Previous Verse
Next Verse

Shloka 11

कौसल्याविलापः

Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship

यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति।जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते।।2.61.11।।

yadi pañcadaśe varṣe rāghavaḥ punar eṣyati |

jahyād rājyaṃ ca koṣaṃ ca bharato nopalakṣyate ||

यदि पन्द्रहवें वर्ष में भी राघव लौट आएँ, तो भी भरत राज्य और कोष छोड़ देगा—ऐसा प्रतीत नहीं होता।

यदिif
यदि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयदि (अव्यय)
Formशर्तार्थक-अव्यय (conditional conjunction)
पञ्चदशेin the fifteenth
पञ्चदशे:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्चदश (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग-आधारानुसार, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समासः—पञ्च च दश च (fifteen)
वर्षेyear
वर्षे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootवर्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
राघवःRaghava (Rama)
राघवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराघव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
पुनःagain
पुनः:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formकाल/पुनरावृत्त्यर्थक-अव्यय (adverb)
एष्यतिwill return/come
एष्यति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootइ (धातु)
Formलृट्-लकार (Simple Future), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
जह्यात्would abandon
जह्यात्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootहा (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद; अर्थः—त्यजेत् (would give up)
राज्यम्kingdom
राज्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootराज्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
कोषम्treasury
कोषम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकोष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
भरतःBharata
भरतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभरत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
not
:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय
उपलक्षयतेappears/is perceived
उपलक्षयते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootउप + लक्ष् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; अर्थः—प्रतीयते/दृश्यते (it appears)

Even if Rama returns in the fifteenth year, it is unlikely that Bharata will give up the kingdom and royal treasury (in favour of Rama).

R
Rāghava (Rāma)
B
Bharata
K
kingdom (rājya)
T
treasury (koṣa)

FAQs

Dharma touches governance and legitimacy: rightful succession should be protected, and decisions must consider long-term justice, not merely immediate promises.

Kauśalyā fears that once Bharata is installed, power will not be returned to Rāma even after the exile term ends.

Kauśalyā’s prudence and concern for justice—she highlights how political power can become sticky and ethically perilous.