Adhyaya 6

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं स्तुत: सुरगणैर्भगवान् हरिरीश्वर: । तेषामाविरभूद् राजन्सहस्रार्कोदयद्युति: ॥ १ ॥

シュリー・シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは語った。おおパリークシット王よ、神々と梵天がこのように祈り讃えると、至上主ハリ（イーシュヴァラ）は彼らの前に顕現された。その御身の光輝は千の太陽が同時に昇るかのようであった。

Verse 2

श्रीएवं उक्त्वा हरिवंशेण शकुन्तला पुरो हृषीकेशम् । अभ्युपगम्य महाभागा हर्षेणाभिवाद्य भास्करम् ॥ २ ॥

主の光輝が神々の視界を遮ったため、彼らは空も方角も大地も、さらには自分自身さえ見えなかった。まして目前におわすフリシーケーシャを見られるはずもない。

Verse 3

विरिञ्चो भगवान्‍द‍ृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भ‍िरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥

梵天はシヴァとともに、至上のプルシャの御身を拝した。水晶のように澄み、マラカタ宝石のごとく青黒く、蓮の奥のように赤みを帯びた御眼。溶けた黄金のような黄の絹衣をまとい、全身は朗らかに麗しく、微笑む蓮華の御顔と美しい眉を備える。大宝珠をちりばめた冠、腕にはケーユーラ、耳飾りの光が頬を照らし、御顔はまさに蓮。腰帯、腕輪、胸飾り、足鈴が輝き、首にはカウストゥバ宝珠、森の花輪（ヴァナマーラー）を垂れ、ラクシュミー女神が寄り添う。スダルシャナなどの神武も具現して奉仕していた。この御姿を見て、梵天・シヴァおよび諸天はただちに大地に五体投地して礼拝した。

Verse 4

विरिञ्चो भगवान्‍द‍ृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भ‍िरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥

ブラフマーはシヴァとともに、至上主の御身を拝した。水晶のように澄み、マラカタ宝石のごとく青黒く、蓮華の奥のように赤みを帯びた御眼。溶けた黄金のような黄の絹衣をまとい、全身は麗しく、穏やかな御顔と美しい眉を備えておられた。

Verse 5

विरिञ्चो भगवान्‍द‍ृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भ‍िरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥

御頭には大宝珠をちりばめた冠、御腕にはケーユーラの腕輪。耳飾りの光が頬を照らし、蓮華の御顔は微笑みによって輝いていた。かくしてブラフマーはシヴァとともにハリの御姿を拝した。

Verse 6

विरिञ्चो भगवान्‍द‍ृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भ‍िरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥

腰には帯、腕には腕輪、胸には首飾り、足には鈴の鳴る足輪。御頸にはカウストゥバ宝珠が輝き、花鬘をまとい、吉祥天ラクシュミーを伴っておられた。

Verse 7

विरिञ्चो भगवान्‍द‍ृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भ‍िरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥

スダルシャナなどの具現した御武器に礼拝される至上のプルシャを見たとき、 देवたちの長ブラフマーはシヴァおよび諸天とともに、ただちに五体投地して礼拝し、主を讃嘆した。

Verse 8

श्रीब्रह्मोवाच अजातजन्मस्थितिसंयमाया- गुणाय निर्वाणसुखार्णवाय । अणोरणिम्नेऽपरिगण्यधाम्ने

ブラフマーは言った。「あなたは不生でありながら、アヴァターラとしての顕現と隠没は絶えることがありません。あなたはグナを超え、涅槃の歓喜の大海の依処。最微の中の最微にして、御存在は不可思議。ゆえに至上のあなたに敬礼いたします。」

Verse 9

रूपं तवैतत् पुरुषर्षभेज्यं श्रेयोऽर्थिभिर्वैदिकतान्त्रिकेण । योगेन धात: सह नस्त्रिलोकान् पश्याम्यमुष्मिन्नु ह विश्वमूर्तौ ॥ ९ ॥

おお人中の最勝者、至高の統御者よ。最高の吉祥を求める者は、ヴェーダとタントラの規定に従い、あなたのこの御姿を礼拝します。主よ、この宇宙身（ヴィシュヴァムールティ）において、私たちは三界を見ます。

