Adhyaya 13

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अग्निनिचयो नाम द्वादशो ऽध्यायः सुत उवाच ब्रह्मणः सृजतः पुत्रान् पूर्वं स्वायंभुवेंऽतरे / गात्रेभ्यो जज्ञिरे तस्य मनुष्यासुरदेवताः

かくして『シュリー・ブラフマाण्ड・マハープラーナ』、ヴァーユが説く前分・第二アヌシャṅガパーダにおける「アグニニチャヤ」と名づく第十二章。スータは語った――スヴァーヤンブヴァ・マンヴァンタラの初め、ブラフマーが子らを創造したとき、その御身の肢体より人・アスラ・デーヴァが生じた。

Verse 2

पितृवन्मन्यमानास्तं जज्ञिरे पितरो ऽपि च / तेषां निसर्गः प्रागुक्तः समासाच्छ्रुयतां पुनः

彼を父のごとく仰ぎ、ピトリ（祖霊）たちもまた生じた。彼らの由来は先に述べたが、いま要約して再び聞け。

Verse 3

देवासुरमनुष्यांश्च सृष्ट्वा ब्रह्माभ्यमन्यत / पितृवन्मन्यमाना वै जज्ञिरे ऽस्योपपक्षतः

ブラフマーがデーヴァ・アスラ・人間を創造したのち、思いを巡らせた。すると彼を父と仰ぐピトリたちが、その御側より生じた。

Verse 4

मध्वादयः षडृतवः पितॄंस्तान्परिचक्षते / ऋतवः पितरो देवा इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

マドゥ（Madhū）に始まる六つの季節が、かのピトリを指し示す。「季節はピトリであり、ピトリはデーヴァである」—これがヴェーダのシュルティである。

Verse 5

मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेषु वै / एते स्वायंभुवे पूर्वमुत्पन्नाश्चान्तरे शुभे

過去と未来のあらゆるマンヴァンタラにおいて、彼らは吉祥なるスヴァーヤンブヴァ・マンヴァンタラにまず最初に現れた。

Verse 6

अग्निष्वात्ता स्मृता नाम्ना तथा बर्हिषदश्च वै / अयज्वानस्तथा तेषामासन्ये गृहमेधिनः

彼らは「アグニシュヴァッタ」と名づけて憶念され、また「バルヒシャダ」ともいう。さらにその中には、祭式（ヤジュニャ）を行わぬ家住者（グリハメーディン）もいた。

Verse 7

अग्निष्वात्ता स्मृतास्ते वै पितरो नाहिताग्नयः / यज्वानस्तेषु ये त्वासन्पितरः सोमपीथिनः

「アグニシュヴァッタ」と呼ばれる祖霊は、聖火を स्थापितしなかった者である。そこにいて祭式を行った者は、ソーマを飲む祖霊とされる。

Verse 8

स्मृता बर्हिषदस्ते वै पितर स्त्वग्निहोत्रिणः / ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रे ऽस्मिन्निश्चयं गताः

「バルヒシャダ」と呼ばれる祖霊はアグニホートラを修する者である。この教典において、季節（リトゥ）は祖霊の神々であると確定されている。

Verse 9

मधुमाधवौ रसौ ज्ञेयौ शुचिशुक्रौ च शुष्मिणौ / नभाश्चैव नभस्यश्च जीवावेतापुदात्दृतौ

マドゥとマーダヴァはラサ（滋味）として知られるべきであり、シュチとシュクラは力強く輝くもの。さらにナバーとナバスヤの二つは「ジーヴァ」と呼ばれ、アプダート・ドリタの相を帯びる。

Verse 10

इषश्चैव तथोर्जश्च स्वधावन्तावृदात्दृतौ / सहश्चैव सहस्यश्च घोरावेतापुदात्दृतौ

イシャとウールジャの二つはスヴァダーを具する（svadhāvant）とされ、ヴリダート・ドリタの相を帯びる。サハとサハスヤの二つはゴーラ（畏るべき）とされ、アプダート・ドリタの相を帯びる。

Verse 11

तपाश्चैव तपस्यश्च मन्युमन्तौ तु शैशिरौ / कालावस्थासु षट्स्वेते मासाख्या वै व्यवस्थिताः

タパとタパスヤ、またマニュマンタとシャイシラ——これら六つの月名は、時の六つの位相に定められている。

Verse 12

इमे च ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचेतनेषु वै / ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्ते ऽभिमानिनः

これらの季節は、有情にも無情にも及ぶと説かれる。季節（ṛtu）は梵天ブラフマーの子であり、『アビマーニン』として知られるべきである。

Verse 13

मासार्द्धमासस्थानेषु स्थानिनौ ऋतवो मताः / स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानागिमानिनः

月と半月の位において、季節（ṛtu）はそこに住する主宰者とみなされる。位の差別によって、彼らは『スーターナーアビマーニン』と知られる。

Verse 14

अहोरात्राणि मासाश्च ऋतवश्चायनानि च / संवत्सराश्च स्थानानि कामाख्या ह्यभिमानिनाम्

昼夜、月、季節、アヤナ、そして年——これらは『アビマーニン』の座であり、『カーマ』と名づけられる。

Verse 15

एतेषु स्थानिनो ये तु कालावस्था व्यवस्थिताः / तत्सतत्त्वास्तदात्मानस्तान्वक्ष्यामि निबोधत

これらの座に定まる時の諸相は、同一の本質・同一の自己に属する。われはそれらを説き明かそう——よく聴き悟れ。

Verse 16

पार्वण्यस्ति थयः संध्याः पक्षा मासार्द्धसंमिताः / निमेषाश्च कलाः कष्ठा मुहुर्त्ता दिवसाः क्षयाः

パルヴァ、サンディヤー、パクシャ（半月）と半月分は時の尺度である。さらにニメーシャ、カーラー、カーシュター、ムフールタ、日、そしてクシャヤもまた時の計算である。

Verse 17

द्वावर्द्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृ तुरुच्यते / ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे

半月が二つで一か月となり、二か月がリトゥ（季節）と呼ばれる。三つの季節で一つのアヤナとなり、アヤナは南行と北行の二つである。

Verse 18

संवत्सरः समेतश्च स्थानान्येतानि स्थानिनाम् / ऋतवस्तु निमेः पुत्रा विज्ञेयास्ते तथैव षट्

