Adhyaya 10

Verse 1

स्कंद उवाच । उक्ता पंचनदोत्पत्तिर्मित्रावरुणनंदन । इदानीं कथयिष्यामि माधवाविष्कृतिं पराम्

Skanda bersabda: Wahai putra Mitra dan Varuṇa, asal-usul Pañcanada telah Kuceritakan; kini akan Kunuturkan penampakan tertinggi Mādhava (Viṣṇu) di Kāśī.

Verse 2

यां श्रुत्वा श्रद्धया धीमान्पापेभ्यो मुच्यते क्षणात् । न च श्रिया वियुज्येत संयुज्येत वृषेण च

Mendengarnya dengan śraddhā, orang bijak terbebas dari dosa seketika; ia pun tidak terpisah dari Śrī (Lakṣmī), melainkan bersatu pula dengan Dharma, Sang Lembu suci.

Verse 3

आगत्य मंदरादद्रेरुपेंद्रश्चंद्रशेखरम् । आपृच्छ्य तार्क्ष्यरथगः क्षणाद्वाराणसीं पुरीम्

Datang dari Gunung Mandara, Upendra (Viṣṇu) berpamitan kepada Candraśekhara (Śiva); lalu menaiki Tārkṣya (Garuḍa) sebagai kereta, seketika ia tiba di kota Vārāṇasī.

Verse 4

दिवो दासं महीपालं समुच्चाट्य स्वमायया । स्थित्वा पादोदके तीर्थे केशवाख्य स्वरूपतः

Dengan māyā ilahinya sendiri, ia menyingkirkan raja bernama Divo-dāsa; lalu bersemayam di tīrtha Pādodaka dalam wujudnya yang dikenal sebagai Keśava.

Verse 5

महिमानं परं काश्यां विचार्य सुविचार्य च । दृष्ट्वा पंचनदं तीर्थं परां मुदमवाप ह

Merenungkan dengan saksama kemuliaan tertinggi Kāśī, dan menyaksikan tīrtha Pañcanada, ia sungguh memperoleh sukacita yang paling luhur.

Verse 6

उवाच च प्रसन्नात्मा पुंडरीकविलोचनः । अगण्या अपि वैकुंठ गुणा विगणिता मया

Lalu Tuhan bermata teratai, berhati tenteram, bersabda: “Wahai Vaikuṇṭha, walau kebajikanmu sungguh tak terhitung, namun telah kuhitung.”

Verse 7

क्व क्षीरनीरधौ संति तावंतो निर्मला गुणाः । यावंतो विजयं तेत्र काश्यां पंचनदे ह्रदे

Di manakah di Samudra Susu terdapat kebajikan yang begitu suci, sebanyak kemenangan yang ada di sini, di Kāśī, pada telaga Pañcanada?

Verse 8

श्वेतद्वीपेपि सामग्री क्व गुणानां गरीयसी । ईदृशी यादृशी काश्यां धूतपापेस्ति पावनी

Bahkan di Śvetadvīpa pun, di manakah ada kelimpahan kebajikan yang begitu luhur? Penyuci bernama Dhūtapāpā seperti yang ada di Kāśī, tiada ditemukan di tempat lain.

Verse 9

मुदे कौमोदकी स्पर्शस्तथा न मम जायते धूतपापांबु संपर्को यथा भवति सर्वथा

Walau sentuhan Kaumodakī (gada-Ku) menyenangkan, namun tidak menimbulkan sukacita bagiku seperti halnya, dalam segala cara, bersentuhan dengan air Dhūtapāpā.

Verse 10

न क्षीरनीरधिजया सुखं मे श्लिष्टगात्रया । तथा भवेद्यथात्र स्यात्स्पृष्टया धूतपापया

Kebahagiaan yang kudapat dengan memeluk sang penakluk Samudra Susu tidaklah sebanding dengan sukacita yang timbul di sini ketika disentuh oleh Dhūtapāpā.

Verse 11

इत्थं पंचनदे तीर्थे क्षीरनीरधिजाधवः । संप्रेष्य तार्क्ष्यं त्र्यक्षाग्रे वृत्तांतविनिवेदितुम्

Demikianlah, di tirtha suci Pañcanada, Sang Mādhava—yang lahir dari Samudra Susu—mengutus Tārkṣya (Garuḍa) kepada Dewa Bermata Tiga, Śiva, untuk menyampaikan seluruh kisah kejadian yang telah berlangsung.

Verse 12

आनंदकाननभवं दिवोदास क्षमापतेः । संवर्णयन्गुणग्रामं पुण्यं पांचनदोद्भवम्

Ia menguraikan gugusan kebajikan yang suci dan melimpahkan pahala, yang bersumber dari Pañcanada, serta berkaitan dengan Raja Divodāsa, penguasa negeri, yang terhubung dengan Ānandavana (Kāśī), ‘Hutan Kebahagiaan’.

Verse 13

सुखोपविष्टः संहृष्टः सुदृष्टिर्विष्टरश्रवाः । दृष्टवांस्तपसा जुष्टमपुष्टांगं तपोधनम्

Duduk dengan tenteram dan dipenuhi sukacita, sang resi berpenglihatan mulia—Viṣṭaraśravā—menyaksikan permata tapa: seorang maharesi yang tubuhnya ramping, namun disucikan dan diteguhkan oleh laku tapa.

Verse 14

स ऋषिस्तं समभ्येत्य पुंडरीकाक्षमच्युतम् । उपोपविष्टकमलं वनमालाविराजितम्

Sang resi mendekati Dia—Puṇḍarīkākṣa, Acyuta Yang Tak Pernah Gugur—yang duduk di atas teratai dan bercahaya indah, dihiasi kalung hutan (vanamālā).

