Ramayana Ayodhya Kanda Sarga 61
Ayodhya KandaSarga 6130 Verses

Sarga 61

कौसल्याविलापः — Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship

अयोध्याकाण्ड

राम के वन जाने पर कौसल्या तीव्र शोक से व्याकुल होकर दशरथ से करुण वचन कहती हैं। वे राम-सीता-लक्ष्मण के वनवास की कठिनाइयों पर प्रश्न उठाती हैं—सीता की कोमलता और राजभोग की आदत, वन्य आहार, शीत-उष्ण, भयावह सिंहनाद आदि कष्ट, तथा लक्ष्मण की सेवा-निष्ठा। फिर वे दशरथ के निर्णय को ‘अकरुण कर्म’ कहकर धिक्कारती हैं और बताती हैं कि राम जैसे स्वजन सुख के अधिकारी हैं; साथ ही संकेत करती हैं कि भरत का राज्य त्यागना असंभव है। कौसल्या अनेक उपमान-न्यायों से समझाती हैं कि राम परभुक्त राज्य स्वीकार नहीं करेंगे—जैसे श्राद्ध में पहले अपने लोगों को खिलाकर बाद में श्रेष्ठ ब्राह्मण ढूँढ़ना, उत्तम ब्राह्मणों का ‘पश्चात्-भोजन’ न मानना, व्याघ्र का पराहृत भक्ष्य न लेना, यज्ञ-द्रव्य का पुनः उपयोग न होना, और ‘हृतसार-सुरा’ या ‘नष्टसोम-अध्वर’ की भाँति परभुक्त राज्य का त्याज्य होना। इससे वे राम के स्वाभिमान और धर्मनिष्ठा को प्रकट करती हैं—वे अपमान सह नहीं सकते, क्रुद्ध हों तो पर्वत भी विदीर्ण कर दें, पर पिता के गौरव से दशरथ पर हाथ उठाने का साहस नहीं करेंगे। अंत में स्त्रीधर्म का आश्रय-न्याय कहा जाता है—पति, पुत्र और ज्ञाति ही स्त्री के सहारे हैं; और कौसल्या अपने को परित्यक्त मानकर आत्मविनाश की भावना भी व्यक्त करती हैं।

Sanskrit recitationValmiki Ramayana 2.61

Shlokas

Verse 1

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

धर्मपरायण और सबको प्रसन्न करने वालों में श्रेष्ठ राम के वन को चले जाने पर, कौसल्या अपने दुःख से व्याकुल होकर रोती हुई अपने पति से यह बोली।

Verse 2

यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः।सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः।।2.61.2।।

यद्यपि तीनों लोकों में आपका महान् यश प्रसिद्ध है—कि आप करुणामय, दानशील और मधुरभाषी राघव हैं॥

Verse 3

कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया।दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः।।2.61.3।।

हे नरश्रेष्ठ राजन्, सुख में पले-बढ़े और अब दुःखी हुए वे दोनों पुत्र सीता सहित वन में दुःख कैसे सह पाएँगे?

Verse 4

सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता।कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते।।2.61.4।।

वह निश्चय ही तरुण, श्यामवर्णा, कोमलांगी और सुख की अभ्यस्त मैथिली—गर्मी और शीत दोनों को कैसे सह पाएगी?

Verse 5

भुक्त्वाऽशनं विशालाक्षी सूपदं शान्वितं शुभम्।वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते।।2.61.5।।

विशाल नेत्रोंवाली सीता, जो सूप और मसालों से युक्त शुभ भोजन की अभ्यस्त है—वह वन का जंगली धान-चावल का आहार कैसे ग्रहण करेगी?

Verse 6

गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता।कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम्।।2.61.6।।

गीत और वाद्यों के शुभ निनाद को सुनने की अभ्यस्त, निष्कलंक सीता—मांसाहारी सिंह आदि के अशुभ गर्जन को कैसे सुन सकेगी?

Verse 7

महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः।भुजं परिघसङ्काशमुपधाय महाबलः।।2.61.7।।

महेन्द्र के ध्वज के समान ऊँचे तेजस्वी, महाबाहु महाबली राम—अब कहाँ शयन करते हैं, लोहे की गदा-से कठोर भुजा को तकिया बनाकर?

Verse 8

पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिश्श्वासमुत्तमम्।कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम्।।2.61.8।।

कमल-सा वर्ण, सुकेशों से शोभित, कमल-सी सुगंधित श्वास वाला, नीलकमल-नयन राम का उत्तम मुख मैं फिर कब देखूँगा?