これらすべてを合わせたものがサンヴァツァラ（年）であり、時を支える者たちの位処である。季節（リトゥ）はニミの子で、六つであると知るべきである。

Verse 19

ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजाः स्वार्तवलक्षणाः / यस्माच्चैवार्त्तवेभ्यस्तु जायन्ते स्थाणु जङ्गमाः

季節の子らから、季節性（アールタヴァ）の相を備えた五種の生類が説かれる。なぜなら、そのアールタヴァより、不動のものと動くもののすべてが生まれるからである。

Verse 20

आर्तवाः पितरस्तस्मादृतवश्च पितामहाः / समेतास्तु प्रसूयन्ते प्रजाश्चैव प्रजापतेः

ゆえにアールタヴァは「父」と呼ばれ、季節（リトゥ）は「祖父」と呼ばれる。両者が合するとき、プラジャーパティの生類が生み出される。

Verse 21

तस्मात्स्मृतः प्रजानां वै वत्सरः प्रपितामहः / स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्त्तिताः

それゆえ衆生にとって「ヴァツァラ（歳）」は至高の祖先プラピターマハとして憶念される。彼らはそれぞれの位処に住し、「場所の本体（スthānātmā）」と称えられる。

Verse 22

तदाख्यास्तत्ससत्त्वाश्च तदात्मानश्च ते स्मृताः / प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः

彼らはその名を帯び、そのサットヴァを具え、その本質そのものとして憶念される。プラジャーパティと記憶される者こそが、サンヴァツァラであると見なされる。

Verse 23

संवत्सरसुतो ह्यग्नि ऋत इत्युच्यते बुधैः / ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः

サンヴァツァラの子である火神アグニは、賢者により「リタ（Ṛta）」—聖なる秩序—と呼ばれる。そのリタから季節が生じたゆえ、季節は「リタヴァḥ」と名づけられる。

Verse 24

मासाः षडर्तवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चर्तवाः स्मृताः / द्विपदां चतुष्पदां चैव पक्षिणां सर्वतामपि

月によって六つの季節が知られるべきであり、そのうち五つが「アールタヴァ」として記憶される。二足のもの、四足のもの、そして鳥類など、あらゆる生類に及ぶ。

Verse 25

स्थावराणां च पञ्चानां पुष्पं कालार्त्तवं स्मृतम् / ऋतुत्वमार्तवत्वं च पितृत्वं च प्रकीर्त्तितम्

五種の不動の存在（スターヴァラ）にとって、花は「カーラ・アールタヴァ」—時に現れる季節の徴—と憶念される。さらに、季節性（ṛtutva）、アールタヴァ性、そして父性（pitṛtva）もここに説き示される。

Verse 26

इत्येते पितरो ज्ञेया ऋतवश्चार्तवाश्च ये / सर्वभूतानि तेभ्यो यदृतुकालाद्विजज्ञिरे

かくしてこれらのピトリ（祖霊）は、季節（ṛtu）であり、また「アールタヴァ」とも知るべきである。あらゆる生類は季節の時に応じて彼らから生じた。

Verse 27

तस्मादेते हि पितर आर्तवा इति नः श्रुतम् / मन्वन्तरेष्विह त्वेते स्थिताः कालभिमानिनः

それゆえ、これらのピトリは「アールタヴァ」と呼ばれると我らは聞く。彼らは諸マヌヴァンタラにおいてここに住し、カーラ（時）の主宰であるとの自覚を保つ。

Verse 28

कार्यकारणयुक्तास्तु ए श्वर्याद्व्याप्य संस्थिताः / स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंगमात्

彼らは因果の結びつきを具え、神威をもって遍く満たしつつ安住する。場所への自覚（執持）ゆえに、縁によりここにとどまる。

Verse 29

अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो विविधाः पुनः / जज्ञे स्वधापितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते

アグニシュヴァッタとバルヒシャダと呼ばれるピトリもまた種々である。さらにスヴァダー・ピトリから、世に名高い二人の乙女が生まれた。

Verse 30

मेना च धारणी चैव याभ्यां धतमिदं जगत् / ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे

その二人、メナーとダーラニーによってこの世界は支えられている。二人はともにブラフマンを説く者であり、ともにヨーギニーでもある。

Verse 31

पितरस्ते निजे कन्ये धर्मार्थं प्रददुः शुभे / अग्निष्वात्तास्तु ये प्रोक्तास्तेषां मेना तु मानसी

吉祥なる乙女よ。かの祖霊（ピトリ）たちは法（ダルマ）のために自らの娘を授けた。『アグニシュヴァーッタ』と称される者たちの意生の娘がメナーであった。

Verse 32

धारणी मानसी चैव कन्या बर्हिषदां स्मृता / मेरोस्तां धारणीं नाम पत्न्यर्थं वा सृजन् घुभाम्

ダーラニーという意生の娘は、バルヒシャドの祖霊の娘と伝えられる。メルは妻とするため、吉祥なる彼女を『ダーラニー』の名で創り出した。

Verse 33

पितरस्ते बर्हिषदः स्मृता ये सोमपायिनः / अग्निष्वात्तास्तु तां मेना पत्नी हिमवते ददुः

ソーマを飲むバルヒシャドの祖霊と伝えられる者たち――そのアグニシュヴァーッタたちが、メナーをヒマヴァーンに妻として授けた。

Verse 34

उपहूता स्मृता ये वै तद्दौहित्रान्निबोधत / मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं सा व्यजायत

『ウパフータ』と呼ばれる者たちの外孫の系を知れ。ヒマヴァーンの妻メナーは、マイナーカを産んだ。

Verse 35

गङ्गां सरिद्वरां चैव पत्नी या लवणोदधेः / मैनाकस्या त्मजः क्रौचः क्रैञ्चद्वीपो यतः स्मृतः

河川の最勝たるガンガーは、塩の大海（ラヴァノーダディ）の妻とも伝えられる。マイナーカの子はクラウチャであり、そこから『クラインチャ・ド्वीーパ』の名が知られる。

Verse 36

मेरोस्तु धारणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् / मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः

メルの妃ダーラニーは天なる霊薬に満ち、マンダラという पुत्र（むすこ）と、名高い三人の娘を産んだ。

Verse 37

वेलां च नियतिं चैव तृतीयां चायतिं विदुः / धातुश्चैवायतिः पत्नी विधातुर्नियतिः स्मृता