Verse 15

शंखपद्मगदाचक्र चंचत्करचतुष्टयम् । कौस्तुभोद्भासितोरस्कं पीतकौशेयवाससम्

Keempat tangan-Nya bergerak lincah, memegang sangkha, padma, gada, dan cakra; dada-Nya berkilau oleh permata Kaustubha, dan Ia berbusana sutra kuning.

Verse 16

सुनीलेंदीवररुचिं सुस्निग्ध मधुराकृतिम् । नाभीह्रदलसत्पद्म सुपाटलरदच्छदम्

Cahaya-Nya laksana teratai biru tua; wujud-Nya halus dan amat manis menawan. Dari telaga pusar-Nya berkilau bunga teratai, dan bibir-Nya indah menutupi gigi merah muda yang elok.

Verse 17

दाडिमीबीजदशनं किरीटद्योतितांबरम् । देवेंद्रवंदितपदं सनकादिपरिष्टुतम्

Gigi-Nya laksana biji delima; busana-Nya berkilau di bawah sinar mahkota. Telapak kaki-Nya dipuja oleh Indra, raja para dewa, dan dipuji oleh Sanaka serta para resi purba lainnya.

Verse 18

दिव्यर्षिभिर्नारदाद्यैः परिगीतमहोदयम् । प्रह्लादाद्यैर्भागवतैः परिनंदितमानसम्

Kemuliaan tertinggi-Nya dilagukan oleh para resi ilahi, bermula dari Nārada. Hati-Nya pun bersukacita, dipuji dan dimuliakan oleh para bhakta agung Bhāgavata, bermula dari Prahlāda.

Verse 19

धृतशार्ङ्गधनुर्दंडं दंडिताखिलदानवम् । मधुकैटभहंतारं कंसविध्वंससूचकम्

Ia memanggul daya busur Śārṅga bagaikan tongkat perkasa, menundukkan dan menghukum segenap raksasa. Dialah pembunuh Madhu dan Kaiṭabha, tanda serta pembawa kabar kehancuran Kaṃsa.

Verse 20

कैवल्यं यत्परं ब्रह्म निराकारमगोचरम् । तं पुं मूर्त्या परिणतं भक्तानां भक्तिहेतुतः

Brahman Tertinggi itu—Kaivalya itu sendiri—tanpa rupa dan melampaui jangkauan indria; Realitas yang sama itulah yang, demi para bhakta, menjelma dalam wujud, menjadi sebab dan sandaran bhakti mereka.

Verse 21

वेदाविदुर्यदाकारं नैवोपनिषदोदितम् । ब्रह्माद्या न च गीर्वाणाश्चक्रे नेत्रातिथिं सतम्

Wujud itu, yang bahkan Weda tidak sepenuhnya mengetahuinya dan yang Upaniṣad pun tidak menuntaskannya dalam pewartaan—baik Brahmā dan para dewa lainnya, maupun segenap bala para Deva, tak mampu menjadikan-Nya ‘tamu mata’ yang tetap (sepenuhnya tampak dan tergenggam).

Verse 22

प्रणनाम मुदायुक्तः क्षितिविन्यस्तमस्तकः । स ऋषिस्तं हृषीकेशमग्निबिंदुर्महातपाः

Dipenuhi sukacita, menundukkan kepala hingga menyentuh bumi, sang resi agung bertapa, Agnibiṃdu, bersujud kepada Hṛṣīkeśa, Tuhan penguasa indria.

Verse 23

तुष्टाव परया भक्त्या मौलिबद्धकरांजलिः । अध्यस्तविस्तीर्णशिलं बलिध्वंसिनमच्युतम्

Dengan bhakti tertinggi, kedua tangan terkatup dan diangkat ke ubun-ubun, ia melantunkan pujian kepada Acyuta—penghancur Bali—yang duduk di atas lempeng batu yang luas.

Verse 24

तत्र पंचनदाभ्याशे मार्कंडेयादि सेविते । गोविंदमग्निबिंदुः स स्तुतवांस्तुष्टमानसः

Di sana, dekat Pañcanadā—tempat yang sering didatangi Mārkaṇḍeya dan para resi lainnya—Agnibiṃdu, dengan hati yang bersukacita, melantunkan stotra bagi Govinda.

Verse 25

अग्निबिंदुरुवाच । ॐ नमः पुंडरीकाक्ष बाह्यांतः शौचदायिने । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्

Agnibiṃdu berkata: “Oṁ—sembah sujud kepada-Mu, wahai Puṇḍarīkākṣa, Pemberi kesucian lahir dan batin. Engkaulah Puruṣa semesta: berkepala seribu, bermata seribu, berkaki seribu.”

Verse 26

नमामि ते पदद्वंद्वं सर्वद्वंद्वनिवारकम् । निर्द्वंद्वया धिया विष्णो जिष्ण्वादि सुरवंदित

Wahai Viṣṇu, hamba bersujud pada sepasang paduka kaki-Mu, penghapus segala dualitas; dengan budi yang bebas dari pertentangan hamba memuja-Mu, yang dihormati Jiṣṇu (Indra) dan para dewa lainnya.

Verse 27

यं स्तोतुं नाधिगच्छंति वाचो वाचस्पतेरपि । तमीष्टे क इह स्तोतुं भक्तिरत्र बलीयसी

Dia yang tak terjangkau oleh kata-kata untuk dipuji—bahkan oleh ujaran Vācaspati—siapakah di sini mampu hendak menyanjung-Nya? Namun dalam hal ini, bhakti-lah yang paling kuat.