Verse 9

वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः।अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा।।2.61.9।।

निश्चय ही मेरा हृदय वज्र-सा कठोर है—इसमें संदेह नहीं; क्योंकि उसे न देखती हुई भी यह हृदय सहस्र टुकड़ों में नहीं टूटता।

Verse 10

यत्त्वयाऽकरुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः।निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने।।2.61.10।।

तुम्हारे द्वारा किए गए उस निर्दयी कर्म के कारण मेरे बान्धव—जो सुख के अधिकारी थे—निकाले जाकर अब वन में दीन होकर भटक रहे हैं।

Verse 11

यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति।जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते।।2.61.11।।

यदि पन्द्रहवें वर्ष में भी राघव लौट आएँ, तो भी भरत राज्य और कोष छोड़ देगा—ऐसा प्रतीत नहीं होता।

Verse 12

भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान्।ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान्।।2.61.12।।

कहा जाता है कि श्राद्ध में कुछ लोग पहले केवल अपने ही बान्धवों को भोजन कराते हैं। फिर उसके बाद, मानो कर्तव्य पूरा हो गया हो, वे द्विजश्रेष्ठ ब्राह्मणों की ओर देखते हैं॥

Verse 13

तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः।न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः।।2.61.13।।

वहाँ जो गुणवान् और विद्वान् द्विज हैं—देवोपम भी—वे दूसरों के बाद दिया गया अर्पण, अमृत ही क्यों न हो, स्वीकार नहीं करते॥

Verse 14

ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुं द्विजर्षभाः।नाभ्युपैतुमलं प्राज्ञा श्शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः।।2.61.14।।

ब्राह्मणों के तृप्त हो जाने पर भी द्विजश्रेष्ठ प्राज्ञजन बाद में भोजन करना स्वीकार नहीं करते; जैसे वृषभ अपने सींगों का छेदन सह नहीं पाते॥

Verse 15

एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते।भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमंस्यते।।2.61.15।।

हे विशाम्पते! यदि छोटे भाई ने राज्य का भोग कर लिया, तो ज्येष्ठ और श्रेष्ठ भाई उसे क्यों न तुच्छ समझे?॥

Verse 16

न परेणाऽहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति।एवमेतन्नरव्याघ्रः परलीढं न मन्यते।।2.61.16।।

जैसे व्याघ्र दूसरे द्वारा लाया हुआ आहार खाना नहीं चाहता, वैसे ही नर-व्याघ्र श्रीराम दूसरों द्वारा पहले से भोगे हुए राज्य को स्वीकार नहीं करते।

Verse 17

हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः।नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे।।2.61.17।।

घृत-हवि, पुरोडाश, कुश-तृण और खादिर-यूप—ये सब जो पहले से प्रयुक्त होकर जीर्ण हो चुके हों, उन्हें यज्ञ में फिर नहीं लगाया जाता।

Verse 18

तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव।नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम्।।2.61.18।।

इसी प्रकार यह राज्य पहले ही भोग लिया गया है; यह तो मानो सार-हीन मदिरा के समान है। जैसे सोम-रहित यज्ञ स्वीकार्य नहीं, वैसे ही श्रीराम के लिए यह राज्य ग्रहण करने योग्य नहीं।

Verse 19

न चेमां धर्षणां राम सङ्गच्छेदत्यमर्षणः।दारयेन्मन्दरमपि स हि क्रुद्धश्शितैश्शरैः।।2.61.19।।

अदम्य धैर्य वाले श्रीराम ऐसी अवमानना को कभी स्वीकार नहीं करेंगे; क्रोधित होने पर वे अपने तीक्ष्ण बाणों से मन्दर पर्वत तक को चीर सकते हैं।

Verse 20

त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।

परन्तु महात्मा श्रीराम पिता के गौरव के कारण तुम्हें मारने का साहस नहीं करते। जो क्रोध में सूर्य-चन्द्र और ग्रहों से युक्त, ताराओं से चित्रित आकाश को भी गिरा दे—वह भी तुम्हारा अतिक्रमण नहीं करता; वह तो पर्वत-शतों से घिरी पृथ्वी को ही कम्पित या विदीर्ण कर दे, पर पितृ-आज्ञा का उल्लंघन नहीं करेगा।

