Adhyaya 20

Verse 1

। सूत उवाच । तत्र दाशरथी रामो वनवासाय दीक्षितः । भ्रममाणो धरापृष्ठे सीतालक्ष्मणसंयुतः

Sūta berkata: Di sana Rāma putra Daśaratha, yang telah ditahbiskan untuk menjalani hidup di rimba, mengembara di muka bumi bersama Sītā dan Lakṣmaṇa.

Verse 2

समाऽयातो द्विजश्रेष्ठा यत्र सा पितृकूपिका । तृषार्तश्च श्रमार्तश्च निषसाद धरातले

Wahai yang terbaik di antara para dvija, beliau tiba di tempat adanya Pitṛkūpikā, ‘sumur para leluhur’; diliputi dahaga dan letih, beliau pun duduk di tanah.

Verse 3

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो भगवान्दिननायकः । अस्ताचलं जपापुष्पसन्निभो द्विजसत्तमाः

Sementara itu, wahai yang terbaik di antara para brahmana, Bhagavān sang penguasa siang—Surya—mendekati gunung barat untuk terbenam, bercahaya merah laksana bunga kembang sepatu.

Verse 4

ततः प्लक्षनगाधस्तात्पर्णान्यास्तीर्य भूतले । सायंतनं विधिं कृत्वा सुष्वाप रघुनन्दनः

Kemudian, di bawah pohon plakṣa, setelah menghamparkan daun-daun di tanah, putra mulia keturunan Raghu melaksanakan tata upacara senja (sandhyā) lalu tertidur.

Verse 5

अथाऽवलोकयामास स्वप्ने दशरथं नृपम् । यद्वत्पूर्वं प्रियाऽलापसंसक्तं हृष्टमानसम्

Lalu, dalam mimpi, ia memandang Raja Daśaratha—seperti dahulu—hatinya gembira, tenggelam dalam percakapan penuh kasih.

Verse 6

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । विप्रानाहूय तत्सर्वं कथयामास राघवः

Kemudian, pada pagi yang jernih ketika cakra Surya telah terbit, Rāghava memanggil para brāhmaṇa dan menceritakan seluruh kejadian itu.

Verse 7

अद्य स्वप्ने मया विप्राः प्रियालापपरः पिता । अतिहृष्टमना दृष्टः श्वेतमाल्यानुलेपनः

“Hari ini, wahai para brāhmaṇa, dalam mimpi aku melihat ayahku—tenggelam dalam tutur kasih, amat bersukacita, berhias kalung bunga putih serta baluran wewangian suci.”

Verse 8

तत्कीदृक्परिणामोऽस्य स्वप्नस्य द्विजसत्तमाः । भविष्यति प्रजल्पध्वं परं कौतूहलं यतः

“Wahai yang terbaik di antara para dvija, bagaimana akibat dari mimpi ini kelak? Mohon jelaskan, sebab rasa ingin tahuku sangat besar.”

Verse 9

ब्राह्मणा ऊचुः । पितरः श्राद्धकामा ये वृद्धिं पश्यंति वा नृप । ते स्वप्ने दर्शनं यांति पुत्राणामिति नः श्रुतम्

Para brāhmaṇa berkata: “Wahai raja, kami telah mendengar bahwa ketika para pitṛ menginginkan śrāddha—atau ketika mereka menyaksikan kemakmuran—mereka menampakkan diri dalam mimpi kepada putra-putra mereka.”

Verse 10

तदस्यां कूपिकायां च स्वयमेव गया स्थिता । तेन त्वया पिता दृष्टः स्वप्ने श्राद्धस्य वांछकः

Di sumur kecil ini sendiri, Gayā bersemayam dengan sendirinya. Karena itu engkau melihat ayahmu dalam mimpi, yang mendambakan pelaksanaan śrāddha.

Verse 11

तस्मात्कुरु रघुश्रेष्ठ श्राद्धमत्र यथोदितम् । नीवारैः शाक मूलैश्च तथाऽरण्योद्भवैस्तिलैः

Karena itu, wahai yang terbaik di antara keturunan Raghu, laksanakanlah śrāddha di sini sebagaimana ditetapkan—dengan beras liar (nīvāra), sayur-mayur dan umbi-umbian, serta wijen yang dipungut dari hutan.