Verse 28

अपि यो भगवानीशो मनःप्राचामगोचरः । समादृशैरल्पधीभिः कथं स्तुत्यो वचः परः

Bagaimana mungkin Tuhan Yang Mahasuci, Sang Penguasa yang melampaui jangkauan batin dan indera, dipuji oleh kami yang berakal kecil dengan kata-kata yang serba terbatas?

Verse 29

यं वाचो न विशंतीशं मनतीह मनो न यम् । मनो गिरामतीतं तं कः स्तोतुं शक्तिमान्भवेत्

Kepada Tuhan itu kata-kata tak dapat menembus, dan pikiran pun tak sanggup memahami-Nya; Ia melampaui batin dan ujaran—siapakah yang benar-benar mampu memuji-Nya?

Verse 30

यस्य निःश्वसितं वेदाः स षडंगपदक्रमाः । तस्य देवस्य महिमा महान्कैरवगम्यते

Veda-veda hanyalah hembusan napas-Nya, beserta enam aṅga dan tata urutan pelafalannya; kemuliaan Dewa itu demikian agung—siapakah dan bagaimana dapat sungguh memahaminya?

Verse 31

अतंद्रितमनोबुद्धींद्रिया यं सनकादयः । ध्यायंतोपि हृदाकाशे न विंदंति यथार्थतः

Bahkan para Sanaka—yang batin, budi, dan indria mereka senantiasa waspada—meski bermeditasi kepada-Nya di langit batin dalam hati, tetap tidak menemukan-Nya sebagaimana hakikat-Nya.

Verse 32

नारदाद्यैर्मुनिवरैराबाल ब्रह्मचारिभिः । गीयमानचरित्रोपि न सम्यग्योधिगम्यते

Walau kisah dan laku ilahi-Nya dilagukan oleh para resi agung seperti Nārada—para brahmacārī sejak kanak-kanak—Ia tetap tidak dapat dipahami secara sempurna sebagaimana mestinya.

Verse 33

तंसूक्ष्मरूपमजमव्ययमेकमाद्यं बह्माद्यगोचरमजेयमनंतशक्तिम् । नित्यं निरामयममूर्तमचिंत्यमूर्तिं कस्त्वां चराचर चराचरभिन्न वेत्ति

Wahai Tuhan, Engkau halus wujud-Nya, tak terlahir, tak binasa, Yang Esa dan Yang Pertama; melampaui jangkauan Brahmā dan lainnya; tak terkalahkan, berdaya tak terhingga; kekal, tanpa derita, tanpa rupa namun berwujud yang tak terpikirkan—Engkau yang berbeda dari segala yang bergerak dan tak bergerak, siapakah mampu mengenal-Mu sejati?

Verse 34

एकैकमेव तव नामहरेन्मुरारे जन्मार्जिताघमघिनां च महापदाढ्यम् । दद्यात्फलं च महितं महतो मखस्य जप्तं मुकुंदमधुसूदनमाधवेति

Wahai Hari, wahai Murāri, satu saja dari nama-nama-Mu melenyapkan dosa yang menumpuk dari kelahiran demi kelahiran dan menganugerahkan kemakmuran besar; dan bila dijapa “Mukunda, Madhusūdana, Mādhava”, ia memberi buah luhur dari yajña agung.

Verse 35

नारायणेति नरकार्णव तारणेति दामोदरेति मधुहेति चतुर्भुजेति । विश्वंभरेति विरजेति जनार्दनेति क्वास्तीह जन्म जपतां क्व कृतांतभीतिः

“Nārāyaṇa”, “Penyeberang lautan neraka”, “Dāmodara”, “Pembunuh Madhu”, “Yang Berlengan Empat”, “Penyangga semesta”, “Yang Nirmala”, “Janārdana”—bagi mereka yang menjapa demikian, di manakah kelahiran kembali, dan di manakah takut akan Maut?

Verse 36

ये त्वां त्रिविक्रम सदा हृदि शीलयंति कादंबिनी रुचिर रोचिषमंबुजाक्षम् । सौदामनीविलसितांशुकवीतमूर्ते तेपि स्पृशंति तव कांतिमचिंत्यरूपाम्

Wahai Trivikrama, mereka yang senantiasa memelihara-Mu di dalam hati—bermata teratai, bercahaya laksana awan hujan yang elok, berselimut busana berkilat seperti kilat—mereka pun menyentuh kemuliaan sinar-Mu, meski wujud-Mu tak terbayangkan.

Verse 37

श्रीवत्सलांछनहरेच्युतकैटभारे गोविंदतार्क्ष्य रथकेशवचक्रपाणे । लक्ष्मीपते दनुजसूदन शार्ङ्गपाणे त्वद्भक्तिभाजि न भयंक्वचिदस्ति पुंसि

Wahai Hari bertanda Śrīvatsa; wahai Acyuta, penanggung beban dalam menumpas Kaiṭabha; wahai Govinda, Keśava berkereta Garuḍa, pemegang cakra; wahai Śrīpati, pembinasa Dānava, pemegang Śārṅga—bagi insan yang berbakti kepada-Mu, tiada ketakutan di mana pun.

Verse 38

यैरर्चितोसि भगवंस्तुलसीप्रसूनैर्दूरीकृतैणमदसौरभदिव्यगंधैः । तानर्चयंति दिवि देवगणाःसमस्ता मंदारदामभिरलं विमलस्वभावान्

Wahai Bhagavān, mereka yang memuja-Mu dengan bunga tulasī—beraroma ilahi yang menyingkirkan semerbak kesturi—para bhakta yang bening tabiatnya itu di surga dihormati oleh segenap golongan dewa dengan untaian bunga mandāra.

