Upanishads - Naadbindu
YogaRig Veda53 Verses

Naadbindu

YogaRig Veda

The Nāḍabindu Upaniṣad, associated with the Ṛgveda and commonly grouped among the Yoga Upaniṣads, is a concise yet influential manual of inner practice centered on nāda (mystic sound) and bindu (the “point” or seed of consciousness). In 53 verses it presents a distinctly yogic soteriology: liberation is not merely a metaphysical conclusion but an experiential realization cultivated through disciplined attention, prāṇāyāma, and meditative absorption. Its philosophical significance lies in how it bridges classical Upaniṣadic non-dual insight (ātman–brahman identity) with practical contemplative technologies that later become characteristic of Haṭha and Nāda Yoga traditions. Historically, the text reflects a period when Upaniṣadic teaching increasingly adopted the idiom of yoga—systematizing methods, mapping inner phenomenology, and describing progressive stages of concentration. While it affirms Vedāntic aims (mokṣa through knowledge/realization), it frames the path through a subtle-body psychology: nāḍīs (channels), prāṇa (vital force), and the interior “sound-current” that becomes perceptible as the mind grows subtle. The Upaniṣad’s emphasis on the “unstruck sound” (anāhata nāda) resonates with broader Indian contemplative currents, including later tantric and haṭha-yogic elaborations, yet it retains an Upaniṣadic orientation: the culmination is the stilling of vṛttis and the recognition of the Self beyond sensory and mental constructions. The key thematic pair—nāda and bindu—functions both as method and metaphysics. Nāda is presented as a meditative support that draws attention inward, away from external objects, until the mind becomes one-pointed; bindu signifies the concentrated locus where mind dissolves into pure awareness. The text often treats sound not as a physical vibration but as a graded interior phenomenon: beginning with gross auditory-like impressions and refining into subtler tones, culminating in silence that is not mere absence but the plenitude of consciousness. This trajectory mirrors a Vedāntic movement from nāma-rūpa (name and form) to their ground, while using yogic phenomenology as the ladder. Equally important is the Upaniṣad’s ethical and practical sobriety. It underscores steadiness (dhairya), restraint, and regular practice, warning against distraction and premature claims. The yogin is guided to integrate breath regulation, posture, and focused listening (śravaṇa of inner nāda) so that the mind becomes fit for samādhi. In its final intent, the Nāḍabindu Upaniṣad teaches that the highest “sound” resolves into the soundless—where the distinction between meditator, meditation, and object collapses, and the Self shines as non-dual awareness.

Start Reading

Key Teachings

Nāda (inner mystic sound) as a primary meditative support leading the mind inward

Bindu (seed-point of consciousness) as one-pointed concentration where mental modifications dissolve

Anāhata nāda (unstruck sound) as a subtle inner phenomenon culminating in transcendental silence

Integration of prāṇāyāma and meditative absorption to steady prāṇa and quiet the mind

Progressive interiorization: from gross perception to subtle sound to nirvikalpa-like stillness

Mokṣa as direct realization of the Self (ātman) beyond nāma-rūpa, supported by yogic method

Discipline, restraint, and sustained practice as prerequisites for stable samādhi

Verses of the Naadbindu

53 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.

Verse 1

ॐ अकारो दक्षिणः पक्ष उकारस्तूत्तरः स्मृतः । मकारं पुच्छमित्याहुरर्धमात्रा तु मस्तकम् ॥१॥

ओम में तीन हिस्से हैं। पहला अक्षर 'अ' है, वो राइट विंग है। दूसरा अक्षर 'उ' है, वो लेफ्ट विंग है। तीसरा अक्षर 'म' है, वो पूँछ है। और छोटा सा हिस्सा जो रहता है, वो सर है।

Brahman (praṇava as symbol of Brahman)

Verse 2

पादादिकं गुणास्तस्य शरीरं तत्त्वमुच्यते । धर्मोऽस्य दक्षिणश्चक्षुरधर्मो योऽपरः स्मृतः ॥२॥

इस पक्षी के पैर और बाकी बॉडी के हिस्से उसके गुण हैं। उसकी बॉडी को तत्त्व कहते हैं। उसका राइट आई धरम है, लेफ्ट आई अधरम है।

Dharma / Adharma (ethical polarity within upāsanā leading toward Brahman-realization)

Verse 3

भूर्लोकः पादयोस्तस्य भुवर्लोकस्तु जानुनि । सुवर्लोकः कटीदेशे नाभिदेशे महर्जगत् ॥३॥