彼女らはヴェーラー、ニヤティ、そして第三にアーヤティと知られる。アーヤティはダートゥの妃、ニヤティはヴィダートゥの妃と स्मृति に伝えられる。

Verse 38

स्वायं भुवेंऽतरे पूर्वं ययोर्वै कीर्त्तिताः प्रजाः / सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम्

スヴァーヤンブヴァのマンヴァンタラ以前、すでにその子孫が語られた者たちのうち、ヴェーラーはサーガラより、非難なき一人の娘を産んだ。

Verse 39

सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः / सवर्णायां सुता जाता दश प्राचीनबर्हिषः

プラーチーナバルヒシュの妃は海の娘サヴァルナーと名づけられた。サヴァルナーより、プラーチーナバルヒシュには十人の पुत्र（むすこ）が生まれた。

Verse 40

सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः / तेषां स्वायंभुवो दक्षः पुत्रत्वं जग्मि वान्प्रभुः

彼らは皆プラチェータスと呼ばれ、弓術の聖典（ダヌルヴェーダ）に通暁していた。その彼らのうちに、スヴァーヤンブヴァのダクシャ प्रभु が पुत्र として現れた。

Verse 41

त्रयंबकस्याभिशापेन चाक्षुषस्यातरे मनोः / एतच्छुत्वा ततः सूतमपृच्छच्छांशपायनिः

トリヤンバカの呪詛によって、チャークシュシャ・マヌの中間の時代にそれは起こった。これを聞いて、シャーンシャパーヤニはスータに問いかけた。

Verse 42

उत्पन्नः स कथं दक्षो ह्यभिशापाद्भवस्य तु / चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

バヴァ（シヴァ）の呪いによって、ダクシャはどのように生じたのか。チャークシュシャ・マヌの中間期に先に起こったことを、問う我らに語ってください。

Verse 43

इत्युक्तः कथयामास सूतो दक्षाश्रयां कथाम् / शांशपायनिमामन्त्र्य त्र्यंबकाच्छापकारणम्

そう告げられると、スータはダクシャにまつわる物語を語り始めた。シャーンシャパーヤニに呼びかけ、トリヤンバカの呪詛の原因を述べた。

Verse 44

सूत उवाच दक्षस्यासन्सुता ह्यष्टौ कन्या याः कीर्त्तिता मया / स्वेभ्यो गृहेभ्य आनाय्य ताः पिताभ्यर्चयद्गृहे

スータは言った。「ダクシャには、私がすでに称えた八人の娘がいた。父は彼女らをそれぞれの家から呼び寄せ、自邸で礼拝し、もてなした。」

Verse 45

ततस्त्वभ्यर्चिताः सर्वा न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे / तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यंबकस्य वै

その後、彼女らは皆、礼拝されて父の家に住まった。中でも長女はサティと名づけられ、まことにトリヤンバカ（シヴァ）の妃であった。

Verse 46

नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रमभिद्विषन् / अकरोत्संनतिं दक्षे न कदाचिन्महेश्वरः

ルドラを憎むダクシャはその娘を招かなかった。しかも大自在天マヘーシュヴァラは、ダクシャに対して決して頭を垂れなかった。

Verse 47

जामाता श्वशुरे तस्मिन्स्वभावात्तेजसि स्थितः / ततो ज्ञात्वा सती सर्वाः न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे

その婿は、あの舅の前でも本性のまま威光にとどまっていた。これを悟ったサティーは、すべての姉妹とともに父の家に住んだ。

Verse 48

जगाम साप्यनाहूता सती तत्स्व पितुर्गृहम् / ताभ्यो हीनां पिता चक्रे सत्याः पूजामसंमताम्

招かれぬままサティーは父の家へ赴いた。だが父は、彼女への供養を他より劣る不当なものとして定めた。

Verse 49

ततो ऽब्रवीत्सा पितरं देवी क्रोधादमर्षिता / यवीयसीभ्यो प्यधमां पूजां कृत्वा मम प्रभो

そこで女神は怒りに耐えかね、父に言った。「主よ、年下の姉妹にさえ良き供養をしながら、なぜ私には卑しい供養をなさるのですか。」

Verse 50

असत्कृत्य पितर्मां त्वं कृतवानसि गर्हितम् / अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च त्वं मां सत्कर्तुमर्ह सि

父よ、私を敬わぬとは非難されるべき行いです。私は長女であり最も尊い者、ゆえにあなたは私を正しく敬うべきです。

Verse 51

एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः संरक्तलोचनः / त्वत्तः श्रेष्ठावरिष्ठाश्च पूज्या बालाः सुता मम

そう言われると、目を赤くしたダクシャは彼女に言った。「汝よりも勝れ、礼拝に値するのは我が娘たちである。」

Verse 52

तासां चैव तु भर्तार स्ते मे बहुमाताः सति / ब्रह्मिष्ठाः सुतपस्काश्च महायोगाः सुधार्मिकाः

おおサティよ、彼女らの夫たちもまた我にとって大いに尊い。彼らは梵に帰依し、厳しい苦行を修め、偉大なるヨーギーであり、正法に篤い。

Verse 53

गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यंबकात्सति / वसिष्ठो ऽत्रिः पुलस्त्यश्च ह्यङ्गिरा पुलहः क्रतुः

おおサティよ、彼らは皆、トリヤンバカよりも徳に勝れ、称賛に値する。すなわちヴァシシュタ、アトリ、プラスタヤ、アンギラス、プラハ、クラトゥである。

Verse 54

भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रैष्ठा जामातरो मम / यस्मान्मां स्पर्द्धते शर्वः सदा चैवावमन्यते

ブリグとマリーチもまた我が最上の婿である。なぜならシャルヴァは常に我と張り合い、絶えず我を侮るからだ。

Verse 55

तेन त्वां न विभूषोमि प्रतिकूलो हि मे भवः / इत्युक्तवांस्तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा

ゆえに汝を飾り立てはしない。バヴァは我に敵対するからだ——そう言ったとき、ダクシャの心は迷妄に覆われていた。

Verse 56

शापार्थमात्मनश्चैव ये चोक्ताः परमर्षयः / तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवीदम ब्रवीत्

自らの呪詛の趣意と大聖仙たちの言葉を思い起こし、憤った女神は父にこのように告げた。

Verse 57

वाङ्मनः कर्मभिर्यस्माददुष्टां मां विगर्हसे / तस्मात्त्यजाम्यहमिमं देहं तात तवात्मजम्