Verse 39

यद्वाचि नाम तव कामदमब्जनेत्र यच्छ्रोत्रयोस्तव कथा मधुराक्षराणि । यच्चित्तभित्तिलिखितं भवतोस्ति रूपं नीरूपभूपपदवी नहि तैर्दुरापा

Wahai Tuhan bermata teratai, mereka yang pada ucapannya ada Nama-Mu yang mengabulkan hasrat; pada pendengarannya ada kisah-Mu bersuku kata manis; dan pada dinding batinnya terukir rupa-Mu—bagi mereka, kedudukan Sang Raja Tanpa-Rupa tidaklah sukar dicapai.

Verse 40

ये त्वां भजंति सततं भुविशेषशायिंस्ताञ्छ्रीपते पितृपतींद्र कुबेरमुख्याः । वृंदारका दिवि सदैव सभाजयंति स्वर्गापवर्गसुखसंततिदानदक्ष

Wahai Śrīpati, mereka yang senantiasa berbhajan kepada-Mu di bumi—Engkau yang berbaring di ranjang nan ajaib—para bhakta itu di surga selalu dimuliakan oleh para dewa, dipimpin oleh penguasa Pitṛ, Indra, dan Kubera; sebab Engkau mahakuasa menganugerahkan rangkaian sukha surga dan juga pembebasan (apavarga).

Verse 41

ये त्वां स्तुवंति सततं दिवितान्स्तुवंति सिद्धाप्सरोमरगणा लसदब्जपाणे । विश्राणयत्यखिलसिद्धिदकोविना त्वां निर्वाणचारुकमलां कमलायताक्ष

Mereka yang senantiasa memuji-Mu, dipuji pula oleh rombongan Siddha, Apsara, dan makhluk ilahi yang bercahaya—wahai Pemegang teratai yang gemilang. Siapakah selain Engkau yang mampu menganugerahkan segala siddhi dan menghadiahkan teratai indah pembebasan, wahai Tuhan bermata teratai?

Verse 42

त्वं हंसि पासि सृजसि क्षणतः स्वलीला लीलावपुर्धर विरिंचिनतांघ्रियुग्म । विश्वं त्वमेव परविश्वपतिस्त्वमेव विश्वस्यबीजमसि तत्प्रणतोस्मि नित्यम्

Dalam sekejap, melalui permainan-Mu sendiri, Engkau membinasakan, memelihara, dan mencipta—wahai Dia yang berwujud lila ilahi, di sepasang kaki-Mu bahkan Brahmā pun bersujud. Alam semesta ini hanyalah Engkau; Penguasa Tertinggi alam semesta pun Engkau; Engkaulah benih segala yang ada. Maka aku bersujud kepada-Mu senantiasa.

Verse 43

स्तोता त्वमेव दनुजेंद्ररिपो स्तुतिस्त्वं स्तुत्यस्त्वमेव सकलं हि भवानिहैकः । त्वत्तो न किंचिदपि भिन्नमवैमि विष्णो तृष्णां सदा कृणुहि मे भवजांभवारे

Wahai musuh raja para Dānava! Sang pemuji adalah Engkau sendiri; pujian itu pun Engkau; dan yang layak dipuji juga Engkau semata—sebab di sini sesungguhnya semuanya hanyalah Engkau. Wahai Viṣṇu, tiada sesuatu pun yang kupahami terpisah dari-Mu. Di samudra kelahiran-ulang duniawi ini, teguhkanlah dahagaku senantiasa (hanya kepada-Mu).

Verse 44

इति स्तुत्वा हृषीकेशमग्निबिंदुर्महातपाः । तस्थौ तूष्णीं ततो विष्णुरुवाच वरदो मुनिम्

Setelah demikian memuji Hṛṣīkeśa, pertapa agung Agnibindu berdiri dalam keheningan. Lalu Viṣṇu, Sang Pemberi anugerah, berbicara kepada sang resi.

Verse 45

श्रीविष्णुरुवाच । अग्निबिंदो महाप्राज्ञ महता तपसांनिधे । वरं वरय सुप्रीतस्तवादेयं न किंचन

Śrī Viṣṇu bersabda: “Wahai Agnibindu, yang amat bijaksana, gudang tapa yang agung—mintalah suatu anugerah. Aku sangat berkenan; tiada sesuatu pun darimu yang tidak dapat Kukabulkan.”

Verse 46

अग्निबिंदुरुवाच । यदि प्रीतोसि भगवन्वैकुंठेश जगत्पते । कमलाकांत तद्देहि यदिह प्रार्थयाम्यहम्

Agnibindu berkata: “Jika Engkau berkenan, wahai Bhagavan—Penguasa Vaikuṇṭha, Tuhan semesta, Kekasih Kamalā—maka anugerahkanlah kepadaku apa yang kupanjatkan di sini.”

Verse 47

कृतानुज्ञोथ हरिणा भ्रूभंगेन स तापसः । कृतप्रणामो हृष्टात्मा वरयामास केशवम्

Kemudian sang pertapa, setelah memperoleh persetujuan Hari hanya dengan gerak alis, bersujud; hatinya bersukacita, lalu memohon anugerah kepada Keśava.

Verse 48

भगवन्सर्वगोपीह तिष्ठ पंचनदे ह्रदे । हिताय सर्व जंतूनां मुमुक्षूणां विशेषतः

Wahai Tuhan Yang Mahameresap, tinggallah di sini, di Pañcanada Hrada, demi kesejahteraan semua makhluk, terutama mereka yang mendambakan mokṣa.

Verse 49

लक्ष्मीशे न वरो मह्यमेष देयोऽविचारतः । नान्यं वरं समीहेहं भक्तिं च त्वपदांबुजे

Wahai Lakṣmīśa, inilah satu-satunya anugerah bagiku; berikanlah tanpa ragu. Aku tidak menginginkan karunia lain; aku hanya mendamba bhakti pada kaki-padma-Mu.