भूर-लोक इसके पाँव के पास है। भुवर-लोक घुटनों के पास है। स्वर-लोक कमर के पास है। और नाभी के पास महर-लोक है।

Brahman (cosmic integration; microcosm–macrocosm correspondence)

Verse 4

जनोलोकस्तु हृद्देशे कण्ठे लोकस्तपस्ततः । भ्रुवोर्ललाटमध्ये तु सत्यलोको व्यवस्थितः ॥४॥

जन-लोक दिल के पास है। तपस-लोक गला के पास है। और भौंह के बीच, माँग के पास, सत्य-लोक बना है।

Yoga (internalization of cosmology) / Moksha (ascent toward Satya)

Verse 5

सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः । एवमेतां समारूढो हंसयोगविचक्षणः ॥ न भिद्यते कर्मजैः पापकोटिशतैरपि । आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा ॥ भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चार्धमा...

यहाँ एक हज़ार अक्षरों का मंत्र बताया गया है। जो इस पर चढ़ता है, वो हंस-योग में एक्सपर्ट हो जाता है। उसके पाप उसे छेद नहीं कर सकते, चाहे कितने भी हो। पहला मात्रा आग जैसा है। दूसरा हवा जैसा है। तीसरा मात्रा सूरज जैसा चमकता है। और जो छोटा आधा मात्रा है, वाइज़ लोग उसे वारुणी कहते हैं।

Moksha (purification and transcendence through mantra-yoga) / Karma-kṣaya / Nāda (mantric subtle sound)

Verse 6

सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः । एवमेतां समारूढो हंसयोगविचक्षणः ॥ न भिद्यते कर्मजैः पापकोटिशतैरपि । आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा ॥ भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चार्धमा...

यहाँ एक मंत्र बताया गया है जो हज़ारों अक्षरों का है। इस मंत्र पर जो आदमी चढ़ता है, वो हंस योग में माहिर हो जाता है। उसको कर्म के जन्मे हुए पाप नहीं छेद सकते, चाहे कितने भी करोड़ हों। पहली मात्रा आग जैसी है। दूसरी मात्रा हवा जैसी है। उसके बाद वाली मात्रा सूरज मंडल जैसी चमकदार है। और जो आधी मात्रा सबसे बड़ी है, उसे बुधगणि लोग वारुणी कहते हैं।

Moksha (purification and transcendence through mantra-yoga) / Karma-kṣaya / Nāda (mantric subtle sound)

Verse 7

सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः । एवमेतां समारूढो हंसयोगविचक्षणः ॥ न भिद्यते कर्मजारैः पापकोटिशतैरपि । आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा ॥ भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चार्ध...

यहाँ एक मंत्र बताया गया है जो हज़ारों अक्षरों का है। इस मंत्र पर जो आदमी चढ़ता है, वो हंस योग में माहिर हो जाता है। उसको कर्म के जन्मे हुए पाप नहीं छेद सकते, चाहे कितने भी करोड़ हों। पहली मात्रा आग जैसी है, उसे आग्नेयी कहते हैं। दूसरी मात्रा हवा जैसी है, उसे वायवी कहते हैं। उसके बाद वाली मात्रा सूरज मंडल जैसी चमकदार है। और जो आधी मात्रा सबसे बड़ी है, उसे ज्ञानी पानी वाली वारुणी कहते हैं।

Moksha (liberation) through Om/Haṃsa-nāda contemplation; purification of karma via nāda and mātrā analysis

Verse 8

कालत्रयेऽपि यत्रेमा मात्रा नूनं प्रतिष्ठिताः । एष ओङ्कार आख्यातो धारणाभिर्निबोधत् ॥

जहाँ यह सारी मात्राएँ पक्की हो जाती हैं, तीनों टाइम में, बीता कल, आज का टाइम, और आने वाला कल। उसे ओंकार कहते हैं। इसको धारणा करके समझो, ध्यान की प्रैक्टिस से।

Brahman as Oṃ (Oṅkāra) transcending time; steadiness (dhāraṇā) as means to realization

Verse 9

घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथाऽपरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्र्यभिधीयते । सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शाङ्करीति च ॥ नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी ...