言葉と心と行いによって、罪なき私をそしるゆえに、父よ、あなたの娘である私はこの身を捨てます。

Verse 58

ततस्तेनावमानेन सती दुःखादमर्षिता / अब्रवीद्वचनं देवी नमस्कृत्य स्वयंभुवे

その侮辱によりサティーは悲しみに耐えかね、女神は自生者（梵天）に礼拝して言葉を述べた。

Verse 59

यत्राहमुपपद्ये च पुनर्देहेन भास्वता / तत्राप्यहमसंभूता संभूता धार्मिकादपि

私が再び光り輝く身を得てどこに生まれようとも、そこでもあなたからは生まれない。法にかなう者から生まれる。

Verse 60

गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यंबकस्यैव धीमतः / तत्रैवाथ समासीना युक्तात्मानं समादधे

私は賢きトリヤンバカ（シヴァ）の正法の妻となろう。そう決して女神はその場に坐し、ヨーガにより心を統一した。

Verse 61

धारयामास चाग्नेयीं धारणां मनसात्मनः / तत आत्मसमुत्थो ऽस्या वायुना समुदीरितः / सर्वागेभ्यो विनिःसृत्य वह्निस्तां भस्मसात्करोत्

彼女は心と自己の力によって火のダーラナーを保った。すると自らより生じ、風にあおられた火が全身から噴き出し、彼女を灰と化した。

Verse 62

तदुपश्रुत्य निधनं सत्या देवो ऽथ शूलभृत् / संवादं च तयोर्बुद्धा याथातथ्येन शङ्करः / दक्षस्य च ऋषीणां च चुकोप भगवान्प्रभुः

サティーの死を聞き、二人の対話をありのままに悟った三叉戟を持つ神シャンカラ—主なる御方—は、ダクシャと聖仙たちに怒りを燃やした。

Verse 63

रुद्र उवाच सर्वेषामेव लोकानां भूर्लोकस्त्वादिरुच्यते / तं सदा धारयिष्यामि निदेशात्परमेष्ठिनः

ルドラは言った。「あらゆる世界のうち、ブールローカは始まりの界と称される。パラメーシュティンの命により、我はそれを常に支えよう。」

Verse 64

अस्यां क्षितौ धृता लोकाः सर्वे तिष्ठन्ति भास्वराः / तानहं धारया मीह सततं च तदाज्ञया

この大地に支えられて、すべての世界は輝きつつ存立する。その御命により、我はここで絶えずそれらを支えている。

Verse 65

चातुर्वर्ण्यं हि देवानां ते चाप्येकत्र भुञ्जते / नाहं तैः सह भोक्षये वै ततो दास्यन्ति ते पृथक्

神々にも四つの位階があり、彼らは共に食する。だが我は彼らと共食しない。ゆえに彼らは我に別に供えるであろう。

Verse 66

यस्मादवमता दक्ष मत्कृते ऽनागसा सती / प्रशस्ताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह

ダクシャよ、我がゆえに汝は罪なきサティーを侮った。ゆえに汝のすべての娘たちは、それぞれの夫とともに讃えられ、吉祥を得よ。他の者もまた然れ。

Verse 67

तस्मा द्वैवस्वते प्राप्ते पुनरेते महर्षयः / उत्पत्स्यन्ते द्वितीये वै मम यज्ञ ह्ययोनिचाः

ゆえにドヴァイヴァスヴァタのマンヴァンタラが到来するとき、これらの大聖仙は再び生起する。わが第二のヤジュニャにおいて、彼らはアヨーニチャー、すなわち胎を経ずに現れる。

Verse 68

हुते वै ब्रह्मणा शुक्रे चाक्षुषस्यातरे मनोः / अभिव्याहृत्य सर्वांस्तान् दक्षं चैवाशपत्पुनः

チャークシュシャ・マヌの時代の合間、シュクラの時に、ブラフマーは供火を捧げた。彼は彼らすべての名を唱え、ダクシャを再び呪った。

Verse 69

भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये / प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचे तसाम्

汝はチャークシュシャ・マヌの系譜において人間の王となる。プラーチーナバルヒシュの孫であり、またプラチェータスたちの子ともなる。

Verse 70

दक्ष एवेह नाम्ना तु मारिषायां जनिष्यसि / कन्यायां शाखिनां त्वं वै प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे

汝はここで「ダクシャ」という名のまま、マーリシャーの胎より生まれる。ヴァイヴァスヴァタのマンヴァンタラの合間に、シャーキン族の娘から汝は生起する。

Verse 71

विघ्नं तत्रा प्यहं तुभ्यमाचरिष्यामि दुर्मते / धर्म्मयुक्ते च ते कार्ये एकस्मिंस्तु दुरासदे

愚かなる者よ、そこにおいても我は汝に障碍をなす。汝のただ一つのダルマにかなう業でさえ、きわめて成し難くなるであろう。

Verse 72

सुत उवाच तदुपश्रुत्य दक्षस्तु रुद्रं सो ऽभ्य शपत्पुनः / यस्मात्त्वं मत्कृते ऽनिष्टमृषीणां कृतवानसि / तस्मात्सार्द्धं सुरैर्यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः

スータは語った。これを聞いてダクシャは再びルドラを呪った。「汝は我がために仙人たちに不吉をなした。ゆえに神々と共に行われるヤジュニャにおいて、二度生まれの者（婆羅門）は汝を祭らぬであろう。」

Verse 73

हुत्वाऽहुतिं तव क्रूर ह्यपः स्प्रक्ष्यन्ति कर्मसु / इहैव वत्स्यसि तथा दिवं हित्वा युगक्षयात्

残酷なる者よ、汝の供物が捧げられるとき、儀礼において水がそれに触れるであろう。かくして劫の尽きるまで、天界を捨てて汝はここに留まる。

Verse 74

ततो देवैःस तैः सार्द्धं नेज्यते पृथसिज्यते / ततो ऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा

それゆえ彼はその神々と共に祭られず、別々に祭られることとなった。すると無量の光威をもつルドラがダクシャに言い返した。

Verse 75

स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्विह

スヴァヤンブヴァの身を捨て、彼はここにおいて人間の世に生まれ出た。

Verse 76

ज्ञात्वा गृहपतिर्दक्षो यज्ञाना मीश्वरं प्रभुम् / समस्तेनेह यज्ञेन सो ऽयजद्दैवतैः सह