Verse 12

अथैवामन्त्रयामास तान्विप्रान्रघुसत्तमः । श्राद्धेषु श्रद्धया युक्तः प्रसादः क्रियतामिति

Kemudian yang terbaik dari keturunan Raghu mengundang para vipra itu, seraya berkata: “Dengan śraddhā dalam upacara śrāddha, sudilah menerima prasāda dan limpahkanlah anugerahmu.”

Verse 13

बाढमित्येव ते चोक्त्वा स्नानार्थं द्विजसत्तमाः । गताः सर्वे सुसंहृष्टा स्वकीयानाश्रमान्प्रति व

Sambil berkata, “Demikianlah,” para dvija yang utama itu pergi untuk mandi suci. Mereka semua, dengan hati amat gembira, berangkat menuju āśrama masing-masing.

Verse 14

अथ तेषु प्रयातेषु ब्राह्मणेषु रघूत्तमः । प्रोवाच लक्ष्मणं पार्श्वे विनयावनतं स्थितम्

Setelah para brāhmaṇa berangkat, Śrī Rāma—yang termulia di wangsa Raghu—berbicara kepada Lakṣmaṇa yang berdiri di sisinya, menunduk penuh kerendahan hati.

Verse 15

शाकमूलफलान्याशु श्राद्धार्थं समुपानय । सौमित्रानय वैदेही स्वयं पचति भामिनी

“Segera bawakan sayur hijau, umbi-umbian, dan buah-buahan untuk upacara śrāddha. Wahai Saumitri, bawalah itu—Vaidehī, sang wanita mulia, akan memasaknya sendiri.”

Verse 16

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणस्तूर्णं जगामाऽरण्यमेव हि । श्राद्धार्थमानिनायाऽशु फलानि विविधानि च

Mendengar itu, Lakṣmaṇa segera pergi ke hutan dan dengan cepat membawa beraneka ragam buah untuk keperluan śrāddha.

Verse 17

धात्रीफलानि चाऽम्राणि चिर्भटानीं गुदानि च । करीराणि कपित्थानि तथैवाऽन्यानि भूरिशः

Ia membawa buah dhātrī (āmalaka) dan mangga, semangka serta manisan gula aren, polong karīra dan buah kapittha (wood-apple), serta banyak lagi lainnya dalam kelimpahan.

Verse 18

ततश्च पाचयामास तदर्थे जनकोद्भवा । रामादेशात्स्वयं साध्वी विनयेन समन्विता

Kemudian putri Janaka, Sītā—yang suci dan penuh kesantunan—memasak sendiri hidangan itu untuk tujuan tersebut, sesuai perintah Rāma.

Verse 19

ततश्च कुतपे प्राप्ते काले ते द्विजसत्तमाः । कृताह्निकाः समायाता रामभक्तिसमन्विताः

Kemudian, ketika waktu kutapa tiba, para brāhmaṇa utama itu kembali—setelah menuntaskan upacara harian mereka, dan dipenuhi bhakti kepada Śrī Rāma.

Verse 20

एतस्मिन्नंतरे सीता प्लक्षवृक्षांतरे स्थिता । आत्मानं गोपयामास यथा वेत्ति न राघवः

Sementara itu, Sītā berdiri tersembunyi di antara dahan-dahan pohon plakṣa, menyamarkan dirinya agar Rāghava (Rāma) tidak menyadarinya.

Verse 21

स तां सीतेति सीतेति व्याहृत्याथ मुहुर्मुहुः । स्त्रीधर्मिणीति मत्वा तु लक्ष्मणं चेदमब्रवीत्

Ia berulang-ulang berseru, “Sītā! Sītā!”, dan menganggapnya sebagai wanita yang teguh pada dharma kewanitaan; lalu ia berkata demikian kepada Lakṣmaṇa.

