Adhyaya 10

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच इन्द्रमेवं समादिश्य भगवान् विश्वभावन: । पश्यतामनिमेषाणां तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ १ ॥

シュリー・シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは語った。かくしてインドラに教示を与えると、宇宙顕現の原因たる至上主ハリは、瞬きもせず見守る神々の前で、その場にて忽然と姿を消した。

Verse 2

तथाभियाचितो देवैर्ऋषिराथर्वणो महान् । मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत ॥ २ ॥

おおバーラタ（パリークシット）よ、主の指示に従い、神々はアタルヴァの子である大聖ダディーチのもとへ赴いた。彼はきわめて寛大で、身を与えてほしいと乞われると、ただちにある程度同意した。だが彼らから法（ダルマ）の教えを聞くため、微笑み、冗談めかして次のように語った。

Verse 3

अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् । संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दु:सहश्चेतनापह: ॥ ३ ॥

高き天界の神々よ、知らぬのか。死の時、耐え難い激痛が肉体を持つすべての生きものの意識を奪うのである。

Verse 4

जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठ इहेप्सित: । क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे ॥ ४ ॥

この世で生き延びたい者にとって、自らの身体こそ最も愛しい。守るために万物を投げ出すほどである。ゆえに、たとえ主ヴィシュヌが乞うても、誰がこの身を差し出せようか。

Verse 5

श्रीदेवा ऊचु: किं नु तद् दुस्त्यजं ब्रह्मन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् । भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकेड्यकर्मणाम् ॥ ५ ॥

神々は言った。「尊きバラモンよ。功徳の誉れに讃えられ、万生に憐れみを注ぐあなたのような大聖にとって、他者の益のために捨て難いものが何であろうか。」

Verse 6

नूनं स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् । यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वर: ॥ ६ ॥

まことに、人は我欲にとらわれると他者の苦難を知らずに求める。乞う者が与える者の困難を知れば求めず、与える者が乞う者の窮状を知れば「否」とは言わぬ。

Verse 7

श्रीऋषिरुवाच धर्मं व: श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहृता: । एष व: प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्यहम् ॥ ७ ॥

大聖ダディーチは言った。「汝らよりダルマの理を聞かんがため、先には求めに応じてこの身を差し出すことを退けた。されど今、この身は我に最も愛しきものなれど、汝らの善き目的のために捨てよう。いずれ今日か明日には去る身なのだから。」

Verse 8

योऽध्रुवेणात्मना नाथा न धर्मं न यश: पुमान् । ईहेत भूतदयया स शोच्य: स्थावरैरपि ॥ ८ ॥

おお神々よ、この無常の身をダルマや永遠の栄光のために捧げず、衆生の苦しみに慈悲を抱かぬ者は、不動のものにさえ憐れまれる。

Verse 9

एतावानव्ययो धर्म: पुण्यश्लोकैरुपासित: । यो भूतशोकहर्षाभ्यामात्मा शोचति हृष्यति ॥ ९ ॥

これこそ不滅のダルマであり、徳高く讃えられる聖者たちが奉ずるもの—他者の苦しみに悲しみ、他者の幸せに喜ぶ者である。

Verse 10

अहो दैन्यमहो कष्टं पारक्यै: क्षणभङ्गुरै: । यन्नोपकुर्यादस्वार्थैर्मर्त्य: स्वज्ञातिविग्रहै: ॥ १० ॥

ああ、なんという卑小さ、なんという苦しみ。よそもののようで刹那に壊れるものに囚われ、身と財と親族を無私に他者の益のために用いぬなら、それらこそが悩みの種となる。

Verse 11

श्रीबादरायणिरुवाच एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्‌ङाथर्वणस्तनुम् । परे भगवति ब्रह्मण्यात्मानं सन्नयञ्जहौ ॥ ११ ॥

シュリー・シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは語った。かく決意したアタルヴァの子ダディーチは、神々の奉仕のために自らの身を捧げた。至上のバガヴァーンの蓮華の御足に自己を委ね、五大より成る粗大身を捨て去った。

Verse 12

यताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वद‍ृग् ध्वस्तबन्धन: । आस्थित: परमं योगं न देहं बुबुधे गतम् ॥ १२ ॥

ダディーチは感官・生命気・心・知性を制し、真理を観じて一切の束縛を断った。至高のヨーガに安住したため、身がいつ離れたのかさえ悟らなかった。

Verse 13

अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥

その後、インドラはダディーチの骨からヴィシュヴァカルマンが造った金剛杵を固く掲げた。聖仙の力に満ち、バガヴァーンの光輝（テージャス）に照らされて輝いた。

Verse 14

अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥

あらゆる देवたちに囲まれ、インドラは乗騎アイラーヴァタ象王の背で美しく輝いた。聖仙たちに讃えられ、三界を歓喜させるかのようであった。

Verse 15

वृत्रमभ्यद्रवच्छत्रुमसुरानीकयूथपै: । पर्यस्तमोजसा राजन् क्रुद्धो रुद्र इवान्तकम् ॥ १५ ॥