家長ダクシャは、主がすべての祭祀の自在なる प्रभुであると悟り、ここで諸神とともに完全なるヤジュニャを奉修した。

Verse 77

अथ देवी सती या तु प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे / मेनायां तामुमां देवीं जनयामास शैलराट्

そしてヴァイヴァスヴァタ・マンヴァンタラの時、かつてサティであった女神は、メーナーの胎より山王によって女神ウマーとして生まれた。

Verse 78

या तु देवी सती पूर्वमासीत्पश्चादुमाभवत् / सदा पत्नी भवस्यैषा न तया मुच्यते भवः

かつてサティであった女神は後にウマーとなった。彼女は常にバヴァ（シヴァ）の妃であり、バヴァは彼女から決して離れない。

Verse 79

मरीचं कश्यपं देवी यथादितिरनुव्रता / यथा नारायणं श्रीश्च मघवतं शची यथा

女神アディティがマリーチとカश्यパに貞節であるように、シュリーがナーラーヤナに寄り添うように、同じくシャチーはマガヴァト（インドラ）に従う。

Verse 80

विष्णुं कीर्ती रुषा मूर्यं वसिष्ठं चाप्यरुन्धती / नैतास्तु विजहत्येतान् भर्तॄन् देव्यः कदाचन

キールティはヴィシュヌに、ルーシャはムールヤに、アルンダティーはヴァシシュタに寄り添う。これらの女神は決して夫君を捨てない。

Verse 81

आवर्तमानाः कल्पेषु जायन्ते तैः पुनः सह / एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषेंऽतरे

彼らはカルパごとに巡り戻り、彼らと共に再び生まれる。かくしてプラーチェタスの子ダクシャは、チャークシュシャ・マンヴァンタラに生じた。

Verse 82

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां पुनर्नृपः / जज्ञे तदाभिशापेन द्वितीय इति नः श्रुतम्

十人のプラチェータスより、マーリシャーの胎にその王は再び生まれた。その時の呪詛により「第二」と呼ばれたと、われらは聞く。

Verse 83

भृगवादयश्च ये सप्त जज्ञिरे च महर्षयः / आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर्वैवस्वतस्य च

ブリグをはじめとする七大聖仙もまた生じた。初めのトレーター・ユガに、ヴァイヴァスヴァタ・マヌに先立って。

Verse 84

देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् / इत्येषो ऽनुशयो ह्यासीत्तयोर्जात्यन्तरानुगः

大神の大いなる祭祀において、（一者は）ヴァールニーの身を帯びた。これこそが、二人に異なる生を越えて随伴したアヌシャヤ（潜在の痕跡）であった。

Verse 85

प्रजापतेश्च दक्षस्य त्र्यबकस्य च धीमतः / तस्मान्नानुशयः कार्यो वैरेष्विह कदाचन

プラジャーパティ・ダクシャとトリヤンバカ（シヴァ）はともに賢明である。ゆえにこの世において、怨みの中でアヌシャヤ（潜む遺恨）を決して抱くべきではない。

Verse 86

जात्यन्तरगतस्यापि भवितस्य शुभाशुभैः / ख्यातिं न मुञ्चते जन्तुस्तन्न कार्यं विपश्चिता

たとえ他のヴァルナに生まれようとも、善悪の業の果によって生きものはその名声を捨てない。ゆえに賢者はそのような行いをなすべきではない。

Verse 87

इत्येषा समनुक्रान्ता कथा पापप्रमोचनी / या दक्षमधिकृत्येह त्वया पूर्वं प्रचौदिता

かくして、罪を除くこの物語は要約して語られた。これはダクシャに関するもので、先に汝が問いかけて語らせたのである。

Verse 88

पितृवंशप्रसंगेन कथा ह्येषा प्रकीर्त्तिता / पितॄणामानुपूर्व्येण देवान्वक्ष्याम्यतः परम्

この物語は祖霊ピトリの系譜に因んで語られた。これより後は、ピトリの順序に従って諸神を述べよう。

Verse 89

त्रेतायुगमुखे पूर्वमासन्स्वायंभुवेंऽतरे / देवायामा इति ख्याताः पूर्वं ये यज्ञसूनवः

昔、トレーター・ユガの初め、スヴァーヤンブヴァ・マンヴァンタラにおいて、かつてヤジュニャの子であった者たちは「デヴァーヤーマ」と称されていた。

Verse 90

प्रथिता ब्रह्मणः पुत्रा अजत्वादजितास्तु ते / पुत्राः स्वायंभुवस्यैते शक्ता नाम तु मानसाः

彼らはブラフマーの名高き子らであり、「アジャ（不生）」であるがゆえに「アジタ」と呼ばれた。彼らはスヴァーヤンブヴァの意生の子で、その名を「シャクター」という。

Verse 91

तेषां यतो गणा ह्येते देवानां तु त्रयः स्मृताः / छन्दजास्तु त्रयस्त्रिंशत्सर्गे स्वायंभुवस्य ह

彼らよりこれらの神群は生じ、神々には三つの類があると伝えられる。スヴァーヤンブヴァ・マヌの創成において、チャンダス（韻律）より生まれし神々は三十三と数えられる。

Verse 92

यदुर्ययातिर्देवौ द्वौ वीवधस्रासतो मतिः / विभासश्च क्रतुश्चैव प्रयातिर्विश्रुतो द्युतिः

ヤドゥとヤヤーティの二神、またヴィーヴァダスラースとマティ。さらにヴィバーサとクラトゥ、そしてプラヤーティ—いずれも名高き光輝の神々である。

Verse 93

वायव्यः संयमश्चैव यामा द्वादश कीर्त्तिताः / असमश्चोग्रदृष्टिश्च सुनयो ऽथ शुचिश्रवाः

ヴァーヤヴ்யとサンヤマは、「ヤーマ」と呼ばれる十二神のうちに数えられる。さらにアサマ、ウグラドリシュティ、スナヤ、シュチシュラヴァもまた列せられる。

Verse 94

केवलो विश्वरूपश्च सुदक्षो मधुपस्तथा / तुरीय इद्रयुक्चैव युक्तो ग्रावजितस्तु वै

ケーヴァラ、ヴィシュヴァルーパ、スダクシャ、マドゥパ。さらにトゥリーヤ、イドラユク、ユクタ、グラーヴァジト—これらもまた神々として挙げられる。

Verse 95

चनिमा विश्वदेवा च जविष्ठो मितवानपि / जरो विभुर्विभावश्च स ऋचीको ऽथ दुर्दिहः

チャニマーとヴィシュヴァデーヴァ、またジャヴィシュタとミタヴァーン。さらにジャロ、ヴィブ、ヴィバー ヴァ、リチーコ、ドゥルディハ—これらもまた神々として称えられる。