पहली मात्रा का नाम घोषिणी है। दूसरी मात्रा को विद्युन्मात्रा कहते हैं, बिजली जैसी। तीसरी पतंगिनी है। चौथी वायुवेगिनी है, हवा की तरह तेज़। पाँचवी का नाम नामधेय है। छठी ऐन्द्री कहलाता है। सातवी वैष्णवी नाम की है। आठवी शांकरी है। नववी महती नाम की है। दसवी धृति मानी जाती है। ग्यारहवी नारी बन जाती है। और बारहवी सबसे बड़ी ब्राह्मी है।

Nāda-brahman and graded mātrā-s as stages toward Brahman-realization

Verse 10

घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथाऽपरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्र्यभिधीयते । सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शाङ्करीति च ॥ नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी ...

पहली मात्रा घोषिणी है। दूसरी विद्युन्मात्रा है। तीसरी पतंगिनी है। चौथी वायुवेगिनी है। पाँचवी नामधेय नाम की है। छठी कैन्द्री कहलाता है। सातवी वैष्णवी है। आठवी शांकरी है। नववी महती है। दसवी धृति मानी जाती है। ग्यारहवी नारी है। और बारहवी सबसे बड़ी ब्राह्मी है।

Nāda (inner sound) as an upāya toward Brahman-realization

Verse 11

घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथाऽपरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्र्यभिधीयते । सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शाङ्करीति च ॥ नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी ...

ओम की आवाज़ के बारह हिस्से हैं, हर एक का नाम अलग है। पहला हिस्सा घोषिणी है, दूसरा विद्युन्मात्रा। तीसरा पतंगिनी है, चौथा वायुवेगिनी। पाँचवा नामधेया है, छठा चैन्द्री है। सातवाँ वैष्णवी है, आठवाँ शांकरी है। नौवाँ महती है, दसवाँ धृति है। ग्यारहवाँ नारी है, बारहवाँ ब्रह्मा की शक्ति है।

Upāsanā on nāda leading to laya (mind-dissolution) and Brahman

Verse 12

प्रथमायां तु मात्रायां यदि प्राणैर्वियुज्यते । भरते वर्षराजासौ सार्वभौमः प्रजायते ॥१२॥

अगर कोई ओम के पहले हिस्से में मर जाए, वो भारत में जन्म लेता है। वहाँ वो राजा बनता है, पूरा देश उसका होता है।

Karma-phala of upāsanā; graded results culminating beyond worldly sovereignty

Verse 13

द्वितीयायां समुत्क्रान्तो भवेद् यक्षो महात्मवान् । विद्याधरस्तृतीयायां गान्धर्वस्तु चतुर्थिका ॥१३॥

अगर दूसरे हिस्से में जाए, वो यक्ष बनता है, बड़ी ताकत वाला। तीसरे हिस्से में जाए, वो विद्याधर बनता है। चौथे हिस्से में जाए, वो गंधर्व बनता है।

Gati (post-mortem destiny) conditioned by upāsanā on nāda/Om; graded lokas vs. final mokṣa

Verse 14

पञ्चम्यामथ मात्रायां यदि प्राणैर्वियुज्यते । उषितः सह देवत्वं सोमलोके महीयते ॥१४॥

अगर पाँचवे हिस्से में जाए, वो सोम लोक में पहुँचता है। वहाँ देवताओं के साथ रहता है, वहाँ उसकी बहुत इज़्ज़त होती है।

Upāsanā-phala (finite heavenly attainment) vs. mokṣa; loka doctrine (Somaloka)

Verse 15

षष्ठ्यामिन्द्रस्य सायुज्यं सप्तम्यां वैष्णवं पदम् । अष्टम्यां व्रजते रुद्रं पशूनां च पतिं तथा ॥१५॥

छठे हिस्से में जाए, वो इंद्र के पास पहुँचता है। सातवें में जाए, विष्णु के पास जाता है। आठवें में जाए, वो रुद्र के पास जाता है, जो सब प्राणियों का मालिक है।

Hierarchy of lokas/sāyujya through upāsanā; distinction between īśvara-loka attainments and final non-dual liberation

Verse 16

नवम्यां तु महर्लोकं दशम्यां तु जनं व्रजेत् । एकादश्यां तपोलोकं द्वादश्यां ब्रह्म शाश्वतम् ॥१६॥

नाइंथ स्टेज में इंसान महर्लोक पहुँचता है। टेंथ स्टेज में जनलोक मिलता है। एलेवेंथ में तपोलोक। और ट्वेल्थ स्टेज में वो ब्रह्मा को पाता है जो हमेशा से है और हमेशा रहेगा।