Verse 10

त्वय्यग्र आसीत् त्वयि मध्य आसीत् त्वय्यन्त आसीदिदमात्मतन्त्रे । त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यं घटस्य मृत्स्‍नेव पर: परस्मात् ॥ १० ॥

わが主よ、常に完全に自立自在なるお方よ。この宇宙の顕現はあなたから起こり、あなたに依って保たれ、そしてあなたへと帰滅します。あなたは万物の始め・支え・終わりです。土が土器の原因となり、器を支え、砕ければ器が土へ戻るように。

Verse 11

त्वं माययात्माश्रयया स्वयेदं निर्माय विश्वं तदनुप्रविष्ट: । पश्यन्ति युक्ता मनसा मनीषिणो गुणव्यवायेऽप्यगुणं विपश्चित: ॥ ११ ॥

至高者よ。あなたは自らにおいて自立し、他に助けを求めません。ご自身の力（自己に依るマーヤー）によってこの宇宙を創り、さらにその中へ遍入されます。バクティ・ヨーガにより清められ、シャーストラに通じ、心澄みわたる賢者は、グナの変転の中に在しても、あなたがなおニルグナとしてそれらに触れられぬことを見ます。

Verse 12

यथाग्निमेधस्यमृतं च गोषु भुव्यन्नमम्बूद्यमने च वृत्तिम् । योगैर्मनुष्या अधियन्ति हि त्वां गुणेषु बुद्ध्या कवयो वदन्ति ॥ १२ ॥

木から火を得、牛から乳を得、地から穀と水を得、営みから生計の繁栄を得るように、バクティ・ヨーガの修習によって、この物質界にありながらも人はあなたのご恩寵を得て、智慧をもってあなたに近づくことができます。敬虔な詩聖たちは皆そう語ります。

Verse 13

तं त्वां वयं नाथ समुज्जिहानं सरोजनाभातिचिरेप्सितार्थम् । द‍ृष्ट्वा गता निर्वृतमद्य सर्वे गजा दवार्ता इव गाङ्गमम्भ: ॥ १३ ॥

主よ、蓮華の臍をもつサロージャナーバよ。久しく拝見を願っていたあなたが、いま私たちの前に現れました。あなたを見て、私たちは皆、超越の歓喜に満たされました。まるで山火事に苦しむ象が、ガンガーの水を得て喜ぶように。

Verse 14

स त्वं विधत्स्वाखिललोकपाला वयं यदर्थास्तव पादमूलम् । समागतास्ते बहिरन्तरात्मन् किं वान्यविज्ञाप्यमशेषसाक्षिण: ॥ १४ ॥

ああ万界の護り主よ。私たち諸天は、ある目的のためにあなたの蓮華の御足のもとへ参りました。どうかその目的を成就してください。あなたは内にも外にも遍く証人であり、知られぬものは何一つありません。ゆえに改めて申し上げる必要はありません。

Verse 15

अहं गिरित्रश्च सुरादयो ये दक्षादयोऽग्नेरिव केतवस्ते । किं वा विदामेश पृथग्विभाता विधत्स्व शं नो द्विजदेवमन्त्रम् ॥ १५ ॥

私（梵天）とギリトラ（シヴァ）、そして諸天は、ダクシャらプラジャーパティと共に、あなたという根源の火によって照らされる火花にすぎません。主よ、私たちはあなたの分霊、どうして自らの真の安寧を悟れましょう。至上主よ、婆羅門と諸天にふさわしい解脱の手段をお授けください。

Verse 16

श्रीशुक उवाच एवं विरिञ्चादिभिरीडितस्तद् विज्ञाय तेषां हृदयं यथैव । जगाद जीमूतगभीरया गिरा बद्धाञ्जलीन्संवृतसर्वकारकान् ॥ १६ ॥

シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは続けた。梵天を先頭とする諸天がこのように祈りを捧げると、主は彼らの心の意図をそのまま悟られた。そこで主は、雲の轟きのように深い声で、合掌して慎み深く立つ諸天に答えられた。

Verse 17

एक एवेश्वरस्तस्मिन्सुरकार्ये सुरेश्वर: । विहर्तुकामस्तानाह समुद्रोन्मथनादिभि: ॥ १७ ॥