Verse 22

वत्स लक्ष्मण शुश्रूषां विप्राणां श्राद्धसंभवाम् । पादप्रक्षालनाद्यां त्वं यथावत्कर्तुमर्हसि

Wahai Lakṣmaṇa, pada saat śrāddha engkau patut melaksanakan pelayanan bagi para vipra-brāhmaṇa dengan semestinya—mulai dari membasuh kaki mereka dan tata cara lainnya.

Verse 23

बाढमित्येव संप्रोक्तो लक्ष्मणः शुभलक्षणः । चक्रे सर्वं तथा कर्म यथा नारी विचक्षणा

Mendengar demikian, Lakṣmaṇa yang bertanda mulia menjawab, “Baiklah,” lalu ia menunaikan semua tugas itu dengan tepat, laksana insan yang arif dan cermat.

Verse 24

ततो निर्वर्तिते श्राद्धे ब्राह्मणेषु गतेष्वथ । जनकस्य सुता साध्वी तत्क्षणात्समुपस्थिता

Kemudian, setelah śrāddha diselesaikan menurut tata-vidhi dan para brāhmaṇa telah beranjak pergi, putri suci Janaka, Sītā, seketika menampakkan diri.

Verse 25

तां दृष्ट्वा राघवः सीतां कोपसंरक्तलोचनः । प्रोवाच परुषैर्वाक्यैर्भर्त्समानो मुहुर्मुहुः

Melihat Sītā, Rāghava—matanya memerah oleh amarah—mengucapkan kata-kata keras, menegurnya berulang-ulang.

Verse 26

आयातेषु द्विजातेषु श्राद्धकाल उपस्थिते । क्व गता वद पापे त्वं मां परित्यज्य दूरतः

“Ketika para dvija telah datang dan saat śrāddha telah tiba, ke mana engkau pergi? Katakan, wahai yang berdosa—mengapa meninggalkanku dan pergi jauh?”

Verse 27

नैतद्युक्तं कुलस्त्रीणां विशेषादत्र कानने । विहर्तुं दूरतः शून्ये तस्मात्त्याज्याऽसि मैथिलि

“Ini tidak patut bagi wanita mulia, terlebih lagi di rimba ini, berjalan jauh di tempat sunyi; karena itu, wahai Maithilī, engkau harus ditinggalkan.”

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीता सा जनकोद्भवा । उवाच वेपमानांगी प्रस्खलंत्या गिरा ततः

Mendengar ucapan itu, putri Janaka pun ketakutan; seluruh tubuhnya gemetar, lalu ia berbicara dengan suara yang terbata-bata.

Verse 29

न मामर्हसि कार्येऽस्मिन्गर्हितुं रघुसत्तम । यस्मादहमतिक्रान्ता स्थानादस्माच्छ्रणुष्व तत्

Wahai yang terbaik dari wangsa Raghu, janganlah engkau mencelaku dalam perkara ini. Karena aku telah menjauh dari tempat ini, dengarkanlah sebabnya.

Verse 30

पिता तव मया दृष्टः साक्षाद्दशरथः स्वयम् । ब्राह्मणस्य शरीरस्थो द्वितीयश्च पितामहः

Aku telah melihat ayahmu—Daśaratha sendiri—tampak nyata di hadapanku, bersemayam dalam tubuh seorang brāhmaṇa; dan di sana aku pun jelas menyaksikan seorang tua mulia kedua, yakni kakekmu.

Verse 31

पितुः पितामहोऽन्यस्य तृतीयस्य रघूत्तम । त्रयाणां च तथान्येषां त्रयोऽन्ये नृपसंनिभाः

Wahai Raghūttama, aku pun melihat kakek dari ayahmu, dan demikian pula kakek dari yang lain—maka tampak pula yang ketiga. Dan bagi ketiga itu, muncul lagi tiga sosok lain, berkilau laksana para raja.

Verse 32

ब्राह्मणानां मया दृष्टाः शरीरस्थाः सुहर्षिताः । मातामहानहं मन्ये तानपि त्रीनहं स्फुटम्

Di dalam tubuh para brāhmaṇa itu aku melihat mereka, bercahaya dan penuh sukacita. Aku yakin aku pun mengenali dengan jelas tiga kakek dari pihak ibu.