Verse 50

इति श्रुत्वा वरं तस्याग्निबिंदोर्मधुसूदनः । प्रीतः परोपकारार्थं तथेत्याहाब्धिजापतिः

Mendengar permohonan Agnibindu itu, Madhusūdana pun berkenan; demi kebajikan bagi sesama, Sang Tuhan—suami Dewi yang lahir dari samudra—bersabda, “Tathāstu, jadilah demikian.”

Verse 51

श्रीविष्णुरुवाच । अग्निबिंदो मुनिश्रेष्ठ स्थास्याम्यहमिह ध्रुवम् । काशीभक्तिमतां पुंसां मुक्तिमार्गं समादिशन्

Śrī Viṣṇu bersabda: “Wahai Agnibindu, terbaik di antara para resi, Aku akan bersemayam di sini dengan teguh dan tak tergoyahkan, mengajarkan jalan mokṣa kepada para insan yang berbhakti kepada Kāśī.”

Verse 52

मुने पुनः प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूहि ददामि ते । अतीव मम भक्तोसि भक्तिस्तेस्तु दृढा मयि

“Wahai resi, sekali lagi Aku berkenan. Ucapkanlah anugerah yang kau kehendaki; Aku akan mengaruniakannya kepadamu. Engkau sangatlah bhakta-Ku—semoga bhaktimu kepada-Ku teguh.”

Verse 53

आदावेव हि तिष्ठासुरहमत्र तपोनिधे । ततस्त्वया समभ्यर्थि स्थास्याम्यत्र सदैव हि

“Wahai himpunan tapa, sejak semula Aku memang berniat tinggal di sini. Lalu ketika engkau memohon kepada-Ku, Aku pun sungguh akan menetap di sini untuk selamanya.”

Verse 54

प्राप्य काशीं सुदुर्मेधाः कस्त्यजेज्ज्ञानवान्यदि । अनर्घ्यं प्राप्य माणिक्यं हित्वा काचं क ईहते

Setelah mencapai Kāśī, siapa—bila sungguh bijaksana—akan meninggalkannya? Setelah memperoleh permata manikya yang tak ternilai, siapa akan membuangnya dan menginginkan kaca belaka?

Verse 55

अल्पीयसा श्रमेणेह वपुषो व्ययमात्रतः । अवश्यं गत्वरस्याशु यथामुक्तिस्तथा क्व हि

Di sini, dengan upaya yang amat sedikit—bahkan hanya dengan menanggalkan raga yang segera berlalu—di manakah lagi mokṣa diperoleh secepat dan sepasti ini?

Verse 56

विनिमय्य जराजीर्णं देहं पार्थिवमत्र वै । प्राज्ञाः किमु न गृह्णीयुरमृतं नैर्जरं वपुः

Setelah menukar di sini tubuh duniawi yang telah renta oleh usia, tidakkah orang bijak akan menerima wujud yang amerta, tak-luruh, dan tanpa maut?

Verse 57

न तपोभिर्न वा दानैर्न यज्ञैर्बहुदक्षिणैः । अन्यत्र लभ्यते मोक्षो यथा काश्यां तनु व्ययात्

Bukan oleh tapa, bukan pula oleh dana, bukan oleh yajña dengan banyak persembahan; di tempat lain mokṣa tidak diperoleh seperti di Kāśī—hanya dengan gugurnya tubuh semata.

Verse 58

अपि योगं हि युंजाना योगिनो यतमानसाः । नैकेनजन्मना मुक्ताः काश्यां मुक्ता वपुर्व्ययात्

Bahkan para yogin yang menekuni yoga dengan batin terkendali pun tidak banyak yang bebas dalam satu kelahiran; namun di Kāśī mereka dibebaskan melalui gugurnya tubuh.

Verse 59

इदमेव महादानमिदमेव महत्तपः । इदमेव व्रतं श्रेष्ठं यत्काश्यां म्रियते तनुः

Inilah mahādāna; inilah mahātapa; inilah vrata yang paling utama: bahwa tubuh ini menemui ajal di Kāśī.

Verse 60

स एव विद्वाञ्जगति स एव विजितेंद्रियः । स एव पुण्यवान्धन्यो लब्ध्वा काशीं न यस्त्यजेत्

Dialah yang sungguh bijak di dunia, dialah penakluk indria; dialah yang berpahala dan berbahagia—yang setelah memperoleh Kāśī, tidak meninggalkannya.

Verse 61

तावत्स्थास्याम्यहं चात्र यावत्काशी मुने त्विह । प्रलयेपि न नाशोस्याः शिवशूलाग्र सुस्थितेः

Wahai resi, selama Kāśī bertahan di sini, Aku pun akan tetap teguh di sini. Bahkan pada saat pralaya pun Kāśī ini tidak binasa, sebab ia berdiri kokoh di ujung trisula Śiva.

Verse 62

इत्याकर्ण्य गिरं विष्णोरग्निबिंदुर्महामुनिः । प्रहृष्टरोमा प्रोवाच पुनरन्यं वरं वृणे

Mendengar sabda Viṣṇu itu, maharsi Agnibindu pun bersukacita hingga bulu romanya berdiri. Ia berkata lagi, “Aku memilih anugerah yang lain.”

Verse 63

मापते मम नाम्नात्र तीर्थे पंचनदे शुभे । अभक्तेभ्योपि भक्तेभ्यः स्थितो मुक्तिं सदादिश

Wahai Tuhan, di tīrtha Pañcanada yang suci ini, semoga tempat ini dikenal dengan namaku. Dan Engkau yang bersemayam di sini, anugerahkanlah mokṣa senantiasa—bagi para bhakta, bahkan bagi yang tanpa bhakti sekalipun.

