सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात् तत्परायणः

父と母――この二人――が損なわれずに在るかぎり、子は他の一切を捨て、ただその御二方に全身全霊で帰依し仕えるべきである。

Verse 35

पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि / स पुत्रः सकलं धर्ममाप्नुयात् तेन कर्मणा

子の徳によって父母が深く歓喜するなら、その行いそのものにより、子はダルマの全体を成就する。

Verse 36

नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः / तयोः प्रत्युपकारो ऽपि न कथञ्चन विद्यते

母に等しい神はなく、父に等しい師はない。しかもその御恩に報いることは、いかなる仕方でも不可能である。

Verse 37

तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात् कर्मणा मनसा गिरा / न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत्

母と父の二人に、行い・心・言葉によって常に喜ばれることをなせ。さらに、両親の許しなくして、他のいかなる宗教的務めや修行にも着手してはならない。

Verse 38

वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा / धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानन्तफलप्रदः

解脱の果をひとまず措くなら、ダルマの精髄とは、日々の務め（ニティヤ）と折々の務め（ナイミッティカ）を行ずることだと説かれる。死後、それは尽きぬ果報を授ける。

Verse 39

सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया / शिष्यो विद्याफलं भुङ्क्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि

聖なる教えを説き明かす師を正しく礼拝し、その許しを得て退いた弟子は、その智の果報を味わう。さらに死後、天界に至る。

Verse 40

यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूर्खो ऽवमन्यते / तेन दोषेण स प्रेत्य निरयं घोरमृच्छति

父に等しく敬うべき兄を、愚かにも侮る者は、その罪ゆえに死後、恐るべき地獄に赴く。

Verse 41

पुंसा वर्त्मनिविष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा / याति दातरि लोके ऽस्मिन् उपकाराद्धि गौरवम्

正しい行いの道に立つ者にとって、家を護り支える夫は常に敬われるべきである。この世では施しと助けによって名誉が得られ、まことに尊崇は与える扶助から生じる。

Verse 42

येनरा भर्तृपिण्डार्थं स्वान् प्राणान् संत्यजन्ति हि / तेषामथाक्षयांल्लोकान् प्रोवाच भगवान् मनुः

夫へのピンダ（piṇḍa）の供養のために、自らの命をも捨てる女性たちについて、福徳あるマヌは「彼女らは滅びなき世界に至る」と説き示した。

Verse 43

मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून् / असावहमिति ब्रूयुः प्रत्युत्थाय यवीयसः

年少の者は敬って立ち上がり、母方の叔父、父方の叔父、岳父、祭式を司る祭官、そして師に向かい、「ここにおります」と申し述べるべきである。

Verse 44

अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् / भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित्

たとえ年少であっても、ディークシャー（dīkṣā）を受けた者を名で呼んではならない。ダルマを知る者は「bho」「bhavat」などの敬称を用い、相応の敬意をもって語りかけるべきである。

Verse 45

अभिवाद्याश्च पूज्यश्च शिरसा वन्द्य एव च / ब्राह्मणः क्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा

ブラーフマナは、クシャトリヤをはじめ諸ヴァルナの者、とりわけ繁栄と吉祥を願う者によって、常に恭しく挨拶され、供養され、頭を垂れて礼拝されるべきである。

Verse 46

नाभिवाद्यास्तु विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथञ्चन / ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः

ブラーフマナは、いかなる場合にもクシャトリヤや他のヴァルナに先んじて礼を述べてはならない。たとえ彼らが知識と正しい行い、徳を備え、多くの教えに通じていても同様である。

Verse 47

ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति स्थितिः / सवर्णेषु सवर्णानां कार्यमेवाभिवादनम्

定められた規則として、ブラーフマナはあらゆるヴァルナの人々に「svasti（吉祥）」の祝福を宣するべきである。同じヴァルナの者同士では、相互に敬礼して挨拶すること（abhivādana）が正しい務めである。

Verse 48

गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः / पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः

二度生まれ（dvija）にとっては火（アグニ）が師であり、諸ヴァルナの中ではブラーフマナが師である。女性にとっては夫のみが師であり、またどこにおいても来訪の客人は師として敬うべきである。

Verse 49

विद्या कर्म वयो बन्धुर्वित्तं भवति पञ्चमम् / मान्यस्थानानि पञ्चाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात्