至上主、諸天の主は、その神々の務めを独りで成し得たが、乳海攪拌などのリーラーを味わおうと望まれた。ゆえに主は彼らに次のように語られた。

Verse 18

श्रीभगवानुवाच हन्त ब्रह्मन्नहो शम्भो हे देवा मम भाषितम् । श‍ृणुतावहिता: सर्वे श्रेयो व: स्याद् यथा सुरा: ॥ १८ ॥

至上主は言われた。「おおブラフマンよ、ああシャンブ（シヴァ）よ、そして諸天よ。皆、心を澄まして我が言葉を聞け。わたしの語ることは、汝らすべてに吉祥をもたらすであろう。」

Verse 19

यात दानवदैतेयैस्तावत् सन्धिर्विधीयताम् । कालेनानुगृहीतैस्तैर्यावद् वो भव आत्मन: ॥ १९ ॥

汝らがまだ栄えていない間は、時に恵まれたダーナヴァとダイティヤらと休戦の盟約を結び、自らの益を守れ。

Verse 20

अरयोऽपि हि सन्धेया: सति कार्यार्थगौरवे । अहिमूषिकवद् देवा ह्यर्थस्य पदवीं गतै: ॥ २० ॥

目的の重さが大きいときは、敵とさえ休戦すべきである。おおデーヴァたちよ、己の利のために「蛇と鼠」の理に従って行え。

Verse 21

अमृतोत्पादने यत्न: क्रियतामविलम्बितम् । यस्य पीतस्य वै जन्तुर्मृत्युग्रस्तोऽमरो भवेत् ॥ २१ ॥

遅滞なく直ちに甘露（アムリタ）を生み出すために努めよ。それを飲めば、死に呑まれかけた者でさえ不死となる。

Verse 22

क्षिप्‍त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधी: । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ २२ ॥ सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिता: । क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहा: ॥ २३ ॥

おおデーヴァたちよ、乳海にあらゆる野菜・草・蔓・薬草を投じよ。ついでマンダラ山を攪拌の杵とし、ヴァースキを綱として、我が助けのもと、怠ることなく乳海を攪拌せよ。

Verse 23

क्षिप्‍त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधी: । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ २२ ॥ सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिता: । क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहा: ॥ २३ ॥

かくして攪拌の労苦はダイティヤが担うが、おおデーヴァたちよ、真の果報を受け取るのは汝らである。海より生じる甘露は汝らのものとなる。

Verse 24

यूयं तदनुमोदध्वं यदिच्छन्त्यसुरा: सुरा: । न संरम्भेण सिध्यन्ति सर्वार्था: सान्‍त्वया यथा ॥ २४ ॥

おお神々よ、忍耐と安寧によって万事は成就するが、怒りに乱されれば目的は果たせない。ゆえに、阿修羅が求めることには同意し、その提案を受け入れよ。

Verse 25

न भेतव्यं कालकूटाद् विषाज्जलधिसम्भवात् । लोभ: कार्यो न वो जातु रोष: कामस्तु वस्तुषु ॥ २५ ॥

乳海から「カーラクータ」と呼ばれる毒が生じるが、恐れるな。さらに、攪拌によってさまざまな産物が現れても、貪らず、得ようと焦らず、怒りを起こすな。

Verse 26

श्रीशुक उवाच इति देवान्समादिश्य भगवान् पुरुषोत्तम: । तेषामन्तर्दधे राजन्स्वच्छन्दगतिरीश्वर: ॥ २६ ॥

シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは続けた。おおパリークシット王よ、このように神々に諭したのち、自在なる至上主、プルショーत्तマは彼らの前から姿を消された。

Verse 27

अथ तस्मै भगवते नमस्कृत्य पितामह: । भवश्च जग्मतु: स्वं स्वं धामोपेयुर्बलिं सुरा: ॥ २७ ॥

それからピターマハ・ブラフマーとバヴァ（シヴァ）は主に敬礼して、それぞれの住処へ帰った。続いてすべての神々はマハーラージャ・バリのもとへ赴いた。

Verse 28

द‍ृष्ट्वारीनप्यसंयत्ताञ्जातक्षोभान्स्वनायकान् । न्यषेधद् दैत्यराट् श्लोक्य: सन्धिविग्रहकालवित् ॥ २८ ॥