Moksha (progressive absorption culminating in Brahman-realization)

Verse 17

ततः परतरं शुद्धं व्यापकं निर्मलं शिवम् । सदोदितं परं ब्रह्म ज्योतिषामुदयो यतः ॥१७॥

उससे भी आगे जो है वो बिल्कुल साफ है। वो हर जगह फैला है, कोई दाग नहीं, और भगवान जैसा है। यह वो ब्रह्मा है जो कभी डूबता नहीं। सारी रोशनी वही से आती है।

Brahman (nirguṇa, all-pervading, self-luminous)

Verse 18

अतीन्द्रियं गुणातीतं मनो लीनं यदा भवेत् । अनूपमं शिवं शान्तं योगयुक्तं सदा विशेत् ॥१८॥

जब मन घुल के मिट जाए, इंद्रियों से भी आगे चले जाए। तब उस शांति में रहना चाहिए जो सबसे अलग है। वो शांति और भगवान जैसा है, और योग के साथ मिला रहता है।

Samādhi / Laya leading to Nirguṇa Brahman (guṇātīta)

Verse 19

तद्युक्तस्तन्मयो जन्तुः शनैर्मुञ्चेत्कलेवरम् । संस्थितो योगचारेण सर्वसङ्गविवर्जितः ॥१९॥

जब इंसान उस ब्रह्मा में जुड़ जाए, वो उसमें ही घुल जाए। तो धीरे-धीरे शरीर को छोड़ना चाहिए। योग प्रैक्टिस करके, और किसी चीज़ से मोह नहीं रखते हुए।

Moksha (liberation) through Brahmaikya (identity with Brahman) and vairāgya (dispassion)

Verse 20

ततो विलीनपाशोऽसौ विमलः कमलाप्रभुः । तेनैव ब्रह्मभावेन परमानन्दमश्नुते ॥२०॥

फिर सारे बंधन टूट जाते हैं। वो इंसान बिल्कुल साफ हो जाता है, कमल वाले भगवान जैसा। उस ब्रह्मा की स्टेट में रहके वो सच्ची खुशी पाता है।

Moksha / Ānanda as Brahman (brahmānanda) and destruction of pāśa (bondage)

Verse 21

आत्मानं सततं ज्ञात्वा कालं नय महामते । प्रारब्धमखिलं भुञ्जन्नोद्वेगं कर्तुमर्हसि ॥२१॥

अपने आप को हमेशा जान के रख। टाइम ऐसे ही गुज़ार, बड़े दिल वाले। जो भी लिखा है आ रहा है, उसे भोग ले। अंदर घबराहट मत पैदा कर।

Jīvanmukti; prārabdha-karma and equanimity (upekṣā/śānti) grounded in ātma-jñāna

Verse 22

उत्पन्ने तत्त्वविज्ञाने प्रारब्धं नैव मुञ्चति । तत्त्वज्ञानोदयादूर्ध्वं प्रारब्धं नैव विद्यते ॥

जब सच्चाई की समझ आती है, तो पहले से चल रहा करम रुकता नहीं। पर उस समझ के बाद, वो करम है ही नहीं।

Moksha; Karma (prārabdha) sublated by jñāna; Ajñāna-nivṛtti

Verse 23

देहादीनामसत्त्वात्तु यथा स्वप्नो विबोधतः । कर्म जन्मान्तरीयं यत्प्रारब्धमिति कीर्तितम् ॥

शरीर और दुनिया असली नहीं है। जैसे नींद खुलने पर सपना रहता नहीं। जन्मों का जो करम है, वो भी असली नहीं।

Māyā/Adhyāsa; Dream analogy; Karma’s dependence on body-identification

Verse 24

तत्तु जन्मान्तराभावात्पुंसो नैवास्ति कर्हिचित् । स्वप्नदेहो यथाध्यस्तस्तथैवायं हि देहकः ॥

दूसरा जनम है ही नहीं, तो वो करम भी नहीं। जैसे सपने में शरीर दिखता है पर होता नहीं, यह भी वैसा ही है।

Ajāti (non-origination); Adhyāsa (superimposition); Non-dual Self beyond birth

Verse 28

अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते । देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कृतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ ब्रह्मप्रणवसन्धानं नादो ज्य...