Verse 33

ततो ऽहं लज्जया नष्टा दृष्ट्वा श्वशुरसंगमान् । येन भुक्तानि भोज्यानि पुरा मृष्टान्यनेकशः

Lalu aku lenyap karena malu, ketika melihat pertemuan dengan mertuaku dan para sesepuh—mereka yang dahulu berulang kali menikmati hidangan-hidangan yang lezat.

Verse 34

तथा खाद्यानि लेह्यानि चोष्याणि च विशेषतः । पिता तव कथं सोऽद्य कषायाणि कटूनि च । भक्षयिष्यति दत्तानि स्वहस्तेन मया विभो

Dan juga aneka santapan—yang dikunyah, dijilat, dan diisap, terutama. Wahai Tuhan, bagaimana ayahmu hari ini akan menyantap yang sepat dan pedas, yang kuberikan dengan tanganku sendiri, wahai Yang Mulia?

Verse 36

तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टात्मा रामो राजीवलोचनः । साधुसाध्विति तां प्राह परिष्वज्य मुहुर्मुहुः

Mendengar itu, Rāma yang bermata teratai pun dipenuhi sukacita. Sambil berkata, “Sādhu, sādhu—baik sekali,” ia memeluknya berulang-ulang dan berbicara kepadanya.

Verse 37

ततो भुक्त्वा स्वयं रामो लक्ष्मणेन समन्वितः । सायाह्ने समनुप्राप्ते संध्याकार्यं विधाय च

Kemudian Rāma sendiri makan, ditemani Lakṣmaṇa. Ketika senja tiba, ia pun menunaikan sandhyā-karman sesuai tuntunan.

Verse 38

प्रोवाच लक्ष्मणं वत्स पर्णान्यास्तीर्य भूतले । शय्यां कुरु समानीय पादशौचाय सज्जलम्

Ia berkata kepada Lakṣmaṇa, “Anakku, hamparkan daun-daun di tanah; siapkan alas tidur; dan bawalah air yang siap untuk membasuh kaki.”

Verse 39

ततः कोपपरीतात्मा सौमित्रिः प्राह राघवम् । नाहं शय्यां करिष्यामि पादप्रक्षालनं न च

Lalu Saumitri (Lakṣmaṇa), dengan batin dikuasai amarah, berkata kepada Rāghava, “Aku tidak akan menyiapkan alas tidur, dan tidak pula akan membasuh kaki.”

Verse 40

तथाऽन्यदपि यत्किंचित्कर्म स्वल्पमपि प्रभो । त्वां वा त्यक्त्वा गमिष्यामि कुत्रचित्पीडितो भृशम्

Dan pekerjaan apa pun yang lain—meski sangat kecil, wahai Tuan—aku tidak akan melakukannya. Jika tidak, meninggalkan Paduka aku akan pergi entah ke mana, dengan hati sangat tersiksa.

Verse 41

प्रेष्यत्वेन रघुश्रेष्ठ सत्यमेतन्मयोदितम् । सीतायाः किं समादेश्यं न किंचित्संप्रयच्छसि । अपि स्वल्पतरं राम मया त्वं किं करिष्यसि

Wahai yang terbaik dari wangsa Raghu, benar adanya apa yang kukatakan sebagai seorang pelayan. Apa pesan yang harus kusampaikan kepada Sītā, bila Paduka tidak memberiku apa pun? Walau hanya sedikit, wahai Rāma—apa yang hendak Paduka tugaskan kepadaku atas nama Paduka?

Verse 42

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विकृतं चापि राघवः । तूष्णीं बभूव मेधावी हास्यं कृत्वा मनाक्ततः

Mendengar kata-katanya yang agak tidak patut itu, Rāghava yang bijaksana hanya tersenyum sedikit, lalu diam saja.