Verse 64

येत्र पंचनदे स्नात्वा गत्वा देशांतरेष्वपि । नरा पंचत्वमापन्ना मुक्तिं तेभ्योपि वै दिश

Dan orang-orang yang telah mandi suci di Pañcanada lalu pergi ke negeri-negeri lain—bila kelak mereka wafat di tempat lain—anugerahkanlah pembebasan juga kepada mereka.

Verse 65

येतु पंचनदे स्नात्वा त्वां भजिष्यंति मानवाः । चलाचलापि द्वैरूपा मा त्याक्षीच्छ्रीश्च तान्नरान्

Namun mereka yang setelah mandi di Pañcanada akan memuja-Mu—semoga Śrī (Lakṣmī), yang berwujud ganda sebagai labil dan teguh, tidak pernah meninggalkan mereka.

Verse 66

श्रीविष्णुरुवाच । एवमस्त्वग्निबिंदोत्र भवता यद्वृतंमुने । त्वन्नाम्नोऽर्धेन मे नाम मया सह भविष्यति

Śrī Viṣṇu bersabda: “Demikianlah jadinya, wahai Agnibindu. Wahai muni, sebagaimana engkau memilih anugerah ini, namaku akan bersatu dengan separuh dari namamu, bersama diriku.”

Verse 67

बिंदुमाधव इत्याख्या मम त्रैलोक्यविश्रुता । काश्यां भविष्यति मुने महापापौघ घातिनी

“Wahai muni, di Kāśī akan ada namaku yang termasyhur, ‘Bindu-Mādhava’, masyhur di tiga dunia—penghancur banjir besar dosa-dosa berat.”

Verse 68

ये मामत्र नराः पुण्याः पुण्ये पंचनदे ह्रदे । सदा सपर्ययिष्यंति तेषां संसारभीः कुतः

“Mereka yang saleh, yang di sini pada telaga suci Pañcanada senantiasa memuja-Ku—bagaimana mungkin ketakutan akan saṃsāra tinggal pada mereka?”

Verse 69

वसुस्वरूपिणी लक्ष्मीर्लक्ष्मीर्निर्वाणसंज्ञिका । तत्पार्श्वगा सदा येषां हृदि पंचनदे ह्यहम्

“Lakṣmī yang berwujud kemakmuran (vasu), dan Lakṣmī yang disebut ‘Nirvāṇa’—ia senantiasa berdiri di sisi mereka yang di dalam hatinya Aku bersemayam di sini, di Pañcanada.”

Verse 70

यैर्न पंचनदं प्राप्य वसुभिः प्रीणिता द्विजाः । आशुलभ्यविपत्तीनां तेषां तद्वसुरोदिति

“Namun mereka yang tanpa mencapai Pañcanada tidak menyenangkan para dvija (brāhmaṇa) dengan pemberian vasu (derma)—segera malapetaka menimpa mereka; bagi mereka, ‘Vasu’ (kekayaan/berkah) itu lenyap.”

Verse 71

त एव धन्या लोकेस्मिन्कृतकृत्यास्त एव हि । प्राप्य यैर्मम सांनिध्यं वसवो मम सात्कृताः

Sungguh berbahagialah di dunia ini—dan benar-benar sempurnalah hidupnya—mereka yang memperoleh hadirat-Ku, dan yang demi-Ku memuliakan para Vasu dengan penghormatan yang semestinya.

Verse 72

बिंदुतीर्थमिदं नाम तव नाम्ना भविष्यति । अग्निबिंदो मुनिश्रेष्ठ सर्वपातकनाशनम्

Tirtha suci ini kelak dikenal dengan nama ‘Bindu-tīrtha’ menurut namamu sendiri. Wahai Agni-bindu, resi termulia, ia melenyapkan segala dosa.

Verse 73

कार्तिके बिंदुतीर्थे यो ब्रह्मचर्यपरायणः । स्नास्यत्यनुदिते भानौ भानुजात्तस्य भीः कुतः

Barangsiapa pada bulan Kārtika, berpegang teguh pada brahmacarya, mandi di Bindu-tīrtha sebelum matahari terbit—wahai putra Sang Surya—bagaimana mungkin rasa takut masih ada padanya?

Verse 74

अपि पापसहस्राणि कृत्वा मोहेन मानवः । ऊर्जे धर्मनदे स्नातो निष्पापो जायते क्षणात्

Sekalipun seseorang karena delusi telah melakukan ribuan dosa, dengan mandi di Dharmanadī pada masa Ūrja (Kārtika) ia seketika menjadi tanpa dosa.

Verse 75

यावत्स्वस्थोस्ति देहोयं यावन्नेंद्रियविक्लवः । तावद्व्रतानि कुर्वीत यतो देहफलं व्रतम्

Selama tubuh ini masih sehat dan indria belum melemah, hendaknya seseorang menjalankan vrata; sebab buah dari keberadaan jasmani diperoleh melalui pelaksanaan vrata.

Verse 76

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन देहोयं संशोध्यो शुचिभाजनम्

Dengan makan sekali sehari, dengan laku makan malam (naktavrata), dengan menerima makanan yang datang tanpa diminta, dan dengan berpuasa—tubuh ini, bejana kesucian, hendaknya disucikan dan dimurnikan.

Verse 77

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि कर्तव्यानि प्रयत्नतः । अशुचिः शुचितामेति कायो यद्व्रतधारणात्

Tapa seperti Kṛcchra dan Cāndrāyaṇa hendaknya dijalankan dengan sungguh-sungguh; sebab dengan memegang vrata, bahkan tubuh yang tidak suci pun mencapai kesucian.