Verse 21

त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।

परन्तु महात्मा श्रीराम पिता के गौरव के कारण तुम्हें मारने का साहस नहीं करते। जो क्रोध में सूर्य-चन्द्र और ग्रहों से युक्त, ताराओं से चित्रित आकाश को भी गिरा दे—वह भी तुम्हारा अतिक्रमण नहीं करता; वह तो पर्वत-शतों से घिरी पृथ्वी को ही कम्पित या विदीर्ण कर दे, पर पितृ-आज्ञा का उल्लंघन नहीं करेगा।

Verse 22

नैवं विधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति।बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम्।।2.61.22।।

राघव ऐसे अपमान को कदापि सहन नहीं करेंगे; जैसे बलवान् बाघ अपनी पूँछ का छूना भी नहीं सहता।

Verse 23

नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृथे।अधर्मंत्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत्।।2.61.23।।

महायुद्ध में यदि समस्त लोक भी एकत्र होकर उसके विरुद्ध हों, तब भी वे उसे भयभीत नहीं कर सकते। जहाँ अधर्म बढ़ गया है, वहाँ वह धर्मात्मा धर्म के द्वारा ही लोक को धर्म में स्थापित कर देगा।

Verse 24

नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः।युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत्।।2.61.24।।

निश्चय ही वह महावीर, महाबाहु—अपने स्वर्णमय बाणों से—प्रलयकाल की अग्नि की भाँति प्राणियों को, यहाँ तक कि सागरों को भी, जला सकता है।

Verse 25

स तादृशस्सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः।स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा।।2.61.25।।

ऐसे सिंहबल, वृषभ-नेत्र, नरश्रेष्ठ राम को उनके अपने पिता ने ही मार डाला—जैसे जलचर मछली अपने ही बच्चे का नाश कर देती है।

Verse 26

द्विजातिचरितो धर्मश्शास्त्रदृष्टस्सनातनः।यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते।।2.61.26।।

यदि शास्त्रों में दृष्ट, द्विजों द्वारा आचरित वह सनातन धर्म सचमुच तुम्हारे साथ है, तो धर्मनिरत अपने पुत्र को तुमने वनवास कैसे दिया?

Verse 27

गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः।तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते।।2.61.27।।

हे राजन्, स्त्री की एकमात्र गति (आश्रय) पति है; दूसरी गति पुत्र है; तीसरी गति अपने ज्ञाति-बंधु हैं। इस लोक में चौथी गति नहीं होती।

Verse 28

अब मुझे तुमसे कोई प्रयोजन नहीं रहा। राम वन में आश्रय ले चुका है, और मैं वहाँ जाना नहीं चाहती। तुमने मुझे सर्वथा नष्ट कर दिया है।

Verse 29

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

धर्मपरायण और सबको प्रिय लगने वाले श्रेष्ठ राम के वन को चले जाने पर, स्वार्थ-शोक से व्याकुल कौसल्या रोती हुई अपने पति से यह बोली।

Verse 30

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

धर्मपरायण और सबको प्रिय लगने वाले श्रेष्ठ राम के वन को चले जाने पर, स्वार्थ-शोक से व्याकुल कौसल्या रोती हुई अपने पति से यह बोली।

Frequently Asked Questions

The dilemma is whether a kingdom obtained through an ethically compromised succession (Rama’s banishment and Bharata’s accession) can be legitimately accepted or restored. Kausalya argues that Rama, by temperament and dharma, will not accept a ‘parabhukta’ (already-enjoyed/tainted) sovereignty, making the political settlement unstable even if the exile term ends.

The discourse frames legitimacy as inseparable from moral provenance: what is ‘used’ or ‘tasted’ in ritual and in polity becomes inappropriate for the highest standards. Through ritual and animal analogies, the Sarga teaches that dharma includes honor-bound refusal of compromised gains, and that filial respect can restrain even overwhelming power.

Culturally, the Sarga foregrounds श्राद्ध and यज्ञ (adhvara) norms—order of feeding, purity hierarchy, and non-reuse of consecrated materials (havis, ajya, purodasha, kusha, yupa, khadira). Geographically, ‘vana’ (forest exile) and mythic-cosmic imagery (Mandara mountain, sun–moon–planets, star-filled sky, mountain-ringed earth) are used as rhetorical landmarks to measure Rama’s power and restraint.

Ask anything about Sarga 61 of the Valmiki Ramayana

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App