パリークシット王よ、かつて憤怒のルドラがアンタカ（閻魔）を討たんと駆け寄ったように、インドラもまた激怒し、大いなる力で、阿修羅軍の将たちに囲まれた敵ヴリトラースラへ突進した。

Verse 16

तत: सुराणामसुरै रण: परमदारुण: । त्रेतामुखे नर्मदायामभवत्प्रथमे युगे ॥ १६ ॥

その後、サティヤ・ユガの終わりとトレーター・ユガの始まりに、ナルマダー河畔で देवと阿修羅の間にきわめて苛烈な戦いが起こった。

Verse 17

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भ‍िर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ द‍ृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥

王よ、ヴリトラースラを先頭に阿修羅たちが戦場に現れると、彼らは金剛杵を携えるシャクラを見た。ルドラ、ヴァス、アーディティヤ、アシュヴィニー双子、祖霊（ピトリ）、火神（ヴァフニ）、マルト、リブ、サーディヤ、ヴィシュヴァデーヴァらに囲まれ、インドラは自らの吉祥の光で燦然と輝き、その光輝は阿修羅には耐え難かった。

Verse 18

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भ‍िर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ द‍ृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥

王よ、ヴリトラースラを先頭にアスラたちが戦場に現れたとき、彼らは金剛杵を携えるシャクラ（インドラ）を見た。ルドラ、ヴァス、アーディティヤ、アシュヴィニー・クマーラ、ピトリ、ヴァフニ（アグニ）、マルット、リブ、サーディヤ、ヴィシュヴァデーヴァらに囲まれ、インドラは自らのシュリーによって燦然と輝き、その光は魔族に耐え難かった。

Verse 19

नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥

スーマリーとマーリーを先頭に、無数のダイティヤ・ダーナヴァ、ヤクシャ、ラークシャサらが金の装身具をまとい、死神さえ容易に突破できぬインドラ軍の前衛を阻んだ。そこにはナムチ、シャンバラ、アナルヴァ、ドヴィムールダー、リシャバ、ハヤグリーヴァ、シャンクシラー、ヴィプラチッティ、アヨームカ、プーロマー、ヴリシャパルヴァー、プラヘーティ、ヘーティ、ウトカラらがいた。彼らは獅子のように咆哮し、怯まず驕り高ぶって、棍棒・鉄棍・矢・槍・槌・投げ槍などでデーヴァたちを苦しめた。

Verse 20

नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥

スーマリーとマーリーを先頭に、無数のダイティヤ・ダーナヴァ、ヤクシャ、ラークシャサらが金の装身具をまとい、死神さえ容易に突破できぬインドラ軍の前衛を阻んだ。そこにはナムチ、シャンバラ、アナルヴァ、ドヴィムールダー、リシャバ、ハヤグリーヴァ、シャンクシラー、ヴィプラチッティ、アヨームカ、プーロマー、ヴリシャパルヴァー、プラヘーティ、ヘーティ、ウトカラらがいた。彼らは獅子のように咆哮し、怯まず驕り高ぶって、棍棒・鉄棍・矢・槍・槌・投げ槍などでデーヴァたちを苦しめた。

Verse 21

नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥

スーマリーとマーリーを先頭に、無数のダイティヤ・ダーナヴァ、ヤクシャ、ラークシャサらが金の装身具をまとい、死神さえ容易に突破できぬインドラ軍の前衛を阻んだ。そこにはナムチ、シャンバラ、アナルヴァ、ドヴィムールダー、リシャバ、ハヤグリーヴァ、シャンクシラー、ヴィプラチッティ、アヨームカ、プーロマー、ヴリシャパルヴァー、プラヘーティ、ヘーティ、ウトカラらがいた。彼らは獅子のように咆哮し、怯まず驕り高ぶって、棍棒・鉄棍・矢・槍・槌・投げ槍などでデーヴァたちを苦しめた。

Verse 22

नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥

スーマリーとマーリーを先頭に、無数のダイティヤ・ダーナヴァ、ヤクシャ、ラークシャサらが金の装身具をまとい、死神さえ容易に突破できぬインドラ軍の前衛を阻んだ。そこにはナムチ、シャンバラ、アナルヴァ、ドヴィムールダー、リシャバ、ハヤグリーヴァ、シャンクシラー、ヴィプラチッティ、アヨームカ、プーロマー、ヴリシャパルヴァー、プラヘーティ、ヘーティ、ウトカラらがいた。彼らは獅子のように咆哮し、怯まず驕り高ぶって、棍棒・鉄棍・矢・槍・槌・投げ槍などでデーヴァたちを苦しめた。

Verse 23

शूलै: परश्वधै: खड्‌गै: शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभि: । सर्वतोऽवाकिरन् शस्त्रैरस्त्रैश्च विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥

槍・三叉戟・斧・剣、さらにシャタグニーやブシュンディなどの武器を携えたアスラたちは四方から襲いかかり、天軍の将たちを散り散りにした。

Verse 24

न तेऽद‍ृश्यन्त सञ्छन्ना: शरजालै: समन्तत: । पुङ्खानुपुङ्खपतितैर्ज्योतींषीव नभोघनै: ॥ २४ ॥