敵を討とうと憤り立つ自軍の将たちを見ながらも、神々が戦意なく近づいて来るのを見て、和睦と戦いの時を知る名高き阿修羅王バリは、彼らに殺害を禁じた。

Verse 29

ते वैरोचनिमासीनं गुप्तं चासुरयूथपै: । श्रिया परमया जुष्टं जिताशेषमुपागमन् ॥ २९ ॥

半神たちはヴィローチャナの子バリ・マハーラージャのもとに近づき、その傍らに座した。バリはアスラの将たちに守られ、至高の栄華に輝き、全宇宙を征服していた。

Verse 30

महेन्द्र: श्लक्ष्णया वाचा सान्‍त्वयित्वा महामति: । अभ्यभाषत तत् सर्वं शिक्षितं पुरुषोत्तमात् ॥ ३० ॥

マヘーンドラは柔らかな言葉で大賢者バリをなだめ、至上の御人格プルショーッタマ、主ヴィシュヌから授かった提案のすべてを、礼を尽くして申し述べた。

Verse 31

तत्त्वरोचत दैत्यस्य तत्रान्ये येऽसुराधिपा: । शम्बरोऽरिष्टनेमिश्च ये च त्रिपुरवासिन: ॥ ३१ ॥

インドラの申し出は、ダイティヤ王バリによって直ちに受け入れられた。シャンバラ、アリシュタネーミを筆頭とする他のアスラの君主たち、そしてトリプラの住民も皆、即座に同意した。

Verse 32

ततो देवासुरा: कृत्वा संविदं कृतसौहृदा: । उद्यमं परमं चक्रुरमृतार्थे परन्तप ॥ ३२ ॥

敵を討つパリークシット王よ。その後、半神とアスラは友好のもとに休戦の盟約を結び、甘露を得るために大いなる事業に取りかかった。

Verse 33

ततस्ते मन्दरगिरिमोजसोत्पाट्य दुर्मदा: । नदन्त उदधिं निन्यु: शक्ता: परिघबाहव: ॥ ३३ ॥

その後、力に満ち、棍棒のように太く長い腕をもつデーヴァとアスラたちは、驕りに昂ぶってマンダラ山を力ずくで引き抜いた。大声で叫びつつ、それを乳海へと運んだ。

Verse 34

दूरभारोद्वहश्रान्ता: शक्रवैरोचनादय: । अपारयन्तस्तं वोढुं विवशा विजहु: पथि ॥ ३४ ॥

遠くまで重い山を運んだため、シャクラ（インドラ）やヴァイローチャナ（バリ）ら天神と阿修羅は疲れ果てた。担ぎきれず、道の途中にその山を置き去りにした。

Verse 35

निपतन्स गिरिस्तत्र बहूनमरदानवान् । चूर्णयामास महता भारेण कनकाचल: ॥ ३५ ॥

すると、黄金のごとく重いマンダラ山が落下し、その巨大な重みで多くの天神と阿修羅を押し潰してしまった。

Verse 36

तांस्तथा भग्नमनसो भग्नबाहूरुकन्धरान् । विज्ञाय भगवांस्तत्र बभूव गरुडध्वज: ॥ ३६ ॥

彼らは意気消沈し、腕や腿や肩は折れていた。それを知った全知の至上主、ガルダを旗印とする御方が、そこに現れた。

Verse 37

गिरिपातविनिष्पिष्टान्विलोक्यामरदानवान् । ईक्षया जीवयामास निर्जरान् निर्व्रणान् यथा ॥ ३७ ॥

山の落下で押し潰された天神と阿修羅を見て、主はひとたび御目を注がれ、彼らを甦らせた。彼らは憂いを離れ、身体には痣一つ残らなかった。

Verse 38

गिरिं चारोप्य गरुडे हस्तेनैकेन लीलया । आरुह्य प्रययावब्धिं सुरासुरगणैर्वृत: ॥ ३८ ॥

主は片手で戯れのように山を持ち上げ、ガルダの背に載せられた。さらに御自らもガルダに乗り、天神と阿修羅に囲まれて乳海へと向かわれた。

Verse 39

अवरोप्य गिरिं स्कन्धात् सुपर्ण: पततां वर: । ययौ जलान्त उत्सृज्य हरिणा स विसर्जित: ॥ ३९ ॥

その後、鳥の王ガルダは肩からマンダラ山を降ろし、水辺へと運んだ。ついで主ハリの命により、その場を去って立ち去った。