जब बेस की समझ आती है, दुनिया खाली दिखती है। शरीर भी दुनिया की तरह है, इसलिए पहले का करम चलता रहता है। लोगों को समझाने के लिए उसे प्रारब्ध बोलते हैं। टाइम के साथ वो करम खत्म होता है। ओम शब्द से भगवान को याद करो। अंदर से एक चमक उठती है, जैसे बादल हट के सूरज आता है।

Prārabdha-kṣaya; adhiṣṭhāna-jñāna; nāda/Om-upāsanā leading to ātma-āvirbhāva (Self-revelation)

Verse 29

अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते । देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कृतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ ब्रह्मप्रणवसन्धानं नादो ज्य...

जब आप असली चीज़ को जान लेते हैं, तोह यह दुनिया खाली हो जाती है। बॉडी भी तोह दुनिया की चीज़ है, इसलिए पुराने करम का हिसाब चलता रहता है। लोग इस्से प्रारब्ध कहते हैं ताकि जो लोग जानते नहीं वो समझ सकें। फिर वक्त के साथ यह हिसाब खत्म हो जाता है। ओम शब्द के साथ ब्रह्मा को जोड़ने से, अंदर से एक चमकदार आवाज़ उठती है। जैसे बादल हट जाए तोह सूरज साफ़ दिखता है, वैसे ही आपका असली रूप खुद सामने आ जाता है।

Jñāna-sublation of prapañca; prārabdha as explanatory doctrine; nāda as upāya for Self-recognition

Verse 30

अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते । देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कृतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ ब्रह्मप्रणवसन्धानं नादो ज्य...

जब आप असली बात समझ जाते हैं, तोह दुनिया का ढक्कन उठ जाता है। बॉडी भी दुनिया में है, इसलिए पुराने करम का लोड चलता रहता है। इस्से प्रारब्ध इसलिए कहते हैं ताकि कॉमन लोग समझ सकें। वक्त के साथ यह लोड खत्म हो जाता है। ओम और ब्रह्मा को जोड़ने से एक नूरानी आवाज़ आती है। जैसे बादल चले जाएँ और सूरज चमक उठे, वैसे ही आपका असली खुद बा खुद सामने आ जाता है।

Ātma-svayaṃprakāśatva (self-luminosity) revealed through removal of obscuration; prārabdha as residual appearance; Oṃ/nāda as sādhana

Verse 31

सिद्धासने स्थितो योगी मुद्रां सन्धाय वैष्णवीम् । शृणुयाद्दक्षिणे कर्णे नादमन्तर्गतं सदा ॥३१॥

योगी एक आसन पर बैठता है, उसे सिद्धासन कहते हैं। फिर एक मुद्रा करता है, वैष्णवी मुद्रा। उसके बाद वो दाए कान से सुनता है। अंदर की आवाज़ को सुनता रहता है, जो बाहर से नहीं आती, अंदर से आती है।

Moksha (via inner absorption in nāda leading to samādhi)

Verse 32

अभ्यस्यमानो नादोऽयं बाह्यमावृणुते ध्वनिम् । पक्षाद्विपक्षमखिलं जित्वा तुर्यपदं व्रजेत् ॥३२॥

जब आप अंदर की आवाज़ को प्रैक्टिस करते हो, तोह बाहर की आवाज़ सुनाई नहीं देती। दो हफ्तों में सारे डिस्ट्रैक्शन्स हार जाते हैं। फिर आप एक अलग लेवल पर पहुँच जाते हो, उसे तुर्या कहते हैं।

Turīya (nondual consciousness) / Moksha

Verse 33

श्रूयते प्रथमाभ्यासे नादो नानाविधो महान् । वर्धमानस्तथाभ्यासे श्रूयते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ॥३३॥

शुरू में जब प्रैक्टिस करते हो, तोह आवाज़ बहुत ज़बरदस्त लगती है। कई तरह की आवाज़ें सुनाई देती हैं। जैसे-जैसे प्रैक्टिस बढ़ती है, आवाज़ धीरे-धीरे पतली होती जाती है। बहुत ही फाइन लेवल की आवाज़ सुनाई देती है।

Antaḥkaraṇa-śuddhi leading toward Brahman-realization (via progressive subtlety)

Verse 34

आदौ जलधिमूतभेरीनिर्झरसम्भवः । मध्ये मर्दलशब्दाभो घण्टाकाहलजस्तथा ॥ अन्ते तु किङ्किणीवंशवीणाभ्रमरनिःस्वनः । इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ॥३४॥