四方から矢の網が次々と降り注いで覆い尽くしたため、天の軍勢は見えなくなった。濃い雲に覆われた空で星が見えぬように。

Verse 25

न ते शस्त्रास्त्रवर्षौघा ह्यासेदु: सुरसैनिकान् । छिन्ना: सिद्धपथे देवैर्लघुहस्तै: सहस्रधा ॥ २५ ॥

天軍を討つために放たれた武器と矢の豪雨は届かなかった。天の者たちが素早く、空中でそれらを千々に断ち切ったからである。

Verse 26

अथ क्षीणास्त्रशस्त्रौघा गिरिश‍ृङ्गद्रुमोपलै: । अभ्यवर्षन् सुरबलं चिच्छिदुस्तांश्च पूर्ववत् ॥ २६ ॥

武器と呪力が尽きかけると、アスラたちは山の峰や樹木や岩を天軍に降らせた。だが天の者たちは以前と同じく、空中でそれらを砕いて無力化した。

Verse 27

तानक्षतान् स्वस्तिमतो निशाम्य शस्त्रास्त्रपूगैरथ वृत्रनाथा: । द्रुमैर्द‍ृषद्भ‍िर्विविधाद्रिश‍ृङ्गै रविक्षतांस्तत्रसुरिन्द्रसैनिकान् ॥ २७ ॥

ヴリトラースラ配下のアスラたちは、武器の斉射のみならず木や石や山の峰を投げつけても、インドラの兵が少しも傷つかず安泰であるのを見て、激しく恐れおののいた。

Verse 28

सर्वे प्रयासा अभवन् विमोघा: कृता: कृता देवगणेषु दैत्यै: । कृष्णानुकूलेषु यथा महत्सु क्षुद्रै: प्रयुक्ता ऊषती रूक्षवाच: ॥ २८ ॥

取るに足らぬ者が、クリシュナに好まれ守られる聖なる大士に向かって、荒い言葉で怒りの虚偽の非難を浴びせても、大士は動じない。同様に、クリシュナの庇護のもとにある神々に対するアスラたちのあらゆる企ては、ことごとく空しく終わった。

Verse 29

ते स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्य हरावभक्ता हतयुद्धदर्पा: । पलायनायाजिमुखे विसृज्य पतिं मनस्ते दधुरात्तसारा: ॥ २९ ॥

決してハリ（クリシュナ）のバクタとならぬアスラたちは、自らの企てが虚しいと知って戦いの驕りを失った。戦の初めから主将をも捨て、敵に力の精髄を奪われたゆえに逃走を決めた。

Verse 30

वृत्रोऽसुरांस्ताननुगान् मनस्वी प्रधावत: प्रेक्ष्य बभाष एतत् । पलायितं प्रेक्ष्य बलं च भग्नं भयेन तीव्रेण विहस्य वीर: ॥ ३० ॥

軍勢が崩れ、名だたる勇士と呼ばれるアスラたちまでもが激しい恐怖に駆られて戦場から逃げ去るのを見て、真に大いなる心をもつ英雄ヴリトラースラは微笑み、次の言葉を語った。

Verse 31

कालोपपन्नां रुचिरां मनस्विनां जगाद वाचं पुरुषप्रवीर: । हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन् मयानर्वञ्छम्बर मे श‍ृणुध्वम् ॥ ३१ ॥

時と状況にふさわしく、英雄中の英雄ヴリトラースラは思慮ある者に賞賛される麗しい言葉を発した。「おおヴィプラチッティよ、ナムチよ、プーロマーよ、マヤ、アナルヴァ、シャンバラよ。わたしの言葉を聞け、逃げるな。」

Verse 32

जातस्य मृत्युर्ध्रुव एव सर्वत: प्रतिक्रिया यस्य न चेह क्लृप्ता । लोको यशश्चाथ ततो यदि ह्यमुं को नाम मृत्युं न वृणीत युक्तम् ॥ ३२ ॥

生まれた者には、あらゆる意味で死が必定である。この世に死を免れる手立ては定められていない。ゆえに死が避けられぬなら、ふさわしい死によって高き世界への昇進と、この世での名声を得られるのなら、誰がその栄光ある死を選ばぬだろうか。

Verse 33

द्वौ सम्मताविह मृत्यू दुरापौ यद् ब्रह्मसन्धारणया जितासु: । कलेवरं योगरतो विजह्याद् यदग्रणीर्वीरशयेऽनिवृत्त: ॥ ३३ ॥

ここには称賛される二種の栄光ある死が説かれ、いずれもきわめて稀である。第一は、バクティ・ヨーガに安住し、心と生命気（プラーナ）を制し、至上人格神バガヴァーンへの念想に没して身を捨てること。第二は、軍の先頭に立ち、背を見せず戦場で倒れること。聖典はこの二つの死を栄誉あるものとして推奨する。