Verse 43

ततः स्वयं समुत्थाय कृत्वा स्वा स्तरकं शुभम् । सीतया क्षालितांघ्रिस्तु सुष्वाप तदनंतरम्

Kemudian ia bangkit sendiri dan menata alas tidurnya yang suci. Setelah kaki beliau dibasuh oleh Sītā, beliau pun berbaring dan tertidur.

Verse 44

लक्ष्मणोऽपि विदूरस्थः कोपसंरक्तलोचनः । वृक्षमूलं समाश्रित्य सुप्तश्चित्ते व्यचिंतयत्

Lakṣmaṇa pun tinggal agak jauh, matanya memerah karena amarah. Bersandar di pangkal pohon ia berbaring, namun batinnya terus diliputi pikiran.

Verse 45

हत्वैनं राघवं सुप्तं सीतां पत्नीं विधाय च । किं गच्छामि निजं स्थानं विदेशं वाऽपिदूरतः

Jika aku membunuh Rāghava yang sedang tidur ini dan menjadikan Sītā sebagai istriku, ke manakah aku harus pergi—kembali ke kediamanku sendiri atau ke negeri asing yang jauh?

Verse 46

एवं चिंतयतस्तस्य बहुधा लक्ष्मणस्य सा । व्यतिक्रांता निशा विप्राः कृच्छ्रेण महता ततः

Demikianlah Lakṣmaṇa merenung dengan berbagai cara; wahai para brāhmaṇa, malam itu pun berlalu—hanya dengan kesukaran yang besar.

Verse 47

न तस्य निश्चयो जज्ञे तस्मिन्कृत्ये कथंचन । कोपात्प्रणष्टनिद्रस्य सोष्णं निःश्वसतो मुहुः

Tentang perbuatan itu, sama sekali tiada keputusan lahir dalam dirinya. Karena amarah tidurnya lenyap, dan berulang-ulang ia menghembuskan napas panas.

Verse 48

ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्णिकक्रियः । रामः सीतां समादाय प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्

Kemudian, pada pagi yang jernih, Rāma—setelah menunaikan upacara pagi—berangkat, membawa Sītā bersamanya, menuju arah selatan.

Verse 49

लक्ष्मणोऽपि धनुः सज्यं कृत्वा संधाय सायकम् । अनुव्रजति पृष्ठस्थस्तस्य च्छिद्रं विलोकयन्

Lakṣmaṇa pun, setelah memasang tali busurnya dan menempatkan anak panah, mengikuti dari belakang—mengawasi setiap celah atau kelengahan.

Verse 50

ततो गोकर्णमासाद्य प्रणम्य च महेश्वरम् । प्रतस्थे राघवो यावत्सौमित्रिस्तावदागतः

Kemudian setelah tiba di Gokarṇa dan bersujud hormat kepada Maheśvara, Rāghava pun berangkat melanjutkan perjalanan; pada saat itu Saumitrī (Lakṣmaṇa) juga telah datang.

Verse 51

बाष्पपर्याकुलाक्षश्च व्रीडयाऽधोमुखः स्थितः । प्रणम्य शिरसा रामं ततः प्राह सुदुः खितः

Matanya keruh oleh air mata; diliputi malu ia berdiri menunduk. Menundukkan kepala bersujud kepada Rāma, lalu ia berkata dengan duka yang amat dalam.

Verse 52

कुरु मे निग्रहं नाथ स्वामिद्रोहसमुद्भवम् । अतिपापस्य दुष्टस्य कृतघ्नस्य रघूत्तम

Wahai Nātha, jatuhkanlah hukuman atasku atas pelanggaran yang lahir dari pengkhianatan kepada tuanku. Wahai Raghūttama, aku amat berdosa, jahat, dan tidak tahu berterima kasih.

Verse 53

उत्तराणि विरुद्धानि तव दत्तानि भूरिशः । मया विनाऽपराधेन वधोपायश्च चिंतितः

Berkali-kali aku memberimu jawaban yang bertentangan dengan kebenaran. Padahal engkau tanpa salah, namun aku bahkan memikirkan siasat untuk membunuhmu.