Verse 78

व्रतैः संशोधिते देहे धर्मो वसति निश्चलः । अर्थकामौ सनिर्वाणौ तत्र यत्र वृष स्थितिः

Bila tubuh disucikan oleh vrata, Dharma bersemayam di sana dengan teguh; dan di tempat Sang Banteng kebenaran berdiri, di sana hadir artha dan kāma, bahkan nirvāṇa (mokṣa) sekalipun.

Verse 79

तस्माद्व्रतानि सततं चरितव्यानि मानवैः । धर्मसान्निध्य कर्तृणि चतुर्वर्गफलेप्सुभिः

Karena itu manusia hendaknya senantiasa menjalankan vrata—terutama mereka yang mendambakan buah empat tujuan hidup; sebab vrata menghadirkan kedekatan dan kehadiran Dharma itu sendiri.

Verse 80

सदा कर्तुं न शक्नोति व्रतानि यदि मानवः । चातुर्मास्यमनुप्राप्य तदा कुर्यात्प्रयत्नतः

Jika seseorang tidak mampu menjalankan vrata setiap waktu, maka ketika tiba masa Cāturmāsya hendaknya ia melaksanakannya dengan usaha yang lebih sungguh.

Verse 81

भूशय्या ब्रह्मचर्यं च किंचिद्भक्ष्यनिषेधनम् । एकभक्तादि नियमो नित्यदानं स्वशक्तितः

Seorang pelaku vrata hendaknya tidur di tanah, menjaga brahmacarya, menahan diri dari makanan tertentu; menjalankan disiplin seperti makan sekali sehari, serta memberi dana setiap hari menurut kemampuan.

Verse 82

पुराणश्रवणं चैव तदर्थाचरणं पुनः । अखंडदीपोद्बोधश्च महापूजेष्टदैवते

Hendaknya ia mendengarkan Purāṇa, lalu mengamalkan ajaran yang dimaksud; menyalakan pelita yang tak terputus, dan mempersembahkan mahāpūjā kepada iṣṭa-devatānya.

Verse 83

प्रभूतांकुरबीजाढ्ये देशे चापि गतागतम् । यत्नेन वर्जयेद्धीमान्महाधर्मविवृद्धये

Seorang bijak yang menjalankan vrata hendaknya dengan sungguh-sungguh menghindari hilir-mudik yang sia-sia—terutama di tempat yang kaya tunas dan benih—agar mahā-dharma bertumbuh.

Verse 84

असंभाष्या न संभाष्याश्चातुर्मास्य व्रतस्थितैः । मौनं चापि सदा कार्यं तथ्यं वक्तव्यमेव वा

Mereka yang teguh dalam vrata Cāturmāsya hendaknya tidak bercakap-cakap dengan orang yang tidak layak diajak wicara; hendaknya senantiasa menjaga mauna, atau bila berbicara, ucapkanlah kebenaran saja.

Verse 85

निष्पावांश्च मसूरांश्च कोद्रवान्वर्जयेद्व्रती । सदा शुचिभिरास्थेयं स्प्रष्टव्यो नाव्रती जनः

Pelaku vrata hendaknya menghindari kacang niṣpāva, lentil, dan biji kodrava; hendaknya senantiasa bergaul dengan yang suci, dan jangan menyentuh orang yang tidak menjalankan vrata.

Verse 86

दंतकेशांबरादीनि नित्यं शोध्यानि यत्नतः । अनिष्टचिंता नो कार्या व्रतिना हृद्यपि क्वचित्

Gigi, rambut, pakaian, dan sebagainya hendaknya disucikan setiap hari dengan sungguh-sungguh. Seorang pelaku vrata jangan sekali-kali menaruh pikiran buruk atau tidak suci—bahkan di dalam hati—pada waktu apa pun.

Verse 87

द्वादशस्वपि मासेषु व्रतिनो यत्फलं भवेत् । चातुर्मास्यव्रतभृतां तत्फलं स्यादखंडितम्

Buah pahala yang mungkin diperoleh seorang pelaku vrata sepanjang dua belas bulan—buah yang sama menjadi utuh dan tak terputus bagi mereka yang menegakkan vrata Cāturmāsya.

Verse 88

चतुर्ष्वपि च मासेषु न सामर्थ्यं व्रते यदि । तदोर्जे व्रतिना भाव्यमप्यब्दफलमिच्छता

Bila seseorang tidak mampu menjalankan vrata selama keempat bulan itu, maka hendaknya ia—yang menginginkan buah setahun penuh—setidaknya ber-vrata pada bulan Ūrja (Kārtika).

Verse 89

अव्रतः कार्तिको येषां गतो मूढधियामिह । तेषां पुण्यस्य लेशोपि न भवेत्सूकरात्मनाम्

Bagi orang-orang tumpul budi yang membiarkan bulan Kārtika berlalu tanpa satu pun vrata, tidak timbul walau sebutir pun jasa kebajikan; mereka disebut berjiwa babi hutan.

Verse 90

कृच्छ्रं वा चातिकृच्छ्रं वा प्राजापत्यमथापि वा । संप्राप्ते कार्तिके मासि कुर्याच्छक्त्याति पुण्यवान्

Ketika bulan Kārtika tiba, orang yang sangat berpunya hendaknya, sesuai kemampuan, menjalankan tapa kṛcchra, atikṛcchra, ataupun penebusan prājāpatya.

Verse 91

एकांतरं व्रतं कुर्यात्त्रिरात्र व्रतमेव वा । पंचरात्रं सप्तरात्रं संप्राप्ते कार्तिके व्रती

Ketika bulan suci Kārtika telah tiba, sang bratin hendaknya menjalankan puasa selang-seling, atau brata tiga malam; atau pula brata lima malam maupun tujuh malam.