Verse 96

श्रुतिर्गृणानो ऽथ बृहच्छुक्रा द्वादश कीर्त्तिताः / आसन्स्वायंभुवस्यैते चान्तरे सोमपायिनः

シュルティ、グリナーナ、そしてブリハッチュクラらは、十二柱として称えられる。スヴァーヤンブヴァのマンヴァンタラにおいて、彼らは皆ソーマを飲む者であった。

Verse 97

दीप्तिमन्तो गणा ह्येते वीर्यवन्तो महाबलाः / तेषामिन्द्रस्तद्दा ह्यासीत्प्रथमे विश्वभुक्त प्रभुः

この群れは光り輝き、勇力に満ち、強大であった。その時、彼らの第一はインドラであり、世界を享受する主であった。

Verse 98

असुरा ये तदा तेषामासन् दायादबान्धवाः / सुपर्णयक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः

その時のアスラたちは彼らの分け前を受ける者であったが、親族ではなかった。さらにスパルナ、ヤクシャ、ガンダルヴァ、ピシャーチャ、ウラガ、ラークシャサもいた。

Verse 99

अष्टौ ताः पितृभिः सार्द्धमासन्या देवयोनयः / स्वायंभुवेन्तरे ऽतीताः प्रजास्तासां महस्रशः

その八つのデーヴァヨーニは、祖霊ピトリたちと共に別の類としてあった。スヴァーヤンブヴァのマンヴァンタラにおいて彼らは過ぎ去り、その子孫は数知れぬ千々であった。

Verse 100

प्रभावरूपसंपन्ना आयुषा च बलेन च / विस्तरादिह नोच्यन्ते माप्रसंगो भवेदिह

彼らは威光と美しい姿、寿命と力とを具えていた。ここでは詳述しない、話が長く広がらぬように。

Verse 101

स्वायंभुवो विसर्गस्तु विज्ञेयः सांप्रतेन ह / अतीतो वर्तमानेन दृष्टो वैवस्वते न सः

スヴァーヤンブヴァの創出（ヴィサルガ）は現世の観点から知るべきである。ヴァイヴァスヴァタのマンヴァンタラにおいては、今の者にはそれは見えず、すでに過去となった。

Verse 102

प्रजाभिर्देवाताभिश्च ऋषिभिः पितृभिः सह / तेषां सर्पर्षयः पूर्वमासन्ये तान्निबोधत

衆生・神々・リシたち・祖霊（ピトリ）とともに、彼らに先立って蛇の聖仙（サルパリシ）がいた。彼らのことを聞き、悟りなさい。

Verse 103

भृग्वं गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / अत्रिश्चैव वसिष्ठस्च सप्त स्वायंभुवे ऽतरे

ブリグ、アンギラス、マリーチ、プラスタヤ、プラハ、クラトゥ、アトリ、そしてヴァシシュタ——これらがスヴァーヤンブヴァのマンヴァンタラにおける七聖仙である。

Verse 104

आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मोधा मेधातिथिर् वसुः / ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सत्त्र एव च

アーグニードラ、アグニバーフ、モーダ、メーダーティティ、ヴァス、ジョーティシュマン、デュティマン、ハヴィヤ、サヴァナ、サットラ——これらもまた尊き名である。

Verse 105

मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः / वायुवेगा महासत्त्वा राजानः प्रथमेंऽतरे

スヴァーヤンブヴァ・マヌのこの十人の子らは大いなる威力を備え、風のごとく迅く、偉大な本質をもっていた。第一のマンヴァンタラにおいて彼らは王となった。

Verse 106

सासुरं तत्सुगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् / सपिशाचमनुष्यञ्च ससुपर्णाप्सरोगणम्

そこには神々、ガンダルヴァ、ヤクシャ、ナーガ、ラクシャサ、さらにピシャーチャと人間、そしてスパルナとアプサラスの群れもいた。

Verse 107

नशक्यमानु पूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि / बहुत्वान्नामधेयानां संख्या तेषां कुतः कुले

古のやり方に従えば、百年を重ねて語ってもなお言い尽くせない。名号があまりに多く、その氏族の数をどうして数えられようか。

Verse 108

या वै प्रजा युगाख्यास्तु आसन्स्वायंभुवेंऽतरे / कालेन महतातीता अयनाब्दयुगक्रमैः

スヴァーヤンブヴァのマヌヴァンタラにおいてユガの名で呼ばれたその衆生は、半歳・年・ユガの順序に従い、大いなる時（マハーカーラ）の流れの中で過ぎ去った。

Verse 109

ऋषय ऊचुः क एष भगवान् कालः सर्वभूतापहारकः / कस्य योनिः किमादिश्च किं सतत्त्वः किमात्मकः

聖仙たちは言った。「一切の生きものを奪い去るこの聖なる“時（カーラ）”とは何者か。誰を母胎として生じ、何を始原とし、そのタットヴァはいかに、いかなる自性をもつのか。」

Verse 110

किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के वा अवयवाः स्मृताः / किं नामधेयं को ऽस्यात्मा एप्तत्त्वं ब्रूहि तत्त्वतः

その眼は何か、そのムールティはいかなるものか、また स्मृति に説かれる肢体は何か。名は何といい、そのアートマンは誰か——この真理をありのままに説き明かしてください。

Verse 111

सूत उवाच श्रूयता कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम् / सूर्ययोनिर्निमेषादिः संख्याचक्षुः स उच्यते

スータは言った――時（カーラ）の真実のありさまを聞け。聞いたなら、よく心に納めよ。太陽を源としてニメーシャ等が生じるゆえ、これを「数の眼」と称する。

Verse 112

मूर्तिरस्य त्वहो रात्रो निमेषावयवश्च सः / संवत्सरः सतत्त्वश्च नाम चास्य कलात्मकः

その姿は昼と夜であり、ニメーシャ等はその肢である。彼こそがサンヴァツァラ（年）という実体であり、その名もまた「カラートマカ（時分より成る者）」と説かれる。

Verse 113

साम्प्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः / पञ्चधा प्रविभक्तां तु कालावस्थां निबोधत

