Previous Verse
Next Verse

Shloka 14

Karma-yoga Discipline for the Twice-born: Upanayana, Upavīta Conduct, Guru-veneration, and Alms-regimen

मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्षणा कार्या विप्रस्य मेखला / मुञ्जाभावे कुशेनाहुर्ग्रन्थिनैकेन वा त्रिभिः

mauñjī trivṛt samā ślakṣaṇā kāryā viprasya mekhalā / muñjābhāve kuśenāhurgranthinaikena vā tribhiḥ

ブラーフマナには、腰帯(メーカラー)をムンジャ草で作り、三重に撚って、均整で滑らかにすべきである。ムンジャが無いときは、クシャ草で作り、一つの結び目、または三つの結び目で結ぶと説かれる。

mauñjīmade of muñja-grass
mauñjī:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootmauñjī (प्रातिपदिक)
FormStrīliṅga (स्त्रीलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन); viśeṣaṇa of ‘mekhalā’
trivṛtthreefold, triple-twisted
trivṛt:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottri + vṛt (प्रातिपदिक)
FormStrīliṅga (स्त्रीलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana; dvigu-samāsa; viśeṣaṇa of ‘mekhalā’
samāeven, uniform
samā:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsama (प्रातिपदिक)
FormStrīliṅga, Prathamā, Ekavacana; viśeṣaṇa of ‘mekhalā’
ślakṣaṇāsmooth, well-finished
ślakṣaṇā:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootślakṣaṇa (प्रातिपदिक)
FormStrīliṅga, Prathamā, Ekavacana; viśeṣaṇa of ‘mekhalā’
kāryāshould be made
kāryā:
Vidheyaviśeṣaṇa (विधेयविशेषण)
TypeAdjective
Rootkṛ (कृ धातु) + ya (कृत् प्रत्यय) → kārya (प्रातिपदिक/कृदन्त)
FormStrīliṅga, Prathamā, Ekavacana; gerundive (भाव्य/कर्तव्य) ‘to be made’; agrees with ‘mekhalā’
viprasyaof the brāhmaṇa
viprasya:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootvipra (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Ṣaṣṭhī (6th/षष्ठी), Ekavacana; sambandha (genitive)
mekhalāgirdle
mekhalā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmekhalā (प्रातिपदिक)
FormStrīliṅga, Prathamā, Ekavacana; subject of implied injunction
muñja-abhāvein the absence of muñja
muñja-abhāve:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmuñja (प्रातिपदिक) + abhāva (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Saptamī (7th/सप्तमी), Ekavacana; tatpuruṣa ‘absence of muñja’; locative of condition (सप्तमी-निमित्त)
kuśenawith kuśa-grass
kuśena:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootkuśa (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Tṛtīyā (3rd/तृतीया), Ekavacana; instrument
āhuḥthey say
āhuḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootah (अह् धातु)
FormLaṭ (लट्, present), Prathama-puruṣa (3rd), Bahuvacana; parasmaipada
granthināwith a knot
granthinā:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootgranthin (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Tṛtīyā, Ekavacana; instrument ‘with a knot’
ekenawith one
ekena:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rooteka (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Tṛtīyā, Ekavacana; numeral adjective qualifying ‘granthinā’
or
:
Sambandha-bodhaka (सम्बन्धबोधक)
TypeIndeclinable
Rootvā (अव्यय)
FormVikalpa-avyaya (विकल्प/‘or’)
tribhiḥwith three
tribhiḥ:
Karaṇa (करण)
TypeAdjective
Roottri (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Tṛtīyā, Bahuvacana; numeral adjective (instrumental) implying ‘with three (knots)’

Sūta (narrator) conveying the dharma-teaching of the Purāṇic tradition

Primary Rasa: shanta

V
Vipra (Brāhmaṇa)
U
Upanayana
M
Muñja
K
Kuśa

FAQs

This verse is primarily ritual-prescriptive (upanayana equipment) rather than metaphysical; it supports dharma as a preparatory discipline that steadies the student for later Vedic study and inner inquiry into ātman.

No direct yogic technique is taught here; the verse emphasizes saṃskāra-based discipline (mekhalā at upanayana), which in the Kurma Purana’s broader Shaiva–Vaishnava synthesis functions as an outer restraint supporting brahmacarya and subsequent yogic training.

It does not explicitly address Shiva–Vishnu unity; it reflects the Purana’s dharmic framework in which correct conduct and rite support the same ultimate spiritual goal upheld across Shaiva and Vaishnava teachings.