Verse 54

ततश्च तं परिष्वज्य रामोऽपि निजबांधवम् । बाष्पक्लिन्नमुखः प्राह क्षांतं वत्स मया तव

Lalu Rāma pun memeluk kerabatnya sendiri. Dengan wajah basah oleh air mata ia berkata, “Wahai anak, aku telah memaafkanmu.”

Verse 55

न ते त्वन्यः प्रियः कश्चिन्मां मुक्त्वा वेद्म्यहं स्फुटम् । तस्मादागच्छ गच्छामो मार्गं वेलाधिका भवेत्

Aku mengetahui dengan jelas bahwa selain aku, engkau tidak memiliki kekasih lain. Maka marilah—kita berangkat; jika tidak, waktu perjalanan akan terlewati tanpa batas.

Verse 56

लक्ष्मण उवाच । यदि मे निग्रहं नाथ न करिष्यसि सांप्रतम् । प्राणत्यागं करिष्यामि वह्नावात्मविशुद्धये

Lakṣmaṇa berkata: “Wahai Nātha, jika Engkau tidak menegur dan menahan aku sekarang, maka demi penyucian ātman-ku aku akan menyerahkan nyawa ke dalam api.”

Verse 57

रामलक्ष्मणयोरेवं वदतोस्तत्र कानने । आजगाम मुनिश्रेष्ठो मार्कंड इति यः स्मृतः

Ketika Rāma dan Lakṣmaṇa berbicara demikian di hutan itu, datanglah sang mahāṛṣi yang utama, yang dikenal dengan nama Mārkaṇḍa.

Verse 58

ततः प्रणम्य तं रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः । प्रोवाच स्वागतं तेस्तु कुतः प्राप्तोऽसि सन्मुने

Kemudian Rāma, bersama Sītā dan Lakṣmaṇa, bersujud hormat kepadanya dan berkata: “Selamat datang, wahai muni suci. Dari manakah engkau datang?”

Verse 59

मार्कंडेय उवाच । प्रभासादहमायातः सांप्रतं रघुनंदन । स्वमाश्रमं गमिष्यामि क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थितम्

Mārkaṇḍeya berkata: “Wahai kebanggaan wangsa Raghu, aku baru saja datang dari Prabhāsa. Aku hendak menuju āśrama-ku sendiri, yang berada di kṣetra suci ini juga.”

Verse 60

मया राघव तत्राऽस्ति स्थापितः प्रपितामहः । तस्याऽद्य दिवसे यात्रा बहुश्रेयःप्रदा स्मृता

Wahai Rāghava, di sana telah kutegakkan Prapitāmaha, Sang Leluhur Purba. Pada hari ini juga, ziarah kepadanya dikenang sebagai pemberi kesejahteraan dan pahala kebajikan yang melimpah.

Verse 61

तस्मात्त्वमपि तत्रैव तूर्णमेव मया सह । ममाश्रमपदे स्थित्वा पश्य देवं पितामहम्

Karena itu, engkau pun hendak segera pergi ke sana bersamaku. Tinggallah di tempat pertapaanku, lalu pandanglah Dewa Pitāmaha, Brahmā yang ilahi.

Verse 62

येन स्याः सर्वशत्रूणामगम्यस्त्वं रघूद्वह । ज्येष्ठपञ्चदशीयोगे ज्येष्ठपुत्रः समाहितः

Dengan ini, wahai yang terbaik dari wangsa Raghu, engkau akan menjadi tak terjangkau oleh semua musuh. Pada pertemuan hari purnama Jyeṣṭha, ‘putra sulung’ (Indra) menjadi hening, terpusat, dan tersucikan.

Verse 63

यस्तत्र कुरुते स्नानं तस्य मृत्युभयं कुतः । साऽद्य पंचदशी राम ज्येष्ठमाससमुद्भवा । ज्येष्ठानक्षत्रसंयुक्ता तस्मात्स्नातुं त्वमर्हसि

Siapa pun yang mandi suci di sana, bagaimana mungkin takut akan kematian tinggal padanya? Hari ini, wahai Rāma, adalah tithi kelima belas yang lahir dalam bulan Jyeṣṭha, bersatu dengan nakṣatra Jyeṣṭhā; maka engkau patut mandi (di tīrtha itu).