学識、正しい行い（カルマ）、年齢、親族、そして財は、尊敬の五つの根拠であると言われる。この五つのうち、先に挙げられたものほど重く、後に続くものより優先されるべきである。

Verse 50

पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवन्ति च / यत्र स्युः सो ऽत्र मानार्हः शूद्रो ऽपि दशमीं गतः

上位三ヴァルナにおいて、五つの資質をより多く備え、それが強く確立している者は、その場で尊敬に値する。たとえシュードラであっても、功徳・位の第十段に達したなら、敬われるべきである。

Verse 51

पन्था देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे ह्यचक्षुषे / वृद्धाय भारबुग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च

道は譲るべきである――ブラーフマナに、女性に、王に、そして盲目の者に。さらに、老人に、荷の重さで身を屈める者に、病む者に、弱き者にも同様に譲れ。

Verse 52

भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम् / निवेद्य गुरवे ऽश्नीयाद् वाग्यतस्तदनुज्ञया

日々、慎み敬って、善き行いの人々の家々から得た施食（托鉢）を持ち帰り、師に捧げよ。そののち言葉を慎み、師の許しによってのみ食すべきである。

Verse 53

भवत्पूर्वं चरेद् भैक्ष्यमुपनीतो द्विजोत्तमः / भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम्

王よ、近行（ウパナヤナ）を受けたばかりのブラーフマナ、二度生まれの中の最勝者は、午前に托鉢に出るべきである。クシャトリヤは正午に、ヴァイシャは午後に行うべし。

Verse 54

मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् / भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं न विमानयेत्

まず母に、あるいは自らの姉妹に、または母の姉妹に施しを乞うべきである――ただし彼を侮り見下さぬ者に限る。

Verse 55

सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा / भैक्ष्यस्य चरणं प्रोक्तं पतितादिषु वर्जितम्

乞食（バイクシャ）の行は、同類の家々においてのみ行うか、あるいは一切のヴァルナに開かれた形で行うべしと説かれる。だが堕落者など、非難される者の家は避けねばならない。

Verse 56

वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु / ब्रह्मचर्याहरेद् भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम्

自制し精励するブラフマチャーリンは、ヴェーダの学習と祭祀の務めに欠けず、各々の定められた行いを善く果たして名望ある家々から、日々慎んで施しを受けるべきである。

Verse 57

गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु / अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत्

師（グル）の家では乞うてはならず、また親族や家の縁者の家でも乞うてはならない。得られぬときは他家に向かい、先に訪れた家々は順に避けるべきである。

Verse 58

सर्वं वा विचरेद् ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे / नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन्

先に述べた手立てが成り立たぬなら、村のすべてを巡ってよい――身を慎み心を定め、言葉を制し、四方をきょろきょろと見回さぬように。

Verse 59

समाहृत्य तु तद् भैक्षं यावदर्थममायया / भुञ्जीत प्रयतो नित्यं वाग्यतो ऽनन्यमानसः

その托鉢の食を集めたなら、欺きなく、必要な分だけを取り、清浄のうちに日々これを食すべし。言葉を慎み、心を他ならぬ至上主（イーシュヴァラ）にのみ定めよ。

Verse 60

भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद् व्रती / भैक्ष्येण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता

誓戒を守る者は、日々托鉢によって身を支え、種々の食をむさぼる者となってはならない。誓戒者にとって、托鉢により生きることは、伝統において断食に等しいと説かれる。

Verse 61

पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैतदकुत्सयन् / दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः

食を日々敬い、これを貶めずに食すべし。目にしたなら歓喜し、心を澄ませ、あらゆる形で感謝と称賛を表せ。

Verse 62

अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम् / अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात् तत्परिवर्जयेत्

過食は不健康を招き、寿命を縮め、天の福楽を妨げる。さらに功徳なく、世に忌まれる。ゆえにこれを避けるべし。

Verse 63

प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा / नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः

食は東に向かって、あるいは太陽に向かって取るべし。北に向かって常に食してはならない。これぞ永遠の作法の規定である。

Verse 64

प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुञ्जानो द्विरुपस्पृशेत् / शुचौ देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत्

手足を洗い清めてから、食事の最中には浄めの啜水であるアーチャマナ（ācamana）を二度行うべきである。清浄な場所に坐し、食後にもまたそのアーチャマナを二度行うべきである。