そのプラジャーパティは、現在・未来・過去という三時の本体である。いま、五つに分かたれた時の相（状態）を悟れ。

Verse 114

दिवसार्द्धमासमासैश्च ऋतुभिस्त्वयनैस्तथा / संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः

日・半日・月と副月、季節（リトゥ）とアヤナ等の次第において、第一は「サンヴァツァラ」、第二は「パリヴァツァラ」と呼ばれる。

Verse 115

इड्रवत्सरस्तृतीयश्च चतुर्थश्चानुवत्सरः / पञ्चमो वत्सरस्तेषां कालःस युगसज्ञितः

第三は「イドラヴァツァラ」、第四は「アヌヴァツァラ」。第五は「ヴァツァラ」であり、これらを総べる時は「ユガ」と名づけられる。

Verse 116

तेषां तत्त्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत / क्रतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः

彼らの真理を説こう。讃えられる言葉をよく悟れ。『クラトゥ・アグニ（祭祀の火）』と称される者こそ、『サンヴァツァラ（聖なる一年）』と見なされる。

Verse 117

आदितेयस्त्वसौ सूर्यः कालाग्निः परिवत्सरः / शुक्लकृष्णगतिश्चापि अपां सारमयः खगः

その太陽はアディティの子であり、『カーラ・アグニ（時の火）』は『パリヴァツァラ』である。さらにその運行は白半・黒半に従い、水の精髄より成る聖なる鳥のごとし。

Verse 118

स इडावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयं गतः / यश्चायं पवते लोकांस्तनुभिः सप्तसप्तभिः

そのソーマこそ『イダーヴァツァラ』であると、プラーナに確定されている。彼は七×七の身相によって諸世界を清める。

Verse 119

अनुवाता च लोकस्य स वायुरनुवत्सरः / अहङ्कारादुदग्रुद्रः संभूतो ब्रह्मणास्तु यः

世を追い風として巡るのは彼であり、そのヴァーユは『アヌヴァツァラ』と呼ばれる。また、ブラフマーより我執（アハンカーラ）から生じた猛きルドラでもある。

Verse 120

स रुद्रो वत्सर स्तेषां विज्ञेयो नीललोहितः / सतत्त्वं तस्य वक्ष्यमि कीर्त्यमानं निबोधत

彼らのうち、そのルドラこそ『ヴァツァラ』と知るべきであり、『ニーラローヒタ（青赤の御方）』と名づけられる。彼の真理を説こう。讃えられる言葉をよく悟れ。

Verse 121

अङ्गप्रत्यङ्गसंयोगात्कालात्मा प्रतितामहः / ऋक्सामयजुषां योनिः पञ्चानां पतिरीश्वरः

肢と肢分の結合より、彼は時の自己（カーラートマン）、至高のピターマハである。彼はリグ・サーマ・ヤジュスの源胎であり、五つの主たる自在神（イーシュヴァラ）である。

Verse 122

सो ऽग्निर्यमश्च कालश्च संभूतिः स प्रजापतिः / प्रोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्य चोनिर्मनीषिभिः

彼こそがアグニであり、ヤマであり、カーラである。彼はサンブーティであり、プラジャーパティである。賢者たちは彼をまた「サンヴァツァラ（歳）」、そして「スーリヤ・ヨーニ（太陽の胎）」と称した。

Verse 123

यस्मात्कालविभागानां मासर्त्वयनयोरपि / ग्रहनक्षत्रशीतोष्णवर्षायुः कर्मणां तथा

彼より時の区分—月・季節・アヤナ—が生じ、また惑星と星宿、寒暑、雨、寿命、そして業（カルマ）の秩序もまた生ずる。

Verse 124

योनिः स प्रविभागानां दिवसानां च भास्करः / वैकारिकः प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिः

彼はそれらの区分の源胎であり、日々のバースカラ（光輝）である。彼はヴァイカーリカ、澄みわたる心を持つ、ブラフマーの子なるプラジャーパティである。

Verse 125

एको नैको ऽथ दिवसो मासो ऽथर्तुः पितामहः / आदित्यः सविता भानुर्जीवनो ब्रह्मसत्कृतः

彼は一であり、また多でもある。彼は日・月・季節のピターマハである。彼はアーディティヤ、サヴィター、バーヌ—生命を授ける者—として、ブラフマーにより崇敬される。

Verse 126

प्रभवश्चाव्ययश्चैव भूतानां तेन भास्करः / ताराभिमानी विज्ञेयो द्वितीयः परिवत्सरः

そのバースカラは万有の起源にして不滅、星々を統べる主と知られる—これが第二のパリヴァツァラである。

Verse 127

सोमः सर्वौंषधिपतिर्यस्मात्स प्रपितामहः / आजीवः सर्वभूतानां योगक्षेमकृदीश्वरः

ソーマはあらゆる薬草の主、ゆえにプラピターマハと称される。万有の生を支え、ヨーガと安穏をもたらす自在神である。

Verse 128

आवेक्षमाणः सततं बिभर्ति जगदंशुभिः / तिथीनां पर्वसंधीनां पूर्णिमादर्शयोरपि

彼は常に見守り、その光芒によって世界を支える。さらにティティ（太陰日）、祭期の継ぎ目、満月と新月をも司る。

Verse 129

योनिर्निशाकरो यश्च अमृतात्मा प्रजापतिः / तस्मात्स पितृमान्सोमः स्मृत इङ्वत्सरात्मकः

胎蔵（ヨーニ）、夜を照らす者（ニシャーカラ）、甘露の本質をもつプラジャーパティであるがゆえに、祖霊（ピトリ）に結ぶソーマは「イングヴァツァラ」の体と記憶される。

Verse 130

प्राणापानसमानाद्यैर्व्यानोदानात्मकैरपि / कर्मभिः प्राणिनां लोके सर्वचेष्टाप्रवर्तकः

プラーナ、アパーナ、サマーナ等、さらにヴィヤーナとウダーナとして働く諸作用によって、彼は世の生きもののあらゆる営みを起動させる。

Verse 131

पञ्चानां चेन्द्रियमनोर्बुद्धिस्मृतिबलात्मनाम् / समानकालकरणक्रियाः संपादयन्नपि

五つ――諸根・心・ बुद्धि（知性）・ स्मृति（記憶）・力・アートマン――の同時の働きをも、彼は成就する。

Verse 132

सर्वात्मा सर्वलोकेश आवहप्रवहादिभिः / वर्त्तते चोपकारैर्यस्तनुभिः सप्तसप्तभिः

彼は一切のアートマン、万界の主。アーヴァハ・プラヴァハ等の加護によって、七×七の身として働く。

Verse 133

विधाता सर्वभूतानाङ्क्षेमी नित्यं प्रभञ्जनः / योनिरग्नेरपां भूमे रवेश्चन्द्रमसश्चयः