Verse 92

पक्षव्रतं वा कुर्वीत मासोपोषणमेव वा । नोर्जो वंध्यो विधातव्यो व्रतिना केनचित्क्वचित्

Seseorang boleh menjalankan brata selama dua pekan, atau bahkan berpuasa sepanjang bulan. Brata Ūrja (Kārtika) jangan pernah dibuat sia-sia—oleh siapa pun, kapan pun, dengan cara apa pun.

Verse 93

शाकाहारं पयोहारं फलाहारमथापि वा । चरेद्यवान्नाहारं वा संप्राप्ते कार्तिके व्रती

Saat Kārtika tiba, sang bratin boleh hidup dengan sayur-mayur, atau dengan susu, atau dengan buah-buahan; atau bersahaja dengan makanan jelai, sesuai tata brata.

Verse 94

नित्यनैमित्तिकं स्नानं कुर्यादूर्जे व्रती नरः । ब्रह्मचर्यं चरेदूर्जे महाव्रतफलार्थवान्

Dalam Ūrja (Kārtika), sang bratin hendaknya melakukan mandi suci harian dan mandi yang ditetapkan pada waktu-waktu khusus. Di Ūrja ia hendaknya menegakkan brahmacarya demi buah brata agung.

Verse 95

बाहुलं ब्रह्मचर्येण यः क्षिपेच्छुचिमानसः । समस्तं हायनं तेन ब्रह्मचर्यकृतं भवेत्

Ia yang berhati suci melewati hari-hari Ūrja yang panjang dengan brahmacarya, baginya seluruh tahun seakan telah dijalani dalam kesucian pantang.

Verse 96

यस्तु कार्तिकिकं मासमुपवासैः समापयेत् । अप्यब्दमपि तेनेह भवेत्सम्यगुपोषितम्

Barangsiapa menuntaskan bulan Kārtika dengan puasa, maka di dunia ini baginya seakan-akan satu tahun penuh telah dijalani dengan puasa yang sempurna.

Verse 97

शाकाहारपयोहारैरूर्जों यैरतिवाहितः । अखंडिता शरत्तेन तदाहारेण यापिता

Mereka yang menjalani Ūrja (Kārtika) dengan makanan sayur-mayur dan susu, dengan diet itulah seluruh musim gugur terpelihara tanpa terputus.

Verse 98

पत्रभोजी भवेदूर्जे कांस्यं त्याज्यं प्रयत्नतः । यो व्रती कांस्यभोजी स्यान्न तद्व्रतफलं लभेत्

Pada Ūrja (Kārtika) hendaknya makan di atas daun, dan bejana perunggu harus dihindari dengan sungguh-sungguh. Seorang pelaku vrata yang makan dari perunggu tidak memperoleh buah nazarnya.

Verse 99

कांस्यस्य नियमे दद्यात्कांस्यं सर्पिः प्रपूरितम् । ऊर्जे न भक्षयेत्क्षौद्रमतिक्षुद्रगतिप्रदम्

Bila menjalankan aturan menjauhi perunggu, hendaknya bersedekah sebuah bejana perunggu yang dipenuhi ghee. Dalam Ūrja (Kārtika) jangan memakan madu, sebab ia menjerumuskan pada keadaan yang amat rendah.

Verse 100

मधुत्यागे घृतं दद्यात्पायसं च सशर्करम् । अभ्यंगेऽभ्यवहारे च तैलमूर्जे विवर्जयेत्

Setelah meninggalkan madu, hendaknya mendermakan ghee serta bubur susu manis (pāyasa) dengan gula. Dalam Ūrja (Kārtika) hendaknya menghindari minyak, baik untuk mengurapi tubuh maupun untuk dimakan.

Verse 110

पापांधकारसंक्रुद्धः कार्तिके दीपदानतः । क्रोधांधकारितमुखं भास्करिं स न वीक्षते

Ia yang terkungkung oleh kegelapan dosa, melalui persembahan pelita pada bulan Kārttika, tidak lagi memandang sang Surya yang wajahnya terselubung oleh kegelapan amarah.

Verse 120

एकादशीं समासाद्य प्रबोधकरणीं मम । बिंदुतीर्थकृतस्नानो रात्रौ जागरणान्वितः

Setelah tiba pada Ekādaśī yang membangkitkan-Ku, sesudah mandi suci di Bindu-tīrtha, ia menjalani jagaran, berjaga sepanjang malam.

Verse 130

तस्माद्द्वेषो न कर्तव्यो विश्वेशे परमात्मनि । विश्वेश द्वेषिणां पुंसां प्रायश्चित्तं यतो नहि

Karena itu, janganlah menaruh kebencian kepada Viśveśvara, Sang Paramātman; sebab bagi mereka yang membenci Viśveśa, sungguh tiada penebusan (prāyaścitta).

Verse 140

आनंदकाननं पुण्यं पुण्यं पांचनदं ततः । ततोपि मम सान्निध्यमग्निबिंदो महामुने

Suci adanya Ānandakānana; suci pula Pañcanada yang melampauinya. Namun lebih tinggi dari semuanya itu ialah kehadiran-Ku yang dekat, wahai mahāmuni Agnibindu.

Verse 145

भविष्याण्यपि कानीह तानि मे कथयाच्युत । यानि संपूज्यते भक्ताः प्राप्स्यंति कृतकृत्यताम्

Wahai Acyuta, katakanlah kepadaku apa lagi hal-hal suci yang akan datang di sini—yang bila dipuja dengan semestinya, para bhakta akan meraih kesempurnaan tujuan hidup.