Verse 64

ततः संप्रस्थितं रामं दृष्ट्वा प्रोवाच लक्ष्मणः । कुरु मे निग्रहं तावद्गच्छ तीर्थं ततः प्रभो

Kemudian, melihat Rāma berangkat, Lakṣmaṇa berkata: “Tahanlah aku sejenak; setelah itu, wahai Prabhu, pergilah ke tīrtha yang suci itu.”

Verse 65

राम उवाच । स्थितेऽस्मिन्मुनिशार्दूले समीपे वत्स लक्ष्मण । अनर्हा निष्कृतिः कर्तुं तस्मादेनं प्रयाचय

Rāma bersabda: “Wahai Lakṣmaṇa, selagi sang resi agung—harimau di antara para muni—berada di dekat sini, tidak patut kita melakukan prāyaścitta sendiri; maka mohonlah petunjuk darinya.”

Verse 66

लक्ष्मण उवाच । स्वामिद्रोहे कृते ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं यदीक्ष्यते । तन्मे देहि स्फुटं येन कायशुद्धिः प्रजायते

Lakṣmaṇa berkata: “Wahai Brāhmaṇa, bila bagi pengkhianatan kepada tuan ada prāyaścitta yang ditetapkan, maka jelaskanlah kepadaku dengan terang—yang dengannya kesucian jasmani dapat terwujud.”

Verse 67

मार्कंडेय उवाच । ममाऽश्रमसमीपेऽस्ति सुतीर्थं बालमंडनम् । स्वामिद्रोहरताः स्नाता मुच्यंते तत्र पातकैः

Mārkaṇḍeya bersabda: “Di dekat āśrama-ku ada tīrtha yang amat suci bernama Bālamaṇḍana. Mereka yang ternoda oleh pengkhianatan kepada tuannya, bila mandi suci di sana, dilepaskan dari dosa.”

Verse 68

तत्र शक्रो विपाप्माभूद्धत्वा गर्भं दितेः पुरा । विश्वस्ताया विशेषेण मातुः काकुत्स्थसत्तम । तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा स्नानं कुरु महामते

“Di sana dahulu Śakra (Indra) menjadi bebas dari dosa setelah memusnahkan janin Diti—terutama karena kepercayaan dan anugerah Sang Ibu. Maka, wahai yang terbaik di antara Kakutstha, segeralah pergi ke sana dan lakukan mandi suci, wahai berhati luhur.”

Verse 69

ततः प्रमुच्यसे पापात्स्वामिद्रोहसमुद्भवात् । अपरं नास्ति ते दोषो मनसा पातकं कृतम्

“Maka engkau akan terbebas dari dosa yang lahir dari pengkhianatan kepada tuanmu. Tiada lagi cela padamu; hanya pelanggaran dalam batin (pikiran) yang telah terjadi.”

Verse 70

मनस्तापेन शुध्येत मतमेतन्मनीषिणाम् । त्वया तु मनसा द्रोहः कृतो रामकृते यतः

Dengan penyesalan dan kepedihan batin, seseorang menjadi suci—itulah pandangan para bijaksana. Namun dalam halmu, pengkhianatan itu terjadi hanya di dalam pikiran, timbul karena Rāma.

Verse 71

ईदृक्षान्मनसस्तापात्तस्माच्छुद्धोऽसि लक्ष्मण । अपरं शृणु मे वाक्यं नास्ति दोषस्तवा नघ

Karena derita batin seperti itu, engkau pun menjadi suci, wahai Lakṣmaṇa. Kini dengarkan kata-kataku selanjutnya: wahai yang tanpa dosa, tiada cela padamu.