彼はヴィダータ、万有の安寧を守る者、常住のプラバンジャナ。火・水・地・太陽・月の根源もまた彼である。

Verse 134

वायुः प्रजापतिर्भूतो लोकात्मा प्रपितामहः / अहोरात्रकरस्तस्मात्स वायुरनुवत्सरः

ヴायुはプラジャーパティとなり、世界の魂、至高の祖。昼と夜を成すゆえに、ヴायुはアヌヴァツサラと呼ばれる。

Verse 135

एते प्रजानां पतयश्चत्वार उपपक्षजाः / पितरः सर्वलोकानां लोकात्मानः प्रकीर्त्तिताः

この四人の副系より生まれたプラジャーパティは衆生の主であり、万界のピトリ（祖霊）、世界の魂として称えられる。

Verse 136

ध्यायतो ब्रह्माणो वक्त्रादुदन्समभवद्भवः / ऋषिर्विप्रा महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः

ブラフマーが観想していると、その口よりバヴァが現れた。彼はリシでありヴィプラ、マハーデーヴァ、万有のアートマン、そして至高の祖（プラピターマハ）である。

Verse 137

ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवो यो ऽथपठ्यते / आत्मावेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसंभवः

万有の主たる彼は「プラナヴァ（聖音オーム）」として誦される。自己の浸入によって、衆生の肢体とその細部を生じさせる。

Verse 138

उन्मादको ऽनुग्रहकृद्रुद्रो वत्सर उच्यते / सूर्य्यश्च चन्द्रमाश्चाग्निर्वायू रुद्रस्तथैव च

衆生を揺り動かし、また恩寵を与えるルドラは「ヴァツァラ」と呼ばれる。太陽・月・火・風もまた、同様にルドラである。

Verse 139

युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षयकृद्विभुः / रुद्रः प्रविष्टो भगवाञ्जगत्यस्मिन्स्वतेजसा

ユガを司り、時そのものを本性とし、常に滅をもたらす遍在者――バガヴァーン・ルドラは自らの光威によってこの世界に入り込んでいる。

Verse 140

आश्रयान्मयि संयोगात्तनुभिर्नाममिस्तथा / ततस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम्

我に依り、我と結びつくことで、彼は多様な身に応じた名を帯びる。さらにそのヴィーリヤ（威力）によって、諸世界を恵む働きが成就する。

Verse 141

देवत्वं च पितृत्वं च कालत्वं चास्य यत्परम् / तस्माद्वै सर्वथा रुद्रस्तद्विद्वद्भिरभीज्यते

彼には至高の神性と父性、そして時（カーラ）の本質があるゆえ、ルドラはあらゆるかたちで賢者たちに礼拝される。

Verse 142

यतः पतिः स भगवान् प्रजेशानां प्रजापतिः / भावनः सर्वभूतानां सर्वात्मा नीललोहितः

彼こそがバガヴァーン、プラジェーシャたちの夫でありプラジャーパティ。万有を養う者、万物のアートマン、ニーラローヒタ（青赤）である。

Verse 143

औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनःपुनः / प्रजापतिमुखैर्देवैः सम्यगिष्टफलार्थिभिः

ルドラは衰えた薬草を幾度も再び整え甦らせる。プラジャーパティを首とする神々は、正しい祭祀の果報を求めて彼を如法に礼拝する。

Verse 144

त्रिभिरेव कपालैश्च त्रयंबकैरौषधिक्षये / इज्यते भगवान् यस्मात्तस्मार्त्र्यंबक उच्यते

薬草が尽きるとき、三つのカパーラ（髑髏）をもつトリヤンバカたちによって世尊が祭祀される。ゆえに彼は「トリヤンバカ」と呼ばれる。

Verse 145

गायत्री चैव त्रिष्टुप्च जगती चैव याः स्मृताः / त्र्यंबका नामतः प्रेम्णा योनयस्ता वनस्पतेः

ガーヤトリー、トリシュトゥプ、ジャガティと記憶される韻律は、愛をもって名により「トリヤンバカー」と呼ばれる。それらは植物（ヴァナスパティ）の胎（ヨーニ）である。

Verse 146

ताभिरेकत्वभूताभिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः / त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालः स वै स्मृतः

三種にして一つとなったそれらの力により、また自らの威力によって、そのプuroḍāśa（供餅）は「三つの資具を備えるもの」「三つの鉢を持つもの」と記憶される。

Verse 147

त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनैष त्र्यंबकः स्मृतः / इत्येतत्पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः

そのプuroḍāśaは「トリヤンバカ（三目の主）」である。ゆえにこれもトリヤンバカと記される。かくして賢者たちは、五年を一つのユガと説いた。

Verse 148

यश्चैष पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः / सैकः षट्को विजज्ञे ऽथ मध्वादिऋतुसंज्ञकः

両生者（dvija）が「五つの相をもつサンヴァツァラ」と説いたものは、もとは一つでありながら、のちにマドゥ等の名をもつ六つの季節として知られた。

Verse 149

ऋतुपुत्रार्त्तवाः पञ्च इति सर्गः समासतः / इत्येष बहुमानो वै प्राणिना जीवितानि च / नदीवेग इवासक्तः कालो धावति संहरन्

「季節の子ら」と「ārtava」は五つ—これが要約された生成である。かくして時は、川の激流のように執着して走り、衆生の命を奪い去る。

Verse 150

एतेषां यदपत्यं वै तदशक्यं प्रमाणतः / बहुत्वात्परिसंख्यातुं पुत्र पौत्रमनन्तकम्

彼らの子孫は、尺度をもって量り定めることができない。あまりに多く、子や孫へと続く無尽の系譜は数え尽くせない。

Verse 151

इमं वंशं प्रजेशानां महतः पुण्यकर्मणाम् / कीर्त्तयन्पुण्यकीर्त्तीनां महतीं सिद्धिमाप्नुयात्

大いなる功徳の業をなすプラジャーパティたちのこの系譜を唱え、福徳の名声ある者たちの誉れを讃える者は、偉大な成就（シッディ）を得る。