शुरू में यह आवाज़ समुंदर की तरह होती है, बादल गरजते हैं, बड़े ढोल बजते हैं, पानी गिर रहा है पहाड़ से। बीच में यह मृदंग की तरह बजती है, घंटे बजते हैं, शहनाई की आवाज़ आती है। आखिरी में पायल की झंकार होती है, बांसुरी बजती है, बीना की आवाज़, मधुमक्खी की गुन गुनाहट। ऐसे ही कई तरह की आवाज़ें सुनाई देती हैं, और धीरे धीरे एकदम हल्की होती जाती हैं।

Moksha (via Nāda/inner sound as a support leading to Brahman-realization)

Verse 35

आदौ जलधिमूतभेरीनिर्झरसम्भवः । मध्ये मर्दलशब्दाभो घण्टाकाहलजस्तथा ॥ अन्ते तु किङ्किणीवंशवीणाभ्रमरनिःस्वनः । इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ॥३५॥

जब शुरू होती है तो लगता है समुंदर की आवाज़ है, बादल गरज रहे हैं, ढोल बज रहे हैं, पानी गिर रहा है। फिर बीच में मृदंग जैसी आवाज़ आती है, घंटे बजते हैं, शहनाई सुनाई देती है। अंत में पायल की आवाज़ होती है, बांसुरी, बीना, और मधुमक्खी की गुन गुनाहट। ऐसे ही कई तरह की आवाज़ें सुनाई देती हैं, और धीरे धीरे एकदम हल्की होती जाती हैं।

Brahman (approached through nāda as a meditative support)

Verse 36

महति श्रूयमाणे तु महाभेर्यादिकध्वनौ । तत्र सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं नादमेव परामृशेत् ॥३६॥

जब बड़ी आवाज़ सुनाई देती है, जैसे बड़ा ढोल बज रहा हो, तो उसमें से सिर्फ़ वो हल्की आवाज़ पकड़नी है जो चुप-चाप साथ चल रही है। वो हल्की आवाज़ पकड़ के रखना, और उससे भी हल्की आवाज़ ढूंढना।

Moksha (via upāya of mind-dissolution/laya leading to Self-knowledge)

Verse 37

घनम् उत्सृज्य वा सूक्ष्मे सूक्ष्मम् उत्सृज्य वा घने । रममाणम् अपि क्षिप्तं मनो नान्यत्र चालयेत् ॥३७॥

बड़ी आवाज़ छोड़ के हल्की आवाज़ पकड़ लो, या हल्की छोड़ के बड़ी पकड़ लो। लेकिन दिमाग को कहीं और मत ले जाना, भले ही वहीं खोया हुआ लगे या उसमें मज़ा आ रहा हो।

Moksha (through ekāgratā and laya of mind in nāda)

Verse 38

यत्र कुत्रापि वा नादे लगति प्रथमं मनः । तत्र तत्र स्थिरीभूत्वा तेन सार्धं विलीयते ॥३८॥

जिस आवाज़ में भी तुम्हारा मन पहले जाके लगा, वहीं रुक जाओ। वहीं ठीक से बैठ जाओ, और धीरे धीरे उस आवाज़ में ही घुल जाओ।

Laya (dissolution of mind) leading toward Brahman-realization

Verse 39

विस्मृत्य सकलं बाह्यं नादे दुग्धाम्बुवन् मनः । एकीभूयाथ सहसा चिदाकाशे विलीयते ॥३९॥

बाहर की चीज़ें भूल जाओ। दुनिया की बातें छोड़ो। फिर मन एकदम शांत हो जाता है। जैसे दूध और पानी मिल जाए, मन भी वैसे ही नाद में घुल जाता है। अचानक से मन पिघल जाता है। वो चमक वाले आसमान में मिल जाता है।

Brahman/Ātman as cidākāśa; Moksha through dissolution of mind (manolaya) and transcendence of externality

Verse 40

उदासीनस्ततो भूत्वा सदाभ्यासेन संयमी । उन्मनीकारकं सद्यो नादमेवावधारयेत्॥४०॥

अब दुनिया से दूर हो जाओ। अपने आप को कंट्रोल में रखो। रोज़ प्रैक्टिस करो। नाद की आवाज़ पे ध्यान लगाओ। यह आवाज़ तुम्हे उस स्टेट में ले आती है जहाँ मन चुप हो जाता है।

Moksha (via vairāgya and inner absorption leading toward samādhi)

Verse 41

सर्वचिन्तां समुत्सृज्य सर्वचेष्टाविवर्जितः । नादमेवानुसंदध्यान्नादे चित्तं विलीयते॥४१॥