Verse 72

ईदृक्क्षेत्रप्रभावोऽयं सौभ्रात्रेण विवर्जितः । पंचक्रोशात्मके क्षेत्रे ये वसन्त्यत्र लक्ष्मण

Demikianlah daya kawasan suci ini: ia terpisah dari kasih persaudaraan. Mereka yang tinggal di sini, wahai Lakṣmaṇa, dalam wilayah suci seluas lima krośa ini—

Verse 73

अपि स्वल्पं न सौभ्रात्रं तेषां संजायते क्वचित्

Pada mereka, bahkan sedikit pun rasa persaudaraan tidak pernah timbul kapan pun.

Verse 74

तावत्स्नेहपरो मर्त्यस्तावद्वदति कोमलम् । चमत्कारोद्भवं क्षेत्रं यावन्न स्पृशतेंऽघ्रिभिः

Seseorang tetap penuh kasih dan bertutur lembut hanya selama kakinya belum menyentuh kawasan suci yang lahir secara menakjubkan ini.

Verse 75

येऽन्येपि निवसंत्यत्र पशवः पक्षिणो मृगाः । तेऽपि सौहार्द्दनिर्मुक्ताः सस्पर्द्धा इतरेतरम्

Bahkan makhluk lain yang tinggal di sini—ternak, burung, dan rusa—mereka pun tanpa persahabatan, saling bersaing satu sama lain.

Verse 76

कस्यचित्केनचित्सार्धं सौहार्दं नैव विद्यते । तस्मान्नैवास्ति ते दोष ईदृक्क्षे त्रस्य संस्थितिः

Di sini, dengan siapa pun, persahabatan sama sekali tidak ditemukan. Karena itu sungguh tiada cela padamu; begitulah keadaan yang berlaku di wilayah suci ini.

Verse 77

तथापि यदि ते काचिच्छंका चित्ते व्यवस्थिता । तत्स्नानं कुरु गत्वा तु तस्मिंस्तीर्थे सुशोभने

Namun demikian, bila masih ada keraguan yang menetap di hatimu, pergilah dan lakukan mandi suci di tīrtha yang indah itu.

Verse 78

यत्र शक्रो विपाप्माऽभूद्द्रोहं कृत्वा सुदारुणम् । विश्वस्ताया दितेः पूर्वं गर्भपातसमुद्रवम्

Di sanalah Śakra (Indra) menjadi bebas dari dosa, meski telah melakukan pengkhianatan yang amat mengerikan—dahulu menyebabkan gugurnya kandungan Diti yang penuh kepercayaan.

Verse 79

एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्गत्वा तत्र द्विजोत्तमाः । तीर्थे स्नानाच्च संपन्नो विशुद्धः शक्रसेविते । रामोऽपि तत्र गत्वाशु मार्कंडेयवराश्रमे

Setelah demikian dinasihati, wahai para dvija utama, Saumitri pun pergi ke sana. Dengan mandi di tīrtha yang dikunjungi Śakra, ia menjadi suci. Rāma juga segera pergi ke sana, menuju āśrama mulia Mārkaṇḍeya.

Verse 80

स्नानं कृत्वा यथान्यायं ददर्शाऽथ पितामहम् । जगामाऽथ दिशं याम्यां सीतालक्ष्मणसंयुतः

Setelah mandi suci menurut tata-aturan, ia pun memandang Pitāmaha, Brahmā. Sesudah itu, bersama Sītā dan Lakṣmaṇa, ia berangkat menuju arah selatan.

Verse 83

तत्प्रभावाज्जघानाऽथ खरादीन्राक्षसोत्तमान् । तथा वै रावणं रौद्रं मेघनादसमन्वितम्

Dengan daya pengaruh suci itu, ia menewaskan para Rākṣasa terkemuka—Khara dan yang lainnya; demikian pula Rāvaṇa yang garang, beserta Meghanāda.

Verse 358

एतस्मात्कारणान्नष्टा त्वत्समीपादहं विभो । श्राद्धकालेऽपि संप्राप्ते सत्येनात्मानमालभे

Karena sebab inilah, wahai Tuhan Yang Mahakuasa, aku lenyap dari hadapan-Mu. Bahkan ketika waktu Śrāddha tiba, aku menegakkan diriku hanya dengan kebenaran—dengan ikrar satya.