सारी चिंता छोड़ो। कुछ भी करना मत। सिर्फ नाद की आवाज़ सुनो। उस आवाज़ में ही डूब जाओ। मन वही घुल जाता है।

Moksha (laya of citta as proximate aid to liberation)

Verse 42

मकरन्दं पिबन्भृङ्गो गन्धान्नापेक्षते तथा । नादासक्तं सदा चित्तं विषयं न हि काङ्क्षति॥४२॥

जैसे भ्रमर फूल का रस पीता है। उसके बाद उसको और कोई महक पसंद नहीं आती। वैसे ही जब मन नाद में लगा रहता है। तो वो दुनिया की चीज़ें नहीं मांगता।

Vairāgya (dispassion) supporting Moksha

Verse 43

बद्धः सुनादगन्धेन सद्यः संत्यक्तचापलः । नादग्रहणतश्चित्तमन्तरङ्गभुजङ्गमः ॥४३॥

जब मन अंदर की आवाज़ की महक में बाँध जाता है। तो वो घबराहट छोड़ देता है। नाद को पकड़ने से मन कंट्रोल में आ जाता है। जैसे साँप अंदर घूमता है, मन भी वैसे ही शांत हो जाता है।

Moksha (via nāda-upāsanā leading to citta-nirodha)

Verse 44

विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति । मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ॥ नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः । नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ॥ अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि च । ब्र...

जब मन पूरी दुनिया भूल जाता है, वो कहीं नहीं भागता। एक जगह फोकस हो जाता है। सोचो, जैसे कोई नशे में डूबा हाथी बगीचे में घूम रहा हो, वैसे मन भी दुनिया की चीज़ों के बगीचे में घूमता है। यह नाद की आवाज़ एक तेज़ अंकुश है जो मन को रोक सकती है। नाद एक जाल बन जाता है जो मन रूप के हिरन को बाँध देता है। और यह मन के समुंदर को रोकने के लिए किनारा बन जाता है। जब नाद ओम शब्द से जुड़ जाता है, वो रोशनी जैसा हो जाता है।

Pranava (Oṃ) as support for Brahman-realization; citta-nirodha leading toward Brahman-jñāna

Verse 45

विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति । मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ॥ नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः । नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ॥ अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि च । ब्र...

जब मन पूरी दुनिया भूल जाता है, वो कहीं नहीं भागता। एक जगह फोकस हो जाता है। सोचो, जैसे कोई नशे में डूबा हाथी बगीचे में घूम रहा हो, वैसे मन भी दुनिया की चीज़ों के बगीचे में घूमता है। यह नाद की आवाज़ एक तेज़ अंकुश है जो मन को रोक सकती है। नाद एक जाल बन जाता है जो मन रूप के हिरन को बाँध देता है। और यह मन के समुंदर को रोकने के लिए किनारा बन जाता है। जब नाद ओम शब्द से जुड़ जाता है, वो रोशनी जैसा हो जाता है।

Pranava-upāsanā and nāda as a means to inner illumination (jyotis)

Verse 46

विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति । मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ॥ नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः । नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ॥ अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि च । ब्र...

जब मन पूरी दुनिया भूल जाता है, वो कहीं नहीं भागता। एक जगह फोकस हो जाता है। सोचो, जैसे कोई मस्त हाथी बगीचे में घूम रहा हो, वैसे मन भी दुनिया की चीज़ों के बगीचे में घूमता है। यह नाद की आवाज़ एक तेज़ अंकुश है जो मन को रोक सकती है। नाद एक जाल बन जाता है जो मन रूप के हिरन को बाँध देता है। और यह मन के समुंदर को रोकने के लिए किनारा और बंध बन जाता है। जब नाद ओम शब्द से जुड़ जाता है, वो रोशनी जैसा हो जाता है।

Nāda-upāsanā leading to citta-nirodha and Brahman-realization

Verse 47

मनस्तत्र लयं याति तद्विष्णोः परमं पदम् । तावदाकाशसङ्कल्पो यावच्छब्दः प्रवर्तते ॥

वहाँ मन बिल्कुल शांत हो जाता है। वो विष्णु का सबसे बड़ा स्थान है। जब तक आवाज़ चलती रहती है, तब तक आसमान का ख़याल भी रहता है। जैसे-जैसे आवाज़ ख़त्म होती है, वैसे-वैसे मन भी शांत होता जाता है।

Manolaya as a gateway to the ‘paramaṃ padam’ (mokṣa) beyond conceptualization

Verse 48

निःशब्दं तत्परं ब्रह्म परमात्मा समीर्यते । नादो यावन्मनस्तावन्नादान्तेऽपि मनोन्मनी ॥

वो सबसे बड़ा ब्रह्मन जिसे परमात्मा कहते हैं, उसमें कोई आवाज़ नहीं होती। जब तक नाद है, तब तक मन है। और जब नाद ख़त्म हो जाता है, तब मन भी ख़त्म हो जाता है। उसके बाद एक ऐसी स्टेट आती है जहाँ मन के पीछे नहीं रहता, वही असली स्थिति है।

Nirguṇa Brahman as niḥśabda; transcendence of all supports (ālambana) culminating in manonmanī

Verse 49

सशब्दश्चाक्षरे क्षीणे निःशब्दं परमं पदम् । सदा नादानुसन्धानात् संक्षीणा वासना भवेत् ॥

जब ओम का शब्द खत्म हो जाता है, तो वह स्थान है जहाँ कोई आवाज़ नहीं। यह सबसे बड़ा स्थान है। जब तुम नाद को लगातार ध्यान से फॉलो करते हो, तो तुम्हारे मन के पुराने संस्कार कम हो जाते हैं।

Moksha (liberation) through nāda-upāsanā leading to nirvikalpa/soundless Brahman

Verse 50

निरञ्जने विलीयेते मनोवायू न संशयः । नादकोटिसहस्राणि बिन्दुकोटिशतानि च ॥

जब तुम उस शुद्ध ब्रह्मा में पहुँचते हो, तब मन और प्राणी की साँस दोनों मिल जाते हैं। इसमें कोई शक नहीं। नाद की हज़ारों करोड़ लकीरें हैं, और बिंदु की भी सौ करोड़ लकीरें हैं।

Laya (dissolution) of mind and prāṇa in nirañjana Brahman; subtle phenomenology of nāda/bindu

Verse 51

सर्वे तत्र लयं यान्ति ब्रह्मप्रणवनादके । सर्वावस्थाविनिर्मुक्तः सर्वचिन्ताविवर्जितः ॥

सब वहीं मिल जाते हैं, ब्रह्मा के नाद में और ओम की आवाज़ में। वो हर तरह की स्थिति से आज़ाद हो जाता है, और उसका मन कोई चिंता नहीं करता।

Brahman as praṇava; transcendence of avasthās (waking/dream/deep sleep etc.) and vṛttis toward mokṣa

Verse 52

सशब्दश्चाक्षरे क्षीणे निःशब्दं परमं पदम् । सदा नादानुसन्धानात् संक्षीणा वासना भवेत् ॥ निरञ्जने विलीयेते मनोवायू न संशयः । नादकोटिसहस्राणि बिन्दुकोटिशतानि च ॥ सर्वे तत्र लयं यान्ति ब्रह्मप्रणवनादके । स...

जब ओम का शब्द खत्म हो जाता है, तो वह सबसे बड़ा स्थान है जहाँ कोई आवाज़ नहीं। नाद को लगातार फॉलो करने से मन के पुराने संस्कार खत्म हो जाते हैं। उस शुद्ध ब्रह्मा में मन और साँस दोनों मिल जाते हैं, कोई शक नहीं। नाद की हज़ारों करोड़ लकीरें हैं, बिंदु की सौ करोड़ लकीरें हैं, सब वहीं मिल जाते हैं ब्रह्मा के नाद में। हर स्थिति से आज़ाद, कोई चिंता नहीं, वो योगी मरा हुआ लगता है पर वो मुक्त है, इसमें शक नहीं। शंख या ढोल की आवाज़ भी कभी नहीं सुनता।

Moksha (liberation) through nādānusandhāna culminating in nirvikalpa/soundless Brahman; dissolution of vāsanā, manas, and prāṇa in Brahman

Verse 53

काष्ठवज्ज्ञायते देह उन्मन्यावस्थया ध्रुवम् । न जानाति स शीतोष्णं न दुःखं न सुखं तथा ॥

जब वो उन्मनी स्थिति में होता है, उसका बॉडी लकड़ी जैसा लगता है। उसे ना सर्द महसूस होती है, ना गर्मी। ना दर्द होता है, ना खुशी।

Transcendence of dvandva (pairs of opposites) through unmanī/nirodha leading toward moksha

Ask anything about the Naadbindu